فاجعه اینجاست که ما با سرمایهای روبرو هستیم که بازسازی آن قرنها زمان میبرد، اما نابود کردنش تنها چند ساعت طول میکشد. وقتی یک رگبار شدید، ظرفیت تحمل سالانه خاک را در چند ساعت میشکند، یعنی خراسان رضوی به مرز تخریب سریع و بازگشتناپذیر رسیده است. خطرناکترین بخش این بحران، سکوت مرگبار آن است؛ ما متوجه نمیشویم که لایهی حیاتی زمین در حال شسته شدن است تا زمانی که با بیابانی سترون و زمینهایی بیروح مواجه شویم که دیگر هیچ گیاهی در آنها نمیروید. اگر رویکرد مدیریتی ما از تکیه بر اعداد متوسط به شناسایی کانونهای بحران تغییر نکند، ما دیگر شاهد تخریب نیستیم، بلکه در حال تماشای مرگ تدریجی و قطعی سرزمین هستیم.
یک متخصص و پژوهشگر حوزه خشکسالی و تغییر اقلیم با تأکید بر اینکه فرسایش آبی در مراتع خراسان رضوی پدیدهای یکنواخت نیست، نسبت به عبور از ظرفیت بازسازی طبیعی خاک در کانونهای حساس استان هشدار داد.
دکتر هادی معماریان، در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه فرسایش آبی در مراتع خراسان رضوی یک پدیده یکنواخت و یکسان در سراسر استان نیست، اظهار کرد: بررسی مجموعه مطالعات دانشگاهی و پژوهشی انجام شده در نقاط مختلف استان نشان میدهد که شدت فرسایش به شدت تابع پوشش گیاهی، چرای دام، شیب، ویژگی خاک و شدت بارشهای رگباری است.
وی ادامه داد: در برخی مناطق، نرخ فرسایش مدل شده کمتر از آستانه تحمل خاک است، اما در کانونهای حساس، شواهد میدانی از فرسایش بسیار شدید و عبور از ظرفیت بازسازی طبیعی خاک حکایت دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به معیار سنجش وضعیت موجود، گفت: معیار مهم برای سنجش این وضعیت، مقایسه مقدار هدررفت خاک با آستانه تحمل فرسایش یا T-value است. یک مطالعه ملی مبتنی بر ۲۹۲ کرت فرسایش در ایران، برای مراتع مناطق خشک و نیمهخشک، دامنه حدود ۰٫۲۵ تا ۱٫۲۵ تن در هکتار در سال را به عنوان محدوده مرجع تحمل پیشنهاد کرده است؛ البته این رقم برای تمام خاکهای استان یکسان نیست و باید بر اساس عمق خاک، ویژگیهای فیزیکی و سرعت تشکیل خاک اصلاح شود.
بیشترین هدررفت خاک در یک رخداد بارندگی در کاخک گناباد
معماریان در ادامه به نتایج یکی از قویترین شواهد پژوهشی در این حوزه اشاره کرد و افزود: یکی از مستندترین شواهد استان از آبخیز تحقیقاتی کاخک گناباد به دست آمده است. این منطقه با میانگین بارش سالانه حدود ۲۴۳ میلیمتر و اقلیم نیمهخشک، از سالها قبل تحت پایش فرسایش قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: در پژوهشی که در سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ میلادی روی ۱۸ کرت فرسایش ۴۰ مترمربعی انجام شد، بیشترین هدررفت خاک در یک رخداد بارندگی به ۱۴۰ گرم در مترمربع رسید؛ یعنی ۱٫۴ تن در هکتار در تنها یک بارش.
این عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند با بیان اینکه این رقم از سقف ۱٫۲۵ تن در هکتار در سال که به عنوان آستانه مرجع مراتع خشک و نیمهخشک پیشنهاد شده، حدود ۱۲ درصد بیشتر است، گفت: بنابراین یک رگبار شدید میتواند در چند ساعت، به اندازهای خاک جابهجا کند که از ظرفیت تحمل سالانه پیشنهادی فراتر رود.
معماریان با تأکید بر اهمیت مدیریت پوشش گیاهی برای کنترل این پدیده، خاطرنشان کرد: اهمیت دیگر آبخیز کاخک در مقایسه دو زیرحوضه مشابه؛ یکی تحت عملیات آبخیزداری و دیگری شاهد بود. در این مطالعه مشخص شد که افزایش پوشش گیاهی و لاشبرگ، رواناب و هدررفت خاک را کاهش میدهد.
