محمدمهدی مطیعی پنجشنبه ۱۲ ام شهریورماه در هشتمین همایش نجوم آماتوری استانی که در دبیرستان فرزانگان مشهد برگزار شد، با اشاره به اینکه همایشهای نجوم آماتوری استان خراسان رضوی، عمدتاً با هدف فراهم ساختن محیطی برای گردهمایی سالانه منجمان آماتور استان و برای تبادل اطلاعات و تجربیات کسبشده توسط آنان برگزار میشود، اظهار کرد: نخستین دورهٔ این همایش در سال ۱۳۸۳ برگزار گردید و چند سال متوالی ادامه یافت، اما به دلایل گوناگون از جمله همهگیری کرونا و مسائل مشابه، این برنامهها بهطور منظم و پیوسته برگزار نشد.
وی افزود: امسال، هشتمین دورهٔ این همایش برگزار میشود و در این دوره، میزبان مهمانانی از شهرستانهای نیشابور، تایباد و تربت حیدریه خواهیم بود. در سالهای گذشته، شهرستانهای دیگری نیز با این رویداد همکاری داشتهاند. منجمان ساکن مشهد نیز که سابقهٔ فعالیتهای مؤثر دارند، در این همایش حضور یافته و به ارائهٔ دستاوردها و انتقال تجربیات خود میپردازند.
رئیس رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد با تاکید بر اینکه موضوعاتی که در این همایش مطرح میشود، میتواند زمینهساز ایدهپردازی برای دیگر علاقهمندان باشد، تصریح کرد: این همایش میتواند آنان را به انجام فعالیتهایی هرچند در سطح پژوهشی، اما در چارچوب نجوم آماتوری ترغیب کند. همچنین این رویداد میتواند انگیزهای برای بهرهگیری از دانستههای موجود در اجرای پروژههای آماتوری در عرصهٔ نجوم باشد.
اندازهگیری شعاع کره زمین با استفاده از روش بیرونی
سپس امیرعباس عبدالله آبادی با اشاره به اینکه پرسش از امکان اندازهگیری شعاع کره زمین بدون نیاز به احاطه بر آن و چرخش پیرامون آن، پرسشی دیرینه در تاریخ علم است، اظهار کرد: این پرسش همواره ذهن دانشمندان را به خود مشغول داشته و راهکارهای گوناگونی برای یافتن پاسخ آن ارائه شده است. ما قصد داریم تنها به روش پیشنهادی ابوریحان بیرونی پرداخته شود و علاقهمندان به سایر روش ها میتوانند اطلاعات تکمیلی را در منابع معتبر جستوجو کنند.
وی افزود: ابوریحان بیرونی، دانشمند جامعالاطراف دوران تمدن طلایی اسلام، در حوزههای گوناگونی چون کانیشناسی، مردمشناسی، ریاضیات و نجوم صاحبنظر بود. وی از جمله پیشگامانی به شمار میرود که روش تجربهگرایانه و آزمونمحور را سرلوحه کار خود قرار داد و الگویی ماندگار برای نسلهای پس از خود پدید آورد. ایدهٔ اصلی بیرونی برای اندازهگیری شعاع زمین، مبتنی بر مشاهدهٔ افق از فراز یک کوه بود.
این پژوهشگر نجوم آماتوری با تاکید بر اینکه بر اساس این ایده، اگر ناظری بر فراز کوهی قرار گیرد، دو نوع افق برای او قابل تشخیص است، تصریح کرد: نخست افق دیداری که مماس بر خط دید اوست و افق حقیقی که مماس بر کرهٔ زمین محسوب میشود. زاویهٔ بین این دو، افت افق نام دارد. با توجه به اینکه خط مماس در نقطهٔ تماس بر شعاع دایره عمود است، یک مثلث قائمالزاویه شکل میگیرد. با نوشتن کسینوس زاویهٔ افت افق و فاکتورگیری از شعاع زمین، فرمول نهایی به دست میآید. بنابراین با داشتن زاویهٔ افت افق و ارتفاع کوه، میتوان شعاع زمین را محاسبه کرد.
عبدالله آبادی خاطرنشان کرد: پژوهشگران نجوم آماتوری این روش را بازسازی کردند. گام نخست، تعیین ارتفاع محل مشاهده بود. ابوریحان برای اندازهگیری ارتفاع کوه از روشی استفاده کرد که بر اساس اندازهگیری زاویهٔ دید کوه از دو نقطهٔ متفاوت استوار است. این روش نیاز به اندازهگیری فاصلهٔ عمودی تا پای کوه را برطرف میسازد. پژوهشگران از این فرمول در انقلاب تابستانی برای اندازهگیری ارتفاع برج رادکان بهره گرفتند. دادههای کسبشده، به جز یک دادهٔ، در محدودهٔ ۲۲ تا ۲۳ متر قرار داشت که با احتساب قد اندازهگیرنده، عددی حدود ۲۴ متر به دست آمد که با ارتفاع واقعی برج یعنی ۲۵ متر همخوانی نسبی داشت.
