پاسخ این پرسش را باید در سالها مصرف بیرویه آب و برداشت مداوم از سفرههای زیرزمینی جستوجو کرد. همین روند است که بهآرامی سفرهها را تهی کرده و تعادل طبیعی زمین را بر هم زده است.
به همین دلیل، فروچاله دیگر تنها یک رخداد زمینشناسی نیست؛ پدیدهای است که به معیشت مردم، کشاورزی و آینده منطقه گره خورده است.
در سالهای اخیر، این پدیده در دشتهای همدان نمود پیدا کرده و به یکی از دغدغههای جدی کارشناسان منابع آب تبدیل شده است. در این گزارش، ابعاد مختلف فروچاله در همدان و پیامدهای آن بررسی میشود.
هشدار کارشناس زمینشناسی آب منطقهای همدان درباره فروچالهها
کارشناس زمینشناسی شرکت آب منطقهای همدان، با اشاره به خطر پدیده فروچاله در دشتهای استان، گفت: تاکنون ۳۵ فروچاله در اراضی و دشتهای استان همدان ایجاد شده است.
مرتضی احمدی رحمت در گفتوگو با ایسنا، افزود: آخرین مورد آن نیز مربوط به سال ۹۷ در دشت کبودرآهنگ بوده است.
این کارشناس زمینشناسی با تشریح تفاوت فروچاله و فرونشست، اظهار کرد: فروچاله پدیدهای است که طی آن بهطور ناگهانی حفرههای نسبتاً عمیق، در ابعاد چند متر تا چند ده متر، در سطح زمین ایجاد شده و به داخل فرو میریزد.
وی با اشاره به اینکه این پدیده با فرونشست متفاوت است، تصریح کرد: فرونشست در سطحی وسیع و با نرخ چند میلیمتر تا چند سانتیمتر در سال بهصورت تدریجی رخ میدهد.
احمدی رحمت، عامل اصلی ایجاد فروچاله را وجود سازندها و لایههای آهکی، گچی و نمکی در زیر سطح زمین دانست و گفت: در اثر ورود آبهای جوی از مناطق تغذیه، منابع آب موجود در این لایهها دچار انحلال میشود. در پی این فرایند، غارهای زیرزمینی تشکیل میشود.
این کارشناس زمینشناسی ادامه داد: با توسعه انحلال، برداشت بیرویه منابع آب زیرزمینی، تخلیه آب موجود در این غارها و حفرهها و نیز بارگذاری در منطقه یا وزن رسوبات فوقانی، سقف غارها شکسته میشود و سپس زمین بهطور ناگهانی فرو میریزد.
احمدی رحمت با اشاره به اینکه پتانسیل وقوع فروچالهها در مناطق با جنس کربناته و سولفاته با قابلیت انحلال وجود دارد، تصریح کرد: شناسایی این مناطق و حفرهها و غارهای زیرزمینی با روشهای نوین ژئوفیزیکی و دورسنجی ضروری است.
این مقام مسئول افزود: این شناسایی برای جلوگیری از بارگذاری و ایجاد سازههای سنگین، کنترل بهرهبرداری از چاهها و جلوگیری از بهرهبرداری بیرویه از منابع آب این سنگها انجام میشود.
وی استان همدان را یکی از استانهای با بیشترین تعداد فروچاله معرفی کرد و گفت: این پدیده در محدوده کبودراهنگ، فامنین و قهاوند به وقوع پیوسته است.
احمدی رحمت ادامه داد: با این حال، مناطق دیگری از استان نیز که دارای سنگ کف آهکی و منابع آب کارستی هستند، نیازمند مطالعه برای پیشگیری از خطرات احتمالیاند.
بهرهبرداری خارج از پتانسیل، عامل محرک فروچاله
این کارشناس زمینشناسی، بهرهبرداری خارج از پتانسیل از آبهای زیرزمینی در محدودههای مستعد فروچاله را عامل محرک این پدیده دانست و گفت: در سالهای اخیر حفاری در سازند سخت، بهویژه سازندهای آهکی، با ممانعت و کنترل بیشتری همراه بوده است.
وی با بیان اینکه چنانچه حفاری در سازند سخت صورت گرفته باشد نیز بهصورت مخفیانه و با تخلف بوده است، تصریح کرد: چرا که مجوزی برای حفاری در آهک در مناطق مستعد فروچاله صادر نمیشود.
احمدی رحمت، آگاهیرسانی درباره این دو پدیده مخرب و واگذاری مسئولیت حفاظت از آبخوان به کشاورزان را در قالب مدیریت مشارکتی اقدامی مؤثر دانست و گفت: کشاورزان منتفعان اصلی این منابع هستند.
