سیدهادی زرقانی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اهمیت راهبردی تنگهها و کانالها در نظام دریایی جهان اظهار کرد: اساساً تنگهها و کانالها در مسیرهای دریایی جهان، بهطور سنتی از گذشته تاکنون منشأ اهمیت استراتژیک بودهاند و علاوه بر مزیت سنتی خود در تجارت جهانی، در تجارت دریایی نیز نقش مهمی دارند.
وی با اشاره به اهمیت تنگه هرمز افزود: تنگه هرمز به دلیل ویژگیهای خاص خلیج فارس، اهمیت چندبرابری پیدا کرده است. هرمز برای ایران یک امتیاز جغرافیایی است. ممکن است طرحهای جایگزین که در ماههای اخیر برای تنگه هرمز مطرح شدهاند، بهطور موقت بخشی از اهمیت این مسیر را کاهش دهند، اما تقریباً محال است که بتوانند این جغرافیای بینظیر را از اهمیت ساقط کنند.
عضو هیاتمدیره انجمن ژئوپلیتیک ایران اضافه کرد: عمدتاً تا قرن بیستم، بحث نفت و صادرات آن از خلیج فارس و تنگه هرمز مطرح بود و شاید برخی کشورهای منطقه و حتی قدرتهای صنعتی و غربی نمیخواستند ابعاد اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز برای ما مشخص باشد. تا زمانی که جنگ و تهدیدها مطرح نبود، تصور غالب این بود که اهمیت خلیج فارس عمدتاً به نفت مربوط میشود، اما بهتدریج مشخص شد که خلیج فارس اهمیت بسیار بیشتری دارد.
زرقانی با بیان اینکه اهمیت خلیج فارس در قرن بیستویکم تنها به نفت محدود نمیشود، اظهار کرد: امروز خلیج فارس و تنگه هرمز بخشی از یک زنجیره پیشرفته تأمین مواد اولیه و کشاورزی در جهان است و تنها اهمیت نفتی ندارد. بعد از جنگ مشخص شد که برای مثال، در خلیج فارس گاز هلیوم تولید و حدود ۲۰ درصد هلیوم جهان از این منطقه تأمین میشود.
وی ادامه داد: هلیوم گازی بسیار مهم است، اما وقتی بحث اختلال در مسیرهای انتقال و بستهشدن مسیرها مطرح شد و کشورهای بسیار پیشرفته در حوزه هوش مصنوعی با مشکلاتی مواجه شدند، اهمیت آن بیشتر مشخص شد. این گاز باید از تنگه هرمز و از طریق مسیرهایی مانند عربستان و دریای سرخ منتقل شود و حتی اگر مسیرهای جایگزین ایجاد گردد، باز هم بخشی از این زنجیره با مشکل مواجه خواهد شد.
عضو هیات علمی گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی با بیان اینکه یکی دیگر از ابعاد اهمیت خلیج فارس، حفظ امنیت غذایی جهان است، اظهار کرد: جهان امروز متوجه شده است که خلیج فارس منبع مهم تولید کودهای شیمیایی و تخصصی است و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد تولید برخی از این محصولات در منطقه انجام میشود. اهمیت این موضوع در این است که کشاورزی و صنعت جهان بهشدت به این محصولات وابسته هستند و بخش قابلتوجهی از این زنجیره از تنگه هرمز عبور میکند. بنابراین اهمیت تنگه هرمز روزبهروز برجستهتر میشود؛ بهگونهای که در اوایل بهار و زمانی که مسیر بسته شد، آثار کمبود این محصولات و نهادههای مورد استفاده در کشاورزی، خود را در بازارها نشان داد.
زرقانی با اشاره به اهمیت گاز در منطقه، گفت: ما با یک منبع بسیار عظیم گاز در خلیج فارس مواجه هستیم. معمولاً از روسیه بهعنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گاز جهان نام برده میشود، اما خلیج فارس نیز یک منبع بسیار عظیم گاز است که در صورت صادرات و تبدیل، بخشی از زنجیره ارزش جهانی را شکل میدهد. خلیج فارس و تنگه هرمز، گلوگاه اصلی یک زنجیره تأمین پیشرفته هستند؛ هم از نظر منابع اولیه و هم از نظر امنیت غذایی. این موضوع نشان میدهد کارکرد و نقش تنگه هرمز نسبت به گذشته که تجارت محدودتری در آن جریان داشت، بسیار گستردهتر شده و مزیتهای آن امروز بیشتر آشکار شده است.
وی با بیان اینکه جایگاه استراتژیک و نظامی تنگه هرمز نیز بسیار مهم است، خاطرنشان کرد: کنترل خلیج فارس از نظر نظامی نیز برای ایران موقعیت برتری ایجاد میکند و در منازعات ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی نقش مهمی دارد.
انسداد کامل تنگه هرمز راهبرد مناسبی نیست
استاد ژئوپلیتیک دانشگاه فردوسی در تشریح راهبرد مناسب در قبال تنگه هرمز، بیان کرد: جغرافیا این امتیاز منحصربهفرد را به ما بخشیده است و تردیدی نداریم که این موضوع فینفسه یک فرصت بسیار بزرگ است، اما اگر مدیریت نشود، همین امتیاز بزرگ میتواند به تهدید تبدیل شود. برای مثال، کشورهای نفتخیز به نفت طلای سیاه میگویند، اما در برخی موارد به دلیل عدم مدیریت صحیح، از آن بهعنوان «بلای سیاه» نیز یاد شده است. عدم مدیریت این منبع انرژی ثروتآفرین باعث شد برخی کشورها اشغال شوند، دولتهای وابسته شکل گیرند و بیثباتی داخلی ایجاد شود.
