گیاهان دارویی بخشی از حافظه تاریخی جوامع انسانیاند، قرنها پیش از آنکه داروخانهها و آزمایشگاهها شکل امروزی خود را پیدا کنند، مردم برای تسکین درد و درمان بسیاری از بیماریها به طبیعت و خواص گیاهان پناه میبردند، تجربه نسلها نیز نشان داده است که بسیاری از گیاهان میتوانند در شرایط مشخص و با شیوه مصرف صحیح، خواص درمانی داشته باشند، اما آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، تفاوت میان گیاه دارویی و درمان خودسرانه است.
در سالهای اخیر، عطاریها برای بخشی از مردم به یکی از نخستین مقصدها برای دریافت توصیههای درمانی تبدیل شدهاند، گاهی مرز میان عرضه گیاهان دارویی و ورود به حوزه تشخیص بیماری و تجویز درمان، کمرنگ میشود، توصیه به مصرف یک گیاه برای فشار خون، دیابت، بیماریهای کبدی، مشکلات گوارشی یا حتی جایگزین کردن آن با داروهای تجویز شده، دیگر صرفاً معرفی یک محصول گیاهی نیست، بلکه میتواند نوعی مداخله در فرآیند درمان باشد، آن هم در شرایطی که تشخیص و تجویز نیازمند دانش تخصصی، شناخت وضعیت بیمار، بررسی سوابق پزشکی و آگاهی از عوارض و تداخلات دارویی است.
واقعیت این است که طبیعی بودن یک ماده، لزوماً به معنای بیخطر بودن آن نیست، گیاهان دارویی نیز حاوی ترکیبات فعال هستند و مصرف نادرست، بیش از اندازه یا همزمان با برخی داروها میتواند عوارضی جدی برای سلامت افراد ایجاد کند، از سوی دیگر، گاهی اعتماد به یک توصیه غیرتخصصی موجب میشود بیمار مراجعه به پزشک را به تأخیر بیندازد و بیماری در زمانی تشخیص داده شود که فرصت طلایی درمان از دست رفته است.
مسئله، نفی عطاری یا بیاعتبار کردن دانش ارزشمند طب سنتی نیست؛ مسئله، تعیین مرز مسئولیتهاست. عطاری میتواند محل عرضه فرآوردههای مجاز و گیاهان دارویی باشد، اما تشخیص بیماری، تعیین علت علائم، تجویز درمان و تصمیم درباره قطع یا تغییر داروهای پزشکی، نیازمند صلاحیت علمی و حرفهای است. سلامت مردم جایی برای آزمون و خطا و نسخههای شفاهی نیست، چراکه فاصله میان یک توصیه به ظاهر ساده و یک عارضه جدی، گاهی تنها چند قدم است.
اکنون این پرسش جدی مطرح است که نظارت بر فعالیت عطاریها تا چه اندازه جدی و مستمر است و آیا شهروندان میدانند برای دریافت توصیه درمانی باید به چه کسی مراجعه کنند؟ شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار ترویج مصرف علمی و اصولی گیاهان دارویی، با دخالت افراد فاقد صلاحیت در امور پزشکی نیز قاطعانه برخورد شود، زیرا طب سنتی زمانی میتواند در خدمت سلامت جامعه باشد که بر پایه دانش، شواهد، آموزش تخصصی و نظارت حرفهای حرکت کند، نه بر اساس شنیدهها و تجربههای شخصی.
بدون عارضه بودن داروهای گیاهی یک تصور غلط میان مردم است
پریسا حیدری، پزشک متخصص طب سنتی ایرانی در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: براساس قوانین سازمان غذا و دارو که مرجع اصلی تعیینکننده قوانین مرتبط با غذا و دارو و سلامت افراد جامعه است، عطاریها اجازه تجویز دارو و حتی توصیه دارو را ندارند.
وی توضیح داد: در طب ایرانی، داروها در یکی از تقسیمبندیها به دو گروه مفرده و مرکبه تقسیم میشوند، منظور از داروی مفرده، یک گیاه بهتنهایی، مانند بابونه یا دمنوش بابونه است، اما زمانیکه دارویی از ترکیب چند گیاه تهیه شود، به آن داروی مرکبه گفته میشود، عطار حتی اجازه عرضه و فروش داروهای گیاهی مرکب را نیز ندارد، عطار فقط اجازه فروش گیاه تک را دارد.
