سیدمحمدهادی طباطبایی جمعه ۱۳ شهریورماه، در اختتامیه هشتمین همایش نجوم آماتوری خراسان رضوی که در دبیرستان فرزانگان برگزار شد، با اشاره به اینکه یکی از جذابترین شخصیتهای هزاره گذشته، بیگمان ابوریحان بیرونی است، اظهار کرد: آنچه او را در میان دانشمندان همدورهاش متمایز میکند، شفافیت و بیپردگی نوشتههایش است؛ بهگونهای که خواننده احساس میکند با متنی از یک دانشمند معاصر روبهروست. از سوی دیگر، بخش قابلتوجهی از نوشتههای بیرونی به دست ما رسیده است؛ ویژگیای که درباره بسیاری از بزرگان همدورهی او، همچون عمر خیام، مصداق ندارد.
وی افزود: نکته مهم دیگر در خوانش متون تاریخی، خطای شناختی ناشی از یکسانانگاری دورانهاست. چه بسا جملهای منسوب به امیرالمؤمنین که میفرماید: «فرزندان خود را مانند خود تربیت نکنید، چراکه آنان برای زمانه خود آفریده شدهاند و شما برای زمانه خود» نشان میدهد که بسیاری از دغدغههای انسانی، اگرچه با شکل و سیاقی متفاوت، در طول تاریخ تکرار شدهاند. غفلت از این نکته، در خوانش متون علمی تاریخی، به خطاهایی جدی میانجامد.
این پژوهشگر نجوم با تاکید بر اینکه اندازهگیری محیط زمین، یکی از مهمترین دغدغههای بیرونی بود، تصریح کرد: دغدغهای که پیشینهاش به دوران پیش از اسلام بازمیگردد. نخستین تلاش جدی در این زمینه به شخصیتی به نام «اراتوستن» در سده سوم پیش از میلاد نسبت داده میشود. او با اندازهگیری زاویه تابش خورشید در دو شهر و محاسبه فاصله میان آنها، محیط زمین را حدود ۲۵۰ هزار استادیوم برآورد کرد. این روش، هرچند ابتدایی، سرآغاز مثلثات در جهان باستان به شمار میرود.
طباطبایی خاطرنشان کرد: در دوران اسلامی، این مسأله با جدیتی تازه دنبال شد. در دربار خلفای عباسی، بهویژه در روزگار هارونالرشید و مأمون، منجمانی خراسانی مانند منصور فرزند فیروزان و حبش احمد بن عبدالله مروزی مأمور شدند تا با اندازهگیری یک درجه از کره زمین، محیط آن را با دقتی بالاتر محاسبه کنند. این گروه که در تاریخ به «اصحاب ممتحن» شهرت یافتند، با دو گروه جداگانه در بیابانهای شمال عراق، تغییر ارتفاع ستاره قطبی را بهازای یک درجه اندازه گرفتند و عددی معادل حدود ۶۹۱۹ کیلومتر برای شعاع زمین به دست آوردند. گزارش این تلاش، بهطور دقیق در یکی از رسالههای ابوریحان بیرونی ثبت شده است.
وی با بیان اینکه ابوریحان از جوانی به این موضوع میاندیشید و همواره در پی یافتن روشی دقیقتر برای محاسبه شعاع زمین بود، اظهار کرد: او در دوران جوانی، رصدی همزمان در بغداد و گرگان ترتیب داد، اما این تلاش به نتیجه مطلوب نرسید. سپس کوشید سلطان قابوس را برای تکرار آزمایش اصحاب ممتحن در بیابانهای دهستان ترکمنصحرا متقاعد کند، اما سلطان با این درخواست موافقت نکرد. اندکی بعد، ابوریحان بهدلیل اختلاف با سلطان، دربار او را ترک کرد و عازم خوارزم شد.
این پژوهشگر نجوم ادامه داد: با حمله محمود غزنوی به خوارزم و شکست پادشاه آن سرزمین، ابوریحان اسیر و سپس به قلعهای در هند تبعید شد. در همین دوران بود که او توانست در شرایطی بس دشوار و گاه در بند به رصد و محاسبه ادامه دهد. در سال ۴۰۹ هجری، خورشیدگرفتگی را در همان تبعیدگاه رصد کرد و با اندازهگیری «انحطاط افق» و ارتفاع کوه، شعاع زمین را به روشی ابتکاری محاسبه نمود. فرمول مورد استفاده او بر پایه مثلثات کروی بود و او مقدار آلفا یعنی زاویه انحطاط را حدود ۳۴ دقیقه برآورد کرد.