وی با بیان اینکه آگاهیبخشی عمومی در قالب فعالیت رسانهای و نشست با جوامع مختلف بهرهبرداران، کشاورزان، ائمه جمعه و جماعت، مدارس و دانشآموزان صورت میگیرد، خاطرنشان کرد: اما تخصیص اعتبارات با توجه به وضعیت کشور ناکافی است.
مسدود شدن بیش از ۸ هزار چاه غیرمجاز در همدان
احمدی رحمت درباره اقدامات انجامشده برای جلوگیری از حفر چاههای غیرمجاز، گفت: گروههای حفاظت و نظارت منابع آبی زیرزمینی تقویت شدهاند و در سالجاری تعداد زیادی دستگاه حفاری غیرمجاز توقیف و از حفر چاه غیرمجاز جلوگیری شده است.
این کارشناس زمینشناسی ادامه داد: همچنین پر و مسلوبالمنفعه کردن، انسداد و پلمب چاههای غیرمجاز بهصورت پیوسته انجام میشود.
وی، کاهش توجیه اقتصادی حفر و بهرهبرداری چاههای غیرمجاز با ممنوعیت صادرات محصولات کشاورزی، جلوگیری از تأمین انرژی بهرهبرداری چاههای غیرمجاز بهویژه بستن راههای تأمین گازوئیل، تأمین اعتبار انسداد چاهها و همکاری بیش از پیش دستگاهها در تأمین امنیت و پشتیبانی عملیاتهای انسداد را از راهکارهای مؤثر برخورد با چاههای غیرمجاز عنوان کرد.
احمدی رحمت از پر و مسلوبالمنفعه شدن ۱۶۰ حلقه چاه غیرمجاز در سالجاری خبر داد و گفت: همچنین ۲۵۰ حلقه چاه پلمب شده است. از سال ۹۳ تاکنون نیز ۸۱۳۹ حلقه چاه غیرمجاز پر شده است.
این مقام مسئول، کبودراهنگ و ملایر را آسیبپذیرترین شهرستانها در بحث چاههای غیرمجاز معرفی کرد و گفت: فوریترین اقدامات در این خصوص، تأمین اعتبار و امنیت پر کردن چاهها در کوتاهمدت است.
وی ادامه داد: در بلندمدت نیز اصلاح سیاستهای اقتصادی که مشوق حفر و بهرهبرداری غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی است، باید انجام شود.
تجهیز ۷۰ درصد چاههای کشاورزی به کنتور
این کارشناس زمینشناسی همچنین از تجهیز حدود ۷۰ درصد چاههای کشاورزی دستگاهی به کنتور خبر داد و گفت: این چاهها شامل چاههای عمیق و با آبدهی بالا میشوند.
وی با بیان اینکه اولویتهای تحقیقاتی شرکت هرساله به دانشگاهها و مراکز علمی ارسال و قراردادهایی در این زمینه منعقد میشود، ادامه داد: استفاده از ظرفیت اساتید دانشگاهها برای پایش عملکرد سازگاری با کمآبی استان نیز در کارگروه مربوطه پیشبینی و تصویب شده است.
این مقام مسئول درباره تأثیرات فروچاله بر کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی، اظهار کرد: تأثیرات فروچاله در کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی قابل بحث است.
وی با اشاره به اینکه احتمال ورود آلودگی به منابع آب کارستی در محلهای فروچاله وجود دارد، ادامه داد: کاهش حجم نیز منجر به افزایش املاح محلول و کاهش کیفیت میشود.
وی تصریح کرد: با این حال، تأثیرات فرونشست بهمراتب مخربتر و شدیدتر است و میتواند به مرگ آبخوان منجر شود.
احمدی رحمت در ادامه هشدار داد: بهرهبرداری فعلی از منابع آب زیرزمینی بیش از تغذیه آبخوانهاست.
وی افزود: وقوع پدیدههای مخربی نظیر افت آبخوانها، فرونشست، کاهش کیفیت منابع آب و تبعات اجتماعی و اقتصادی مانند از دست دادن مزیتهای کشاورزی، خالی شدن روستاها و مهاجرت به شهرها و پدیدههای زیستمحیطی، تاکنون در برخی مناطق به وقوع پیوسته است.