حیدری افزود: حتی در برخی از تبصرههای قوانین غذا و دارو تأکید شده است که گیاهان دارویی تک گیاه نباید به صورت پودر عرضه شوند، باید بهگونهای عرضه شوند که هویت آنها برای مصرفکننده قابل راستی آزمایی باشد، یعنی گیاه باید بهصورت واضح و خشک شده در اختیار فرد قرار گیرد تا مشخص باشد دقیقاً چه گیاهی در حال عرضه است.
این متخصص طب سنتی ایرانی تصریح کرد: گاهی در عطاریها ترکیباتی با عنوان دمنوش یا داروی چندگیاهه عرضه میشود، در حالیکه حتی مشخص نیست چه موادی در آن وجود دارد، در چنین شرایطی، مصرفکننده امکان راستیآزمایی ترکیبات را ندارد و صرفا به او گفته میشود که این ترکیب برای درمان یک مشکل خاص مناسب است، این امر بر خلاف قانون است.
وی با اشاره به موضوع تجویز دارو در عطاریها گفت: متأسفانه در برخی عطاریها شاهد تجویز دارو نیز هستیم، در حالیکه این اقدام بهوضوح خارج از چارچوب قانونی فعالیت عطاریهاست.
حیدری ادامه داد: یکی از مشکلات این است که قانون در برابر چنین تخلفاتی بازدارندگی کافی ندارد، گاهی برای این افراد جریمه نقدی در نظر گرفته میشود، اما میزان جریمه در مقایسه با سود قابل توجه حاصل از فروش این داروها ناچیز است و فرد جریمه را پرداخت کرده و دوباره به فعالیت خود ادامه میدهد.
این پزشک متخصص طب سنتی ایرانی با تأکید بر اهمیت آگاهی مردم گفت: باید در زمینه آگاهیبخشی به مردم فعالیت بیشتری انجام شود، مردم نباید زمینهساز اینگونه اقدامات غیرقانونی عطاریها تبدیل شوند، قانون تا حدی میتواند کمککننده باشد، اما مردم نیز باید نسبت به سلامت خود و انتخاب محل دریافت خدمات درمانی آگاه باشند.
وی با اشاره به احتمال تداخل داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی، اظهار کرد: قطعاً احتمال تداخل دارویی وجود دارد و این مسئله بسیار جدی است، بههیچ عنوان توصیه نمیشود داروهای گیاهی توسط افراد غیرمتخصص تجویز شوند، داروهای گیاهی و شیمیایی از نظر منبع با یکدیگر متفاوت هستند، اما هر دو دارای اثرگذاری و عوارض احتمالی بوده و میزان و دوز مصرف مشخصی دارند، داروهای گیاهی نیز میتوانند اثرگذاری و عوارض داشته باشند و مصرف آنها باید برای هر فرد بهصورت جداگانه و با توجه به مزاج، سن، سبک زندگی و بیماریهای زمینهای و مزمن او بررسی شود.
حیدری افزود: پزشکی که پس از گذراندن دوره پزشکی عمومی با آناتومی بدن، فیزیولوژی، بیماریها، نحوه عملکرد داروها و تداخلات دارویی آشنا است و دانش کافی در خصوص تداخلات گیاهی و شیمیایی دارد و دارای دیدگاه علمی بدون تعصب است، در صورت نیاز میتواند بیمار را به متخصص یا فوقتخصص مربوطه ارجاع دهد و اجازه ندهد زمان طلایی درمان از دست برود یا برای بیمار تداخل دارویی ایجاد شود.