وی تصریح کرد: در مجموع، دادههای هشت ساله کاخک نشان میدهد که پوشش سطح خاک یکی از مهمترین عوامل قابل مدیریت برای کنترل فرسایش است.
ایستگاه تحقیقات حفاظت خاک سنگانه یکی از مهمترین نقاط دارای داده مستقیم در استان
دانشیار و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند در بخش دیگری از بررسیهای خود پیرامون فرسایش خاک در خراسان رضوی، با استناد به مطالعات میدانی در ایستگاههای تحقیقاتی استان، نسبت به اشکال مختلف تخریب سرزمین در مناطق گوناگون هشدار داد.
وی با اشاره به دادههای ایستگاه تحقیقات حفاظت خاک سنگانه در شمالشرق استان، اظهار کرد: این ایستگاه یکی از مهمترین نقاط دارای داده مستقیم در استان است. در یک زیرحوضه ۱٫۲ هکتاری با شیب متوسط ۳۱٫۲ درصد و پوشش گیاهی حدود ۵۰ درصد، طی ۲۴ رخداد بارندگی در دورههای ۲۰۰۶–۲۰۰۹ و ۲۰۱۶–۲۰۱۸ رواناب و رسوب اندازهگیری شد. خاک این منطقه کمعمق است و حداکثر عمق گزارششده حدود ۳۰ سانتیمتر است؛ بنابراین از دست رفتن خاک سطحی در این منطقه اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: همچنین پژوهش دیگری در همین منطقه با ۱۲ کرت و ثبت رسوب حاصل از ۱۷ رخداد بارندگی طی سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲، رابطه ویژگیهای خاک و تولید رسوب را مستقیماً بررسی کرده است.
شرایط متفاوت در دشت سرخس
این متخصص حوزه خشکسالی و تغییر اقلیم در ادامه به شرایط متفاوت در شرق استان اشاره کرد و گفت: در دشت سرخس شرایط متفاوتی حاکم است. پژوهشهای انجام شده در این دشت نشان دهنده وجود فرسایشهای زیرسطحی و Piping، آبکند، فروریزش و حفرههای ناشی از فرسایش زیرسطحی در پهنههای مرتعی است. در یکی از سایتهای مورد مطالعه، کاربری زمین مرتع بوده و مساحت دامنه مورد بررسی ۵۵٫۹۱ هکتار گزارش شده است.
معماریان با تأکید بر اهمیت این یافتهها، تصریح کرد: این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که همه فرسایش خاک در مرتع الزاماً به شکل شسته شدن سطح خاک نیست؛ در خاکهای حساس سرخس، فرسایش زیرسطحی میتواند به ایجاد آبراهه، آبکند و فروریزش منجر شود.
شرایط نگران کنند تخریب سرزمین در تایباد–باخرز
عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند در بخش دیگری از این تحلیل به وضعیت منطقه تایباد–باخرز پرداخت و افزود: در این منطقه نیز شواهد تغییرات کاربری و تخریب سرزمین نگران کننده است. مطالعهای با استفاده از تصاویر ماهوارهای، تغییرات کاربری را طی سالهای ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۶ بررسی کرده و نشان داده که مرتع و اراضی بایر در ابتدای دوره حدود ۸۵٫۵ درصد منطقه را تشکیل میدادند. مطالعات دیگر این منطقه، چرای بیش از ظرفیت، کشاورزی، استخراج معدن و فشار بر منابع آب را از عوامل اصلی افزایش خطر تخریب سرزمین دانستهاند.
مطالعات اکولوژیک در شمال و مرکز استان
وی در خصوص مطالعات اکولوژیک در شمال و مرکز استان نیز گفت: برای نمونه، پژوهش فنولوژی گونه Poa bulbosa در ایستگاه بینالود خراسان رضوی، اهمیت این گونه مرتعی را در حفاظت سطح خاک و کاهش فرسایش بررسی کرده است. اهمیت این یافته در آن است که پوشش زمستانه و زودرس مرتع میتواند سطح خاک را در زمانی که بارشهای فرساینده رخ میدهد، محافظت کند.
