حمیدرضا محمودی قوژدی در گفتوگو با ایسنا با استناد به تحلیلهای هیدرومکانیک و مدیریت سرزمینی حوضه آبریز قنات قصبه بر پایه دکترین ابوبکر کرجی، پدر مهندسی آب ایران، اظهار کرد: پژوهشهای تطبیقی و بررسیهای دقیق نشان میدهد که این میراث جهانی در معرض یک فروپاشی سیستماتیک قرار دارد.
وی خاطرنشان کرد: ما امروز با تهدیدات نوین آکادمیکی روبرو هستیم که زنجیره حیات این شاهکار مهندسی را گسسته است و اگر اقدامات صیانتی به صورت فوری و با رویکردی علمی صورت نگیرد، خسارات وارده به این اثر ملی و جهانی جبرانناپذیر خواهد بود.
بازخوانی دکترین کرجی در مواجهه با بحرانهای مدرن
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد، در تشریح مبانی این تحلیل، به اهمیت رساله انباط المیاه الخفیه اثر ابوبکر کرجی اشاره و اظهار کرد: محمد بن حسن حاسب کرجی، ریاضیدان و مهندس برجسته ایرانی در قرن پنجم هجری، نویسنده نخستین رساله مهندسی هیدرولوژی جهان بود. او نخستین کسی بود که کروی بودن زمین را در تراز یابی آب لحاظ کرد و قوانین علمی حریم قنوات را تدوین نمود.
وی اظهار کرد: رساله او در واقع یک منشور قانونی است که در آن فصلی مجزا به آسیبشناسی و علل نابودی قنوات اختصاص یافته است. دکترین کرجی بر سه اصل کلیدی استوار است؛ اول، حفاظت مطلق از حوضه تغذیه؛ زیرا هرگونه تغییر در بافت خاک بالادست منجر به تقلیل نفوذ آب میشود؛ دوم، حفظ یکپارچگی هیدرولیک، چراکه تمام اجزای قنات از مظهر تا مادر چاه به یکدیگر وابستهاند و سوم، مدیریت سختگیرانه حریم برای جلوگیری از تداخل هیدرولیکی میان سفرههای آب زیرزمینی است. امروز ما باید با نگاهی به این منشور قانونی، آسیبشناسی دقیقی از وضعیت قنات قصبه داشته باشیم.
حفر چاههای غیرمجاز؛ سرقت از رگههای حیات
محمودی قوژدی در مورد یکی از جدیترین تهدیدات فعلی، به حفر چاههای غیرمجاز در محدوده شهرک صنعتی کاخک اشاره کرد و گفت: در باب بیستم رساله کرجی، صراحتاً هشدار داده شده است که حفر چاه در مجاورت قنات باعث سرقت آب زیرزمینی و خشک شدن رگههای اصلی میشود.
وی خاطرنشان کرد: تحلیلهای آکادمیک و فنی فعلی تأیید میکند که احداث چاههای غیرمجاز در محدوده صنعتی کاخک، باعث ایجاد مخروط افت شده است که تعادل دینامیکی آبخوان را برهم زده و دبی خروجی قنات جهانی قصبه را به شدت تهدید میکند. این اقدام در واقع تخطی مستقیم از اصول مهندسی آب است که ۱۰۰۰سال پیش توسط کرجی تبیین شده بود.
توسعه لجامگسیخته شهری و پدیده سفتسازی خاک
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد، در ادامه به موضوع توسعه شهرنشینی در گناباد، کاخک و ۳۲ روستای پیرامون پرداخت و اظهار کرد: ابوبکر کرجی بر نرمی و نفوذپذیری بستر زمین تأکید داشت و هرگونه مانع بر سر راه نفوذ باران را عامل زوال و مرگ قنات میدانست.
وی گفت: متأسفانه اصرار بر توسعه شهری و روستایی لجامگسیخته در حوزه آبریز، منجر به پدیدهای شده است که در متون آکادمیک به آن سفتسازی خاک میگویند. این امر نرخ نفوذ آبهای سطحی را به حداقل رسانده و عملاً تغذیه طبیعی مادرچاهها را قطع کرده است؛ در واقع ما با بتنریزی و آسفالت در مناطق حساس، راه رسیدن آب به شریانهای حیاتی قنات را بستهایم.
آلایندههای صنعتی و کشاورزی؛ تهدیدی برای سلامت آب
محمودی قوژدی با اشاره به استقرار صنایع آببر و آلاینده در حوضه آبریز هشدار داد: کرجی بر سلامت آب و جلوگیری از ورود مواد متعفن به مجرای قنات تأکید فراوان داشت؛ اما امروز استقرار صنایع آببر فشار مضاعفی بر سفره زیرزمینی وارد میکند. از سوی دیگر، استقرار صنایع آلاینده مانند گاوداریها، مرغداریها و واحدهای کارتنسازی در حوزه آبریز، ریسک نفوذ نیترات و پسماندهای شیمیایی به لایههای آبده را به شدت افزایش داده است. این موضوع نه تنها با دکترین حفاظتی کرجی در تضاد است، بلکه کیفیت آب شرب و کشاورزی منطقه را به خطر انداخته و سلامت محیطزیست را تهدید میکند.