این پزشک متخصص طب سنتی ایرانی گفت: برای مثال، فردی ممکن است با مشکلات خلقی یا علائم افسردگی به عطاری مراجعه کند یک دمنوش دریافت میکند، بدون اینکه درباره بیماریهای زمینهای، وضعیت قلب، فشار خون یا آزمایشهای او پرسوجویی صورت گرفته باشد، مصرف برخی ترکیبات در چنین شرایطی میتواند باعث افزایش ناگهانی فشار خون و حتی بروز عوارض بسیار شدید مانند سکته مغزی شود.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز ممکن است فرد دچار مشکلاتی مانند تیروئید یا اختلالات کبدی باشد، اما فردی که در عطاری فعالیت میکند بدون اطلاع از وضعیت بیمار، دارویی را برای مدت طولانی به او توصیه کند، مواردی داشتهایم که افراد پس از یکسال مصرف داروهای گیاهی به ما مراجعه کردهاند و در این مدت، کبد آنها بهشدت آسیب دیده است، اگر فردی در طول درمان با داروهای گیاهی دچار هیچگونه علامت ظاهری نشود و برای مدت طولانی به مصرف آن ادامه دهد، ممکن است پس از یک یا دو سال، بهدلیل آسیب شدید کبدی، حتی به مرحلهای برسد که نیازمند پیوند کبد شود، این یک تصور اشتباه است که برخی افراد فکر میکنند مصرف داروهای گیاهی هیچگونه عارضهای ندارد.
این پزشک متخصص طب سنتی ایرانی گفت: متخصصان طب ایرانی یک اصل بسیار مهم دارند و آن این است که در کلاسها، کارگاهها و صحبتهای عمومی وارد بحث درمان میشوند، زیرا اگر نام یک گیاه یا ترکیب خاصی را مطرح کنیم، ممکن است افراد تصور کنند این گیاه برای همه مناسب است و بدون توجه به شرایط خود آن را مصرف کنند که در مواردی باعث بروز عوارض میشود.
وی اظهار کرد: برای مثال، در دوران کرونا، زنجبیل به یکی از ابزارهای خوددرمانی افراد تبدیل شده بود، اما از دیدگاه طب ایرانی، زنجبیل یک داروی درجه چهار محسوب میشود و در مرز میان داروی و سمی بودن قرار دارد، باید در مصرف آن احتیاط کرد، این گیاه میتواند آثار درمانی قابلتوجهی داشته باشد، اما باید برای فرد مناسب و با مقدار مناسب مصرف شود.
حیدری افزود: فردی را داشتیم که حدود دو سال زنجبیل را بهصورت دمنوش و با مقدار زیاد مصرف کرده بود و با علائمی مانند مشکلات پوستی، خارش شدید، عصبانیت و خشکی بدن مراجعه کرد، مصرف طولانی مدت و نامناسب میتواند عوارض مختلفی داشته باشد و حتی بر کبد نیز اثر بگذارد.
این پزشک متخصص طب سنتی ایرانی تصریح کرد: بهطور کلی با خوددرمانی مخالف هستیم، تعداد گیاهانی که بتوان گفت برای همه افراد با مزاجها و شرایط مختلف مناسب هستند، بسیار محدود است، بنابراین توصیه میکنم فردی که تحت درمان پزشکی مدرن قرار دارد، برای مثال فردی که انسولین مصرف میکند، با سوابق درمانی و نتایج آزمایشهای خود به پزشک متخصص طب ایرانی مراجعه کند تا پزشک با در نظر گرفتن شرایط بیمار، مزاج، مرحله بیماری و درمانهای در حال انجام، درباره استفاده از درمانهای گیاهی یا مزاجی تصمیمگیری کند، نباید درمان شیمیایی را بهصورت خودسرانه و در شرایط نامناسب قطع کنیم، چراکه این اقدام میتواند سلامت بیمار را به خطر بیندازد.
وی با اشاره به خطر تأخیر در تشخیص بیماریهای جدی گفت: مواردی داشتهایم که فرد علائم هشداردهنده یک بیماری مهم مانند سرطان را داشته، اما به عطاریهای مختلفی مراجعه کرده تا دو سال خوددرمانی کرده است، از آنجا که افرادی که در عطاری فعالیت میکنند پزشک نیستند، به فرد اطلاع ندادند که با توجه به علائم موجود باید بررسیهای پزشکی لازم را انجام دهد.
حیدری در پایان گفت: در چنین شرایطی فرد دوره طلایی درمان بیماری را از دست بدهد و زمانی متوجه بیماری شود که پیشرفت زیادی کرده است، در حالی که اگر فرد از ابتدا به پزشک متخصص مراجعه کند، پزشک میتواند با توجه به علائم، بررسیهای لازم را برای رد یا تأیید بیماریهای مهم انجام دهد، این موضوع بسیار حساس و جدی است.