طباطبایی با اشاره به اینکه بیرونی آگاه بود که این مقدار در شرایط ایدهآل یعنی بدون شکست نور در جو باید حدود ۱۸ دقیقه باشد، گفت: او میدانست که ابزارهایش دقت کافی ندارند با این حال، این محاسبه را ثبت کرد، اما هرگز به آن بهعنوان عددی قطعی اکتفا نکرد. سالها بعد، در دوره حضور در دربار مسعود غزنوی، دوباره به سراغ این محاسبه رفت و کسینوس زاویه را دقیقتر برآورد. با وجود بهبود در دقت، او همچنان میدانست که میتوان دو یا سه رقم دیگر نیز اعشار را افزایش داد، اما از آنجا که عدد بهدستآمده به مقدار اندازهگیریشده توسط اصحاب ممتحن بسیار نزدیک بود، آن را پذیرفت و نوشت: «به یافته آنان آرام میگیریم و آن را به کار میبریم، زیرا ابزارهای بزرگتر و رنج سفرشان در این راه بیشتر بوده است.»
وی گفت: این جمله، نشاندهنده تواضع علمی کمنظیر ابوریحان در مقایسه با بسیاری از دانشمندان همدوره اوست. او هرگز درصدد نفی یا تحقیر کار پیشینیان برنیامد و همواره با ارجاع دقیق به منابع، مسیر دانش را هموارتر ساخت. حتی در زمینه محاسبه عدد پی، بیرونی با استفاده از چندضلعیهای محاط و محیط، تا ۱۸۰ ضلعی پیش رفت تا بتواند سینوس یک درجه را با دقت بالا محاسبه کند. هرچند بعدها غیاثالدین جمشید کاشانی در سده نهم هجری، با استفاده از الگوریتمهای ابتکاری و چندضلعیهایی با ۸۰ میلیون ضلع، عدد پی را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه کرد، اما نقش بیرونی در تکامل این روشها انکارناپذیر است.
این پژوهشگر نجوم با تاکید بر اینکه ابوریحان در ۶۱ سالگی، شبی پس از تلاش برای رویت هلال ماه نو، خوابی دید که در آن منادی به او گفت که این هلال را ۱۷۰ بار دیگر خواهد دید، تصریح کرد: بیرونی محاسبه کرد که این یعنی ۱۴ سال دیگر زنده خواهد ماند. اما این پیشبینی درست از آب درنیامد و او تا بیش از ۸۰ سالگی به فعالیت علمی ادامه داد و در آستانه ۸۰ سالگی، مشغول نگارش کتابی در طب بود که در مقدمه آن از ناتوانی جسمانی خود و نیاز به دستیار سخن گفته است. ابوریحان سرانجام در سنی نزدیک به هشتاد و چند سالگی درگذشت؛ عمری سرشار از پژوهش، سفر، اسارت، تبعید و در نهایت، ثبت یکی از درخشانترین صفحات تاریخ علم.
مطالعه خوشههای ستارهای به شناخت کیهان کمک میکند
در ادامه آسیه یعقوبی با اشاره به خاطرات حضورش در نخستین باشگاههای نجوم آماتوری در مشهد، از زندهیاد دکتر محمدتقی عدالتی و نیز دکتر مطیعی بهعنوان اساتید پیشکسوت این عرصه یاد کرد. وی ضمن ابراز خرسندی از دیدن چهرههای آشنا در این گردهمایی، بر لزوم تداوم پرشور این مسیر و لذت بردن از یادگیری نجوم تأکید نمود.
وی افزود: تجربه و دانش مرحوم دکتر عدالتی از طریق دکتر مطیعی به ما منتقل شد و نخستین کلاس نجوم آماتوری را زیر نظر دکتر مطیعی گذرانده ایم. هدف از این ارائه افزایش درک مخاطبان از خوشههای ستارهای و آشنایی بیشتر با ویژگیهای آنها است و امیدوارم که شرکتکنندگان بتوانند از رصد این اجرام لذت بیشتری ببرند. خوشههای ستارهای بهدلیل تنوع در ظاهر، اندازه، نوع ستارگان و سن، نقش کلیدی در اخترفیزیک دارند و مطالعه آنها به شناخت فیزیک شکلگیری ستارگان، کهکشانها و حتی کیهان کمک میکند.