معماریان با اشاره به یافتههای یک مطالعه گسترده درباره فرسایندگی بارش در خراسان رضوی که از ۹۲ کرت تحقیقاتی فرسایش استفاده کرده است، خاطرنشان کرد: پژوهشگران در این مطالعه نشان دادند شاخصهای مبتنی بر شدت بارندگی ارتباط بسیار معنیداری با تولید رسوب دارند؛ به طوری که یکی از شاخصهای منتخب با تولید رسوب، ضریب همبستگی حدود ۰٫۷۴ داشته است؛ بنابراین در استان خشک و نیمهخشک، مقدار بارش به تنهایی شاخص مناسبی برای ارزیابی خطر فرسایش نیست؛ بلکه شدت بارش و رگباری بودن آن اهمیت بسیار بیشتری دارد.
هشدار نسبت به ورود به چرخه تخریب سرزمین
دانشیار و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند با بیان اینکه مسئله اصلی خراسان رضوی در حوزه فرسایش، یک عدد متوسط نیست، بر لزوم تغییر رویکردهای مدیریتی و اولویتبندی حفاظت از پوشش گیاهی تأکید کرد.
وی درباره تصویر کلی وضعیت فرسایش خاک در استان خراسان رضوی، اظهار کرد: شواهد موجود اجازه نمیدهد بگوییم همه مراتع خراسان رضوی فرسایش بالاتر از آستانه تحمل دارند؛ برعکس، وضعیت بسیار متنوع است؛ اما میتوان سه نوع کانون را تشخیص داد که نیاز به توجه ویژه دارند.
وی افزود: دسته نخست، کانونهای کوهستانی و شیبدار مانند سنگانه و بخشهایی از بینالود هستند که با خطر بالای فرسایش رخدادی مواجهاند. دسته دوم، مراتع نیمهخشک جنوب مانند کاخک است که حساسیت بالایی به رگبار دارند و احتمال عبور از آستانه تحمل یا T-value در آنها وجود دارد و دسته سوم نیز مراتع خشک شرق و شمالشرق مانند سرخس و تایباد–باخرز هستند که با خطر تخریب پوشش، چرای بیش از ظرفیت و اشکال مختلف فرسایش سطحی و زیرسطحی روبهرو هستند.
معماریان تصریح کرد: مسئله اصلی استان، یک عدد متوسط نیست؛ بلکه وجود لکههایی است که نسبت فرسایش به ظرفیت تحمل خاک در آنها از عدد یک عبور میکند.
اولویتهای حفاظتی؛ از پوشش گیاهی تا سازههای آبخیزداری
این استاد دانشگاه با ارائه پیامی برای مدیران و تصمیمگیران حوزه منابع طبیعی، گفت: راهکارهای کاهش فرسایش نخست نباید متمرکز بر ساخت سازههای آبخیزداری بیشتر باشد. تجربه کاخک و سنگانه نشان میدهد که حفظ پوشش گیاهی، مدیریت چرا، قرق هدفمند، افزایش لاشبرگ و احیای گونههای بومی باید خط مقدم حفاظت خاک باشد.
وی اضافه کرد: سازههایی مانند چکدم و بندهای کوتاه باید در مرحله بعد و در آبراهههایی که دارای تولید و انتقال رسوب بالا هستند، به کار گرفته شوند.
هشدار نسبت به چرخه بازگشتناپذیر تخریب
معماریان با بیان یک هشدار جدی برای خراسان رضوی، خاطرنشان کرد: در بسیاری از مراتع خشک استان، خاک منبعی بسیار کند تجدید شونده است؛ اگر فرسایش حتی چند سال متوالی بالاتر از ظرفیت تحمل خاک قرار گیرد، مرتع ممکن است وارد چرخهای شود که کاهش پوشش گیاهی، افزایش رواناب، فرسایش بیشتر و تخریب مجدد پوشش را به دنبال داشته باشد.
وی در پایان با ارائه یک پیشنهاد علمی برای بهبود مدیریت مراتع استان، گفت: پیشنهاد علمی مشخص برای استان، تهیه نقشه E/T مراتع خراسان رضوی است؛ یعنی محاسبه نرخ فرسایش سالانه هر واحد مرتعی و تقسیم آن بر T-value همان خاک جهت ارائه هشدار و مدیریت بهتر مرتع که میتواند مبنای تصمیمگیریهای دقیقتر قرار گیرد.
انتهای پیام