وی با بیان اینکه برای اجرای عملی، تپهای در روستایی از توابع نیشابور انتخاب شد که دارای افق نسبتاً مناسبی بود، عنوان کرد: ارتفاع این تپه با روش یادشده، حدود ۱۴۵۰ متر برآورد شد. اما وجود گرد و غبار شدید در روز اندازهگیری، خطایی چشمگیر در محاسبات ایجاد کرد و جواب نهایی با اختلاف ۵۰ تا ۷۰ درصد نسبت به مقدار واقعی همراه بود. به همین دلیل، برای تعیین ارتفاع دقیقتر، به دادههای ارتفاعی Google Earth مراجعه شد که ارتفاع ۱۵۱۹ متری را نشان میداد. این مقدار با ارتفاع اندازهگیریشده حدود ۷۰ متر اختلاف داشت. در نهایت، ارتفاع اصلاحشدهٔ محل مشاهده برابر با ۱۵۲۰ متر در نظر گرفته شد.
این پژوهشگر نجوم آماتوری گفت: مرحلهٔ بعدی، اندازهگیری زاویهٔ افت افق بود. هرچه ارتفاع بیشتر باشد، این زاویه محسوستر و اندازهگیری آن دقیقتر خواهد بود. در این آزمایش، دورترین نقاط قابل مشاهده، ساختمانهایی بودند که گرد و غبار دید را دشوار میکرد. ابزار اولیه، نقالهٔ دستساز بود که در برنامهٔ پیشین با دقت یک درجه عمل کرده بود؛ اما در اینجا نیاز به دقت دهم و صدم درجه وجود داشت. از این رو، از نرمافزارهای تلفن همراه و یک نی متصل به لبهٔ تلفن برای نشانهروی استفاده شد. زاویهٔ افت افق در اولین اندازهگیری، ۳/۲ درجه ثبت گردید که با ارتفاع دستی ۱۴۵۰ متر، عددی حدود دو هزار کیلومتر برای شعاع زمین به دست داد که خطایی بیش از ۵۰ درصد را نشان میداد.
عبدالله آبادی با اشاره به اینکه پس از اصلاح ارتفاع با دادههای Google Earth، موضوع تراز نبودن گوشی مطرح شد، عنوان کرد: با مشورت یکی از پژوهشگران، خطای تراز دستگاه با استفاده از سطح آب بررسی شد. مشخص گردید که گوشی حدود ۳/۱ درجه خطای صفر دارد. بنابراین افت افق اصلاحشده برابر با ۲/۱ درجه محاسبه شد. با قرار دادن ارتفاع ۱۵۲۰ متر و افت افق ۲/۱ درجه در فرمول، شعاع زمین تقریباً ۶۹۳۳ کیلومتر به دست آمد که در مقایسه با شعاع متوسط واقعی زمین یعنی ۶۳۷۱ کیلومتر خطایی معادل ۸/۸۳ درصد را نشان میدهد.
وی ادامه داد: عوامل متعددی در بروز این خطا مؤثر بودهاند. مهمترین عامل، دقت ناکافی ابزار اندازهگیری زاویه و کالیبره نبودن آنهاست. تغییرات جزئی در زاویه، تأثیر زیادی بر نتیجه دارد و لرزش دست نیز نوسانات قابلتوجهی ایجاد میکند. همچنین اندازهگیری ارتفاع با روش دو نقطه، مستلزم قرار گرفتن روی یک خط صاف نظری است که در عمل میسر نبود و شیب زمین نیز در محاسبات لحاظ نشد. علاوه بر این، اختلاف ارتفاع نقاط مختلف شهر نیشابور با سطح دریا یعنی حدود ۱۲۵۰ متر باید در محاسبات در نظر گرفته میشد که مورد غفلت واقع شد.
این پژوهشگر نجوم آماتوری با تاکید بر اینکه دادههای Google Earth نیز با خطا همراه بودند؛ بهگونهای که ارتفاع کف و بالای برج رادکان در این نرمافزار تقریباً برابر یا حتی گاهی کمتر گزارش شده بود، تصریح کرد: از سوی دیگر، شرایط محیطی همچون گرد و غبار شدید، وجود موانع و ناهمواریهای طبیعی در لبه افق، دید را مختل کرده و از تشکیل افق هندسی دقیق ممانعت به عمل آوردند. شکست نور نیز در لایههای پایینی جو، باعث شد تصویر افق کمی بالاتر از جای واقعی خود دیده شود و زاویهٔ افت کمتری اندازهگیری گردد.