این پژوهشگر با تاکید بر اینکه بسیاری از مخاطبان تاکنون خوشههای معروفی مانند پروین و خوشههای واقع در سحابی جبار را رصد کردهاند، تصریح کرد: برخی اجتماعات ستارهای که تا سال ۱۸۸۸ بهعنوان خوشه شناخته میشدند، در واقع خوشه نیستند و تجمعی اتفاقی دارند. تعریف جدیدی از خوشههای ستارهای بر اساس مقالهای در سال ۲۰۱۹ وجود دارد که دستکم ۱۲ ستاره با چگالی بیشتر از زمینه کهکشانی و دارای قید گرانشی را شامل میشود.
یعقوبی خاطرنشان کرد: خوشهها به دو دسته مقید و نامقید تقسیم میشوند و خوشههای مقید خود به دو زیرمجموعه باز با شکل نامنظم و ستارگان جوان و کروی با تقارن کروی و ستارگان پیر تقسیم میشوند. مطالعه خوشههای مقید از نظر دینامیک گرانشی، بهعنوان یک سیستم چندذرهای، آزمایشگاهی ایدهآل برای بررسی حرکت گرانشی و تکانه است.پارامترهای بنیادین ستارگان شامل جرم، دما و عمر است.
وی با بیان اینکه جرم ستارگان از ۰٫۰۸ جرم خورشیدی آغاز میشود، اما حداکثر جرم ممکن همچنان برای اخترفیزیکدانان ناشناخته است، اظهار کرد: ستارگان از نظر جرم به سه دسته سنگین با تبدیل به ابرنواختر، متوسط با جرم بین ۴ تا ۸ برابر خورشید و تبدیل به سحابی سیارهنما و کمجرم تقسیم میشوند و سرعت انتشار مواد در انفجار ابرنواختری حدود ۲۰۰ کیلومتر بر ثانیه و در سحابیهای سیارهنما بسیار کمتر است.
این پژوهشگر نجوم ادامه داد: خوشهها در غنیسازی محیط با عناصر سنگین نقش مهمی ایفا میکنند. ستارگان سنگین با انفجار خود عناصر سنگین را در فضا پخش میکنند، در حالی که ستارگان کمجرم تنها عناصر سبک را تولید میکنند. مفهوم «فلزیت» یا متالسیتی کسر فراوانی عناصر سنگینتر از هلیوم در یک گاز یا ستاره است و فلزیت یک گاز، به ستارهای که از آن شکل میگیرد، بهارث میرسد. فلزیت از ابتدای جهان تاکنون تغییرات زیادی کرده است و باید با درک بهتر این مفاهیم، به اهمیت خوشههای ستارهای بهعنوان آزمایشگاههای طبیعی پی ببریم و از مطالعه فیزیک حاکم بر آنها لذت ببریم.
روایتی از چالش روزنامهنگاری علمی با پدیده شبه علم
سپس مریم ملی روزنامه نگار علمی، با اشاره به اینکه برای آشنایی با روزنامهنگاری علمی و بررسی نیاز نجوم به این رسانهها و خبرنگاران علم، لازم است با پدیدههای نجومی آشنا شویم، اظهار کرد: نجوم را میتوان علمی مورد علاقه عامه مردم دانست که بهدلیل در دسترس بودن آسمان برای همگان، با روزنامهنگاری علمی پیوندی نزدیک دارد. این ویژگی در عین حال، نجوم را در معرض خرافات و شبهعلم قرار داده است؛ موضوعی که در علمی مانند شیمی کمتر دیده میشود.
وی افزود: از نمونههای رایج این آسیبها، اطلاعرسانی نادرست درباره بارش شهابی، سیارات فراخورشیدی، برخورد سیارکها با زمین، سیاهچاله مرکزی کهکشان راهشیری، صورتهای فلکی و ارتباط آنها با طالعبینی، همخطی سیارات منظومهی شمسی و تغییر شکل ماه در طول ماه قمری است. هر یک از این موضوعات در سالهای اخیر با ادعاهای غیرعلمی در شبکههای اجتماعی و برخی رسانهها همراه بوده و موجب شکلگیری باورهای نادرست در میان عموم شده است.