این کارشناس زمینشناسی با اشاره به اینکه ادامه آن نیز به هیچ وجه دور از ذهن نیست، گفت: بنابراین درک عمیق این موضوع از سوی متولیان اقتصاد و کشاورزی استان، مهمترین عامل در فراهم آمدن امکان جلوگیری از این پدیدههاست.
در ادامه این گزارش، یک استاد دانشگاه و کارشناس جغرافیای شهری نیز ابعاد علمیتر این پدیده را در گفتوگو با ایسنا تشریح کرد که در ادامه آن را میخوانیم.
چگونگی پیدایش فروچالهها و چیستی آنها
دانشیار گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری دانشگاه سیدجمالالدین اسدآباد با تشریح علمی پدیده فروچاله و وضعیت بحرانی آن در استان همدان، گفت: فروچاله یا Sinkhole به فرورفتگیهای ناگهانی و تدریجی در سطح زمین گفته میشود که معمولاً در مناطق کارستی، شامل سنگهای انحلالپذیر مانند آهک و گچ، یا دشتهای آبرفتی با رسوبات ریزدانه رخ میدهد.
حافظ مهدنژاد در گفتوگو با ایسنا، افزود: در استان همدان این پدیده به دلیل افت شدید و مداوم سطح آبهای زیرزمینی به یک بحران تبدیل شده است؛ زمانی که آب از خلل و فرج خاک خارج میشود، فشار منفذی کاهش مییابد و ساختار خاک متراکم و ناپایدار میشود که در نهایت به ریزش لایههای فوقانی و ایجاد حفرههای عمیق منجر میگردد.
این استاد دانشگاه درباره وضعیت فعلی استان اظهار کرد: همدان به دلیل تراکم بالای این پدیده در وضعیت هشدار قرار دارد.
شناسایی دهها فروچاله در همدان؛ کبودرآهنگ در وضعیت بحران
مهدنژاد ادامه داد: بر اساس گزارشهای رسمی و پایشهای میدانی، دهها فروچاله در دشتهای استان شناسایی شده است که بیشترین تمرکز آن در دشت کبودرآهنگ با بیش از ۱۵ تا ۲۵ مورد ثبتشده است.
وی با اشاره به اینکه عمق برخی از این فروچالهها به حدود ۶۰ متر نیز رسیده که نشاندهنده خشکی مطلق و فقدان رطوبت در لایههای عمیق خاک دشت است، خاطرنشان کرد: این گستردگی در دشتهای همجوار مانند فامنین و قهاوند نیز در حال افزایش است.
وی مهمترین عامل انسانی در تشدید این پدیده را برداشت بیرویه و افسارگسیخته از منابع آب زیرزمینی، بهویژه از طریق حفر چاههای غیرمجاز و استفاده از الگوهای کشت پرمصرف در بخش کشاورزی دانست و گفت: با وجود هشدارهای مکرر علمی، این روند به دلایل ساختاری تغییر نکرده است؛ از جمله فشارهای معیشتی بر کشاورزان، نبود جایگزینهای اقتصادی پایدار، ضعف در نظارت و اجرای قوانین حفاظت از منابع آب و فقدان
مدیریت یکپارچه و هماهنگ بین دستگاههای متولی آب، کشاورزی و محیطزیست که هر کدام به صورت جزیرهای عمل میکنند.
مهدنژاد درباره مناطق آسیبپذیرتر تصریح کرد: از نظر زمینشناسی و هیدروژئولوژی، شهرستانهای شمالی استان بهویژه کبودرآهنگ، فامنین و منطقه قهاوند به دلیل داشتن دشتهای آبرفتی وسیع با رسوبات قابل تراکم و وجود سازندهای زمینشناسی انحلالپذیر در اعماق، آسیبپذیرترین مناطق محسوب میشوند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اقدامات ضروری برای کاهش خطر شامل مسدودسازی فوری چاههای غیرمجاز، اجرای طرحهای تعادلبخشی و تغذیه مصنوعی سفرههای آب زیرزمینی، تغییر اجباری الگوی کشت به سمت گیاهان کمآببر و گلخانهای و پایش مداوم با فناوریهای سنجش از دور است.
ظرفیت علمی استان و موانع پیشرو
وی با اشاره به ظرفیتهای علمی استان، افزود: دانشگاههایی مانند دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه سیدجمالالدین اسدآبادی و دانشگاه صنعتی همدان پژوهشهای ارزشمندی را در زمینه پایش فرونشست با تکنیکهای تداخلسنجی راداری (InSAR) و پهنهبندی خطر فروچاله با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام دادهاند.