عبدالله آبادی خاطرنشان کرد: برای بهبود دقت در اندازهگیریهای آینده، راهکارهایی پیشنهاد میشود مانند استفاده از ابزارهای دقیق مانند تئودولیت، انجام اندازهگیری در مکانهایی با افق باز و هوای صاف و ترجیحاً در ساعات ابتدایی روز، تکرار اندازهگیری توسط چندین نفر و میانگینگیری از دادهها، لحاظ کردن تصحیح شکست نور در محاسبات و انجام ترازیابی دقیق برای تعیین ارتفاع واقعی نقاط. همچنین تثبیت گوشی روی سهپایه و نشانهروی دقیقتر میتواند خطای انسانی را به حداقل برساند.
روایتی از چالشهای رصد ستارگان در آسمان کویر
در ادامه، رامین رحمانی با اشاره به اینکه دسترسی به مطالب علمی در محیطهای آموزشی، زمانی کارایی و ارزش عملی خود را نشان میدهد که در فضای آزاد و قابلتجربه، پیادهسازی شوند، اظهار کرد: با این حال، چنین فعالیتهایی در طبیعت، با چالشها و موانع متعددی همراه است که پیش از هر اقدامی، شناسایی و مدیریت آنها ضروری به نظر میرسد. ازاینرو، پیش از پرداختن به جزئیات اجرایی، ارائهٔ تعاریفی روشن از مفاهیم پایهٔ گردشگری، گامی بنیادین در این مسیر به شمار میرود.
وی افزود: تور مسافرتی، به سفر گروهی یا انفرادی گفته میشود که بر اساس هدفی مشخص، با وسیلهٔ نقلیه و محل اقامت از پیش تعیینشده و برنامهای مدون، سازماندهی میشود. این تورها بر اساس معیارهای گوناگونی همچون مدت زمان، نوع وسیلهٔ نقلیه، و هدف برگزاری مانند طبیعتگردی، نمایشگاهی و علمی دستهبندی میشوند. در میان انواع گردشگری، گردشگری علمی به سفرهایی اطلاق میشود که با هدف کسب اطلاعات، دانش، تجربه و مشارکت در رویدادهای خاص علمی مانند زمینگردشگری، پرندهنگری و بهویژه ستارهشناسی برنامهریزی میگردند.
این فعال گردشگری علمی با تاکید بر اینکه یکی از مهمترین تمایزات در حوزهٔ تورهای گردشگری، تفکیک تورهای مجاز از غیرمجاز است، تصریح کرد: متأسفانه در سالهای اخیر، دعوتنامههای متعددی برای برنامههای رصدی با استفاده از خودروی شخصی و با هزینههای اندک منتشر میشود که فاقد هرگونه مجوز رسمی هستند. تفاوت اساسی این دو گروه، در دارا بودن مجوز از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بهعنوان متولی اصلی گردشگری کشور است.
رحمانی خاطرنشان کرد: برگزاری تورهای غیرمجاز، مخاطرات جدی در ابعاد گوناگون به همراه دارد. از منظر امنیتی، مکانهای رصد ستارگان عموماً در فاصلهٔ دور از شهر و مناطق مسکونی و در فضایی عاری از آلودگی نوری قرار دارند که بهطور ذاتی با خطراتی نظیر وقوع حوادث ناگوار همراه است. یکی از نمونههای شاخص، استفاده از خودروهای شخصی در این برنامههاست؛ شرکتکنندگان شب را تا سحر بیدار میمانند و پس از طلوع آفتاب، به دلیل خستگی مفرط، احتمال بروز تصادف جادهای بهشدت افزایش مییابد. به همین دلیل، انجمنهای معتبر از برگزاری برنامههای رصدی با خودروی شخصی اجتناب میکنند.
وی با بیان اینکه برگزارکنندگان تورهای غیرمجاز در قبال دارایی و سلامت شرکتکنندگان مسئولیتی ندارند و در صورت بروز خسارت، هیچ پاسخگویی قانونی وجود نخواهد داشت، عنوان کرد: مشکلات اخلاقی، فرهنگی و برخورد نامناسب با جوامع محلی از دیگر پیامدهای این نوع تورهاست. همچنین در صورت وقوع حادثه، تنها مسیر قضایی پرهزینه و زمانبر پیش روی آسیبدیدگان باقی میماند که عملاً بیشتر افراد از پیگیری آن صرفنظر میکنند. بنابراین توصیه میشود پیش از هرگونه ثبتنام در برنامههای عمومی، از داشتن مجوز معتبر از ادارهٔ میراث فرهنگی اطمینان حاصل شود.