تخریب توپوگرافی و تغییر مسیر روانآبها
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان گناباد، با اشاره به تغییرات فیزیکی زمین در حوضه آبریز، افزود: در شناسایی آبهای پنهان، کرجی ساختار لایههای زمین را رکن اصلی میدانست. متأسفانه تغییر مسیر طبیعی سیلابها و به هم زدن نظم هندسه روانآبها در منطقه، مانع از تجمع و نفوذ آب در نقاط استراتژیک، به ویژه نقاط نفوذ مادرچاهها شده است.
وی تصریح کرد: این انحراف مسیر، تعادل هیدرولوژیک حوضه را از بین برده است. همچنین برداشت بیرویه شن و ماسه و تغییر توپوگرافی زمین، لایههای حفاظتی خاک را از بین برده و با افزایش سرعت حرکت آب، فرصت نفوذ را کاهش و فرسایش بستر را افزایش داده است.
چرای بیرویه و مخاطرات بندسارهای غیرمجاز
محمودی قوژدی همچنین به اثرات مخرب چرای بیرویه دام بر پوشش گیاهی اشاره کرد و افزود: از نظر کرجی، پوشش گیاهی نشانگر و محافظ رطوبت زمین است؛ اما چرای بیرویه در حوضه آبریز باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و فشرده شدن خاک شده است. این امر فرسایش خاک را تشدید کرده و در زمان بارندگی، رسوبات فراوانی را به سمت حلقههای چاه و کوره قنات هدایت میکند که نتیجه آن انسداد مسیر آب است.
وی خاطرنشان کرد: علاوه بر این، احداث بندسارهای غیرمجاز باعث تجمع ناگهانی آب میشود و در صورت شکستن این بندها، سیلهای انفجاری ایجاد میگردد که با ورود به چاهها، باعث ریزش بدنه و انسداد کامل کوره قنات قصبه میشود.
تغییر کاربری اراضی؛ ضربه نهایی به سیستم قنات
محمودی قوژدی در ادامه به موضوع تغییر کاربری اراضی در پاییندست اشاره و اظهار کرد: تغییر کاربری اراضی کشاورزی در پاییندست، در واقع مقصد مصرف آب را از بین میبرد. این امر انگیزه مالکان را برای نگهداری و لایروبی قنات سلب کرده و منجر به مرگ تدریجی سیستم قنات میشود. وقتی زمین کشاورزی از بین برود، دیگر کسی برای زنده نگه داشتن شریان آب تلاش نمیکند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گناباد با تأکید بر اینکه قنات قصبه به عنوان یک میراث جهانی در معرض فروپاشی سیستماتیک است، خواستار همکاری متقاطع و قاطع دستگاههای اجرایی شد.
وی با ارائه الزاماتی برای صیانت از این اثر اظهار کرد: از سازمان آب منطقهای میخواهیم برخورد قاطع و بیپرده با چاههای غیرمجاز و صنایع آببر در حوزه آبریز را آغاز کند. همچنین از سازمان جهاد کشاورزی و منابع طبیعی درخواست میشود تا با جلوگیری از چرای بیرویه، تخریب بندسارهای غیرمجاز و ممانعت جدی از تغییر کاربری اراضی، از این میراث حمایت کنند.
وی افزود: همچنین سازمان محیط زیست نیز باید پایش دقیقی بر صنایع آلاینده مانند گاوداریها و مرغداریها داشته باشد تا از نفوذ پساب به حوضه آبریز جلوگیری شود. پایگاه میراث جهانی و هیئت امنا هم باید نظارت دقیقتری بر تغییرات توپوگرافی داشته باشند و هرگونه تخلف را فوراً به مراجع قضایی گزارش کنند تا پیش از آنکه دیر شود، جلوی این تخریبهای سیستماتیک گرفته شود.
قنات قصبه گناباد به عنوان عمیقترین قنات ایران با قدمت ۲۵۰۰ ساله، یکی از مهندسی سازترین قناتهای جهان است و به تعبیر بسیاری از صاحبنظران، این قنات از حیرت انگیزترین پدیدههای ساخته دست بشر و نمادی از هم نوایی بشر با طبیعت است.
قنات قصبه در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، همچنین اثر تاریخی و ملی قنات قصبه گناباد به همراه ۱۰ قنات دیگر در تاریخ ۲۵ تیر ۱۳۹۵ (۱۵ July ۲۰۱۶) در چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی در شهر استانبول ترکیه به عنوان بیستمین اثر ایران و اولین اثر استان خراسان رضوی، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
انتهای پیام