زرقانی با بیان اینکه بنابراین، یک موقعیت و فرصت کمنظیر میتواند در صورت مدیریت نادرست به تهدید تبدیل شود، اضافه کرد: درباره تنگه هرمز نیز همین موضوع مطرح است. استفاده غیرمعقول و غیرمنطقی از تنگه میتواند بهتدریج این فرصت را به تهدید تبدیل کند و در این حوزه باید بسیار مراقب باشیم.
وی با بیان اینکه انسداد کامل تنگه هرمز یا بازگشایی راهبرد مناسبی نیست، اظهار کرد: به نظر من همان بحثی که تحت عنوان تلفیق دیپلماسی و میدان مطرح میشود، باید مورد توجه قرار گیرد. ایران از یک طرف باید در حوزه دیپلماسی بسیار فعال باشد تا برای جهان آشکار شود که خلیج فارس چه اهمیت استراتژیکی دارد و چرا این منطقه برای اقتصاد و امنیت جهانی اهمیت دارد. همه این اهمیت به یک گذرگاه به نام تنگه هرمز مرتبط است و ما بر این منطقه مشرف هستیم؛ نمیخواهم بگویم مالک آن هستیم. جهان باید بداند که ایران در تأمین امنیت این مسیر و در نتیجه امنیت صنایع و کشاورزی جهان نقش دارد و باید نسبت به این نقشی که ایران در تأمین امنیت ایفا میکند، آگاه باشد و هزینه لازم را نیز برای آن بپردازد.
عضو هیأتمدیره انجمن ژئوپلیتیک ایران با تأکید بر ضرورت استفاده درست از ظرفیت تنگه هرمز، اظهار کرد: باید با تکیه بر دیپلماسی، از این ظرفیت عالی استفاده کنیم و در کنار آن، طبیعتاً میدان و توان نظامی نیز وجود داشته باشد. در همه جای جهان، دیپلماسی و توان نظامی مکمل یکدیگر هستند؛ اینطور نیست که یکی را انتخاب کنیم و دیگری را کنار بگذاریم. بهتر است که بگوییم میدان باید پشتوانه دیپلماسی باشد، نه اینکه کارکردی کاملاً مستقل داشته باشد.
وی با بیان اینکه بهتر است در خلیج فارس، رویکرد ما توسعهمحور باشد و امنیت نیز در کنار آن قرار گیرد، گفت: نباید توسعه یا امنیت را جدا از هم ببینیم، بلکه این دو باید مکمل یکدیگر باشند. ظرفیتهای بسیار زیادی در خلیج فارس و منطقه پارس جنوبی وجود دارد. ما میتوانیم در سواحل عمان نیز فعال باشیم و این فعالیتها برای ایران بسیار سودآور است و اتفاقاً جهان نیز به آنها نیاز دارد.
ضرورت همکاری کشورهای حاشیه خلیج فارس
استاد ژئوپلیتیک دانشگاه فردوسی با اشاره به دیگر ابعاد اهمیت خلیج فارس، گفت: اهمیت این منطقه تنها به مواردی که اشاره کردم محدود نمیشود. در بحث خطوط ارتباطی جهان، شبکه کابلهای اینترنتی و کابلهایی که از زیر دریا عبور میکنند نیز خلیج فارس اهمیت دارد و این زیرساختها بخشی از ارتباطات جهانی را شکل میدهند.
زرقانی خاطرنشان کرد: حتی در حوزه محیط زیست نیز خلیج فارس اهمیت بسیار زیادی دارد و نگهداشت این منطقه نیازمند همکاری است. من معتقدم باید شورایی متشکل از تمام کشورهای حاشیه خلیج فارس شکل گیرد و هر هشت کشور منطقه در آن حضور داشته باشند تا بهصورت منطقهای درباره محیط زیست و استفاده از داشتههای ارزشمند خلیج فارس همکاری کنند. در حال حاضر چنین سازوکار جامعی وجود ندارد، اما عوارض محیطزیستی و امنیتی ناشی از عبور و مرور در این منطقه، موضوعاتی هستند که میتوان برای مدیریت آنها همکاری منطقهای ایجاد کرد.
وی افزود: رویکرد اصلی ما باید توسعه باشد، با تکیه بر دیپلماسی و با پشتوانه نیروی نظامی. جهان، جهانی است که قدرت در آن نقش تعیینکنندهای دارد و نمیتوان پشتوانه نظامی را نادیده گرفت. استفاده از اهرمهایی مانند انسداد تنگه هرمز ممکن است در کوتاهمدت به پیشبرد برخی اهداف کمک کند، اما در بلندمدت به نفع ایران نیست و بهتر است از ظرفیت تنگه هرمز به شکل هوشمندانه و در چارچوب توسعه، دیپلماسی و بازدارندگی استفاده شود.
انتهای پیام