این روزنامهنگار با تاکید بر اینکه روزنامهنگاری علم یا ژورنالیسم علمی برای پرهیز از دامهای شبهعلم، باید پنج هدف اساسی را دنبال کند، تصریح کرد: گفتوگوی دقیق با متخصصان، پرسشگری موشکافانه، راستیآزمایی هر ادعا، مبارزه با خرافات، و روشنگری در حوزههای مبهم عملکرد دولتها این پنج هدف هستند. این اهداف نیازمند دانش پایهای از علم و آشنایی با روشهای علمی است تا خبرنگار بتواند مفاهیم پیچیده را بدون تحریف و بهزبان ساده منتقل کند.
ملی خاطرنشان کرد: روزنامهنگاری علمی در ایران سابقهای نزدیک به ۲۰ سال دارد و مجله نجوم از سال ۱۳۷۰ یکی از مهمترین بسترهای آن بوده است. این مجله با انتشار پیوسته و همکاری رصدگران، عکاسان و ژورنالیستهای علم، نقش مؤثری در ترویج نجوم ایفا کرده است. بااینحال، در سالهای اخیر، بهدلیل مشکلات اقتصادی و کاهش توجه به رسانههای علمی، وضعیت این حوزه با چالش جدی روبهرو شده و بسیاری از برنامهها و نشریات علمی از بین رفتهاند.
وی با بیان اینکه برای تربیت روزنامهنگاران علمی، مسیرهایی چون گذراندن دورههای روزنامهنگاری در مؤسساتی رسانهای، وزارت ارشاد و دفتر مطالعات رسانهها، و نیز بهرهگیری از منابع آموزشی آنلاین مانند فدراسیون جهانی روزنامهنگاران علم (WSJ) پیشنهاد شده است، اظهار کرد: این آموزشها به تولیدکنندگان محتوا کمک میکند تا ضمن وفاداری به علم، از دام شبهعلم دوری و مخاطبان را بهدرستی راهنمایی کنند.
این روزنامهنگار ادامه داد: تجربه عملی در رسانههایی مانند دیجیاتو، اپلیکیشن آخرین خبر، روزنامه جام جم و مجله نجوم، نشان داده است که اطلاعرسانی علمی دقیق و سادهشده، بهویژه در موضوعات چالشبرانگیزی مانند سفر به ماه، عکاسی نجومی، فیزیک سیاهچالهها و حتی مباحث پزشکی دوران کرونا، نیازمند تخصص، پرسشگری و رعایت اصول حقوقی و اخلاقی است. این مسیر اگرچه دشوار، اما برای ارتقای سواد علمی جامعه و مقابله با اطلاعات نادرست، ضروری و حیاتی بهنظر میرسد.
سه رویداد نجومی محور برگزاری همایش هشتم نجوم آماتوری خراسان
محمدمهدی مطیعی رئیس رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اینکه همزمان با سالگرد درگذشت زندهیاد دکتر محمدتقی عدالتی، برنامهریزی برای برگزاری همایش سالانه نجوم آماتوری انجام شده است، اظهار کرد: محوریت اصلی این دوره از همایش، بررسی جایگاه عبدالرحمان صوفی رازی در اخترشناسی است و تلاش میشود پیرامون این ستارهشناس برجسته مطالبی ارائه شود.
وی افزود: افزون بر این، رویداد مذکور بهدلیل همزمانی با ماه نجوم و روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی از سوی کمیته نجوم آماتوری ایران بهعنوان روز ملی نجوم نامگذاری شده است. همچنین این همایش به پاسداشت خدمات زندهیاد دکتر عدالتی و دیگر اساتید پیشکسوت در عرصه ترویج نجوم اختصاص یافته است و این همایش دربرگیرنده این سه مناسبت مهم است.
مطیعی با تاکید بر اینکه شرکتکنندگان فرصت خواهند داشت تا خورشید را از منظری دیگر و در طولموجی متفاوت مشاهده کنند، تصریح کرد: این نوع رصد، فرصتی کمنظیر محسوب میشود که معمولاً بهسادگی برای عموم فراهم نمیآید. امید میرود که این برنامه زمینهساز برگزاری منظم چنین رویدادهایی در سالهای آینده باشد.
انتهای پیام