این فعال گردشگری علمی ادامه داد: فرایند اخذ مجوز رسمی به این شکل است که ابتدا فهرست شرکتکنندگان در اختیار راهنمای گردشگری مجاز قرار میگیرد. سپس راهنما، این لیست را به آژانس مسافرتی مورد تأیید میراث فرهنگی تحویل میدهد. آژانس با تکمیل درخواست و ضمیمه کردن اسامی، نام راهنمای مجاز و دیگر اطلاعات مورد نیاز، آن را به ادارهٔ کل میراث فرهنگی ارسال میکند. پس از تأیید نهایی، برای تمامی شرکتکنندگان بیمهٔ مسئولیت مدنی صادر شده و برنامه در سامانهٔ صادرا ثبت میگردد. در پایان، کیوآرکد مجوز تولید میشود که همراه داشتن آن برای سرپرست گروه الزامی است.
رحمانی با اشاره به اینکه در درجه اول سلامت جسمانی و جان مسافران در اولویت قرار دارد، عنوان کرد: از منظر مالی و پاسخگویی قانونی، در صورت بروز هرگونه حادثه مانند شکستگی دست یا پا و وقایع غیرمترقبه، مجوز رسمی، چتر حمایتی بیمه و مسئولیت مدنی را فراهم میکند. افزون بر این، مأموران پلیس راه و نیروهای انتظامی همواره بر برنامههای گروهی نظارت داشته و ارائهٔ مجوز، ضرورتی انکارناپذیر است. حتی برنامههایی که با اتوبوس برگزار میشوند نیز از این قاعده مستثنی نیستند و بدون مجوز، با خطر توقیف و جریمه روبهرو خواهند شد.
وی گفت: یکی از موضوعات کمتر گفتهشده در مورد برنامههای رصدی در مکانهای دورافتاده، ارتباط آنها با فعالیتهای غیرمجاز همچون حفاریهای باستانی است. بسیاری از لوکیشنهای مناسب برای عکاسی نجومی، شامل کاروانسراها، طاقهای کهنه و بناهای تاریخی هستند که عموماً در مناطق خلوت واقع شدهاند. پیشتر در برخی از این مکانها حفاریهای غیرمجاز صورت گرفته و مردم محلی نسبت به حضور افراد غریبه در نیمهشب حساس و بدگمان شدهاند. بارها مشاهده شده که تیمهای ستارهشناسی درنیمهشب با برخوردهای مشکوک اهالی روستا روبهرو شده و حتی گاه مورد تهدید یا آسیب فیزیکی قرار گرفتهاند. بنابراین هماهنگی پیشین با دهیار، شورای روستا و پایگاه بسیج محلی نهتنها یک اقدام فرهنگی، بلکه ضرورتی امنیتی محسوب میشود.
این فعال گردشگری علمی با تاکید بر اینکه شرایط جنگی و ناامنیهای احتمالی نیز از دیگر چالشهایی است که طی یک سال اخیر، بسیاری از تورهای نجومی را با لغو یا محدودیت مواجه ساخته است، تصریح کرد: در کنار این موارد، برخی برنامههای غیرمجاز پیشین، شاهد بروز درگیریهای لفظی و فیزیکی و حتی چاقوکشی در میان شرکتکنندگان بودهاند. چنین معضلاتی در جمعهای خانوادگی، تنشهای جبرانناپذیری ایجاد کرده و ازآنجا که این مکانها تحت پوشش نیروی انتظامی نیستند، امکان مداخلهٔ سریع وجود ندارد.
رحمانی افزود: با توجه به تجربیات تلخ رخداده، تأکید میشود که حتی برای سفرهای انفرادی یا چندنفره، حتماً با افراد معتمد روستای نزدیک به منطقهٔ رصد هماهنگی کامل به عمل آید و شماره تماس آنها ذخیره شود. معرفی خود، اعلام هدف از حضور، دعوت از اهالی برای بازدید و کسب اجازه از آنها، راهکاری مؤثر برای کاهش تنش و افزایش ایمنی است. مردم محلی نسبت به حضور بیاجازه در زمینهای خود بسیار حساساند و بیاعتنایی به این موضوع، میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. در نهایت، رعایت اصول ایمنی، اخلاقی و قانونی، شرط اصلی تداوم لذتبخش و بیخطر فعالیتهای علمی و گردشگری در طبیعت است.
انتهای پیام