عطاریها صلاحیت ارائه مشاوره در حوزه پزشکی را ندارند
اعظم الیاسی، کارشناس دارویی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد نیز در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: بهطور کلی، عطاریها بهعنوان یک صنف میتوانند گیاهان دارویی را عرضه کنند و بهصورت محدود نیز اجازه عرضه برخی فرآوردههای گیاهی را دارند که بهطور معمول در گروه فرآوردههای طبیعی و سنتی قرار میگیرند و توسط شرکتهای مشخص تولید میشوند، اما مجاز به عرضه همه انواع فرآوردهها نیستند.
وی افزود: عرضه گیاهان دارویی مشکلی ندارد، زیرا این محصولات از منابع مختلف تهیه میشوند، ممکن است بهصورت محلی جمعآوری شده یا از برخی بنگاهها خریداری شوند، البته بهتر است این محصولات به شکل مناسب بستهبندی شوند تا از آلودگیها محافظت شوند.
الیاسی ادامه داد: عطاریها تنها در حضور مشتری مجاز هستند چند گیاه را با یکدیگر ترکیب کرده و بهصورت پودر به مشتری تحویل دهند، اگر محصولی صرفاً به شکل پودر عرضه شود، امکان دارد مواد دیگری با آن مخلوط شده باشد که این موضوع تقلب محسوب میشود.
کارشناس دارویی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد با اشاره به عرضه برخی مکملهای غیرمجاز در عطاریها گفت: برخی مکملها از مسیرهای غیرقانونی وارد میشوند یا بهصورت دستساز و غیربهداشتی تولید میشوند، این محصولات، فرآورده سلامتمحور محسوب نمیشوند و بهعنوان مکمل قاچاق یا فرآورده غیرمجاز شناخته میشوند.
وی تصریح کرد: ممکن است در برخی عطاریها این محصولات به فروش برسند و حتی ترکیبات دارویی به آنها اضافه شده باشد تا اثرگذاری سریعتری داشته باشند و مشتری بیشتری جذب کنند، این موارد در بازرسیها بهعنوان کالای قاچاق یا فرآورده غیرمجاز شناسایی، کشف و ضبط میشوند.
الیاسی افزود: با گسترش شبکههای اجتماعی در سالهای اخیر، کنترل این موضوع دشوارتر شده است، همچنین در برخی موارد عرضه برخی از این محصولات ممکن است به شکل غیرعلنی انجام شود.
وی اظهار کرد: در برخی موارد، افراد بدون آگاهی از اینکه فرآوردههای سلامتمحور را باید لزوما از داروخانهها و مراکز معتبر دریافت کنند، برای موضوعاتی مانند عفونت، کاهش یا افزایش وزن به عطاری مراجعه میکنند.
این کارشناس دارویی تأکید کرد: مکملهای لاغری و چاقی میتوانند عوارض قابلتوجهی داشته باشند و در معاونت غذا و دارو نیز موارد متعددی از مراجعهکنندگان و شکایتهای مرتبط با مصرف این محصولات داشتهایم.
الیاسی در ادامه گفت: از مردم بهویژه در زمینه مصرف مواردی همچون مکملهای چاقی و لاغری درخواست میکنیم حتماً با پزشک متخصص تغذیه، داروساز یا پزشک مشورت کنند و به هیچ عنوان برای دریافت این محصولات یا مشاوره در این زمینه به عطاریها مراجعه نکنند، زیرا عطاریها صلاحیت ارائه مشاوره ندارند و صرفا بهعنوان واحد توزیعکننده محسوب میشوند.
وی خاطرنشان کرد: همچنین برای بیماریها مانند عفونت نباید از عطاریها مشاوره درمانی و دارویی دریافت شود، مواردی داشتهایم که تمام محصولات موجود در یک واحد غیرمجاز بوده یا فاقد مجوزهای لازم، کد اصالت و مشخصات معتبر بودهاند، در برخی موارد نیز واحدها به دلیل تخلفات متعدد و شکایتهای ثبتشده، پس از دریافت تذکرهای لازم، پلمب شدهاند.
انتهای پیام