مهدنژاد افزود: با این حال، موانع اصلی در مسیر بهکارگیری این ظرفیتها شامل گسست عمیق بین تولید علم و تصمیمسازی اجرایی، کمبود بودجه برای طرحهای کاربردی و نبود یک سامانه مدیریت بحران دادهمحور و یکپارچه در سطح استانداری است که منجر به نادیده گرفته شدن هشدارهای علمی در سیاستگذاریها میشود.
تأثیرات بلندمدت فروچالهها جبرانناپذیر و ویرانگر است
این کارشناس جغرافیای شهری با تاکید بر اینکه تأثیرات بلندمدت فروچالهها جبرانناپذیر و ویرانگر است، هشدار داد: از منظر هیدرولوژیکی، تراکم رسوبات آبرفتی منجر به «مرگ بیبازگشت» آبخوان میشود؛ به این معنی که حتی با بارندگیهای آینده نیز ظرفیت ذخیرهسازی آب در آن لایهها به طور دائم از بین خواهد رفت.
مهدنژاد با اشاره به اینکه این پدیده باعث تخریب ساختار خاک، افزایش شوری و نابودی زیرساختهای کشاورزی مانند چاهها، لولهها و کانالها میشود، گفت: این موارد در نهایت به کاهش شدید عملکرد محصول، ورشکستگی اقتصادی کشاورزان و فروپاشی معیشت روستاییان منجر میشود.
وی برای جبران خسارت کشاورزان و جلوگیری از مهاجرت روستاییان راهکارهایی ارائه کرد و گفت: جلوگیری از مهاجرت اجباری روستاییان نیازمند یک بسته سیاستی حمایتی و توانمندساز است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: پرداخت غرامتهای هدفمند و اعطای تسهیلات کمبهره برای گذار به کشاورزی مدرن مانند کشت گلخانهای یا زراعت گیاهان دارویی، توسعه بیمه اجتماعی ویژه کشاورزان آسیبدیده و ایجاد کارگاههای تولیدی و صنایع تبدیلی در روستاها برای ایجاد اشتغال غیرکشاورزی از جمله این راهکارهاست.
مهدنژاد تاکید کرد: همچنین سرمایهگذاری در زیرساختهای روستایی و گردشگری پایدار نیز میتواند به تثبیت جمعیت و بهبود رفاه کمک کند.
وی درباره آگاهیبخشی عمومی نیز اظهار کرد: مؤثرترین روش برای پیشگیری، گذار از رویکردهای دستوری به مدیریت اجتماعمحور و مشارکتی است؛ این امر مستلزم شفافسازی و اشتراکگذاری دادههای هیدرولوژیکی با جوامع محلی، توانمندسازی دهیاریها و تشکیل تشکلهای محلی بهرهبرداران آب برای نظارت همگانی بر مصرف است.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه برگزاری کارگاههای آموزشی میدانی که رابطه مستقیم بین برداشت آب و فرونشست زمین را به صورت ملموس نشان دهد، همراه با استفاده از ظرفیت رسانههای محلی، میتواند حس مالکیت و مسئولیتپذیری مردم را در قبال حفظ سرزمین خود افزایش دهد، اظهار کرد: پیشبینیهای علمی حاکی از آن است که در صورت تداوم روند فعلی در برداشت بیرویه آب و عدم اجرای اصلاحات ساختاری، گسترش کمی و کیفی فروچالهها و فرونشست زمین در آینده نزدیک قطعی است.
وی ادامه داد: کارشناسان هشدار میدهند که اگر اقدامات فوری و رادیکال برای احیای دشتها انجام نشود، تخلیه اجباری و دائمی برخی از روستاها و سکونتگاههای بهشدت آسیبدیده، بهویژه در کانونهای بحرانی دشت کبودرآهنگ، به منظور حفظ ایمنی جانی ساکنان به یک واقعیت اجتنابناپذیر تبدیل خواهد شد.
مهدنژاد خاطرنشان کرد: آینده استان همدان در گرو پذیرش «حکمرانی حساس به آب» و تغییر بنیادین در مدل توسعه منطقهای است.
به گزارش ایسنا، فروچالهها یکشبه شکل نگرفتهاند؛ آنچه امروز در دشتهای همدان رخ میدهد، پیامد سالها مصرف بیرویه آب و برداشت مداوم از منابع زیرزمینی است. همین روند، همدان را در شمار استانهایی قرار داده که بیشترین فروچاله را ثبت کردهاند و پیامد آن تنها به زمین محدود نمیماند؛ معیشت کشاورزان، بقای روستاها و آینده اقتصادی منطقه نیز در معرض خطر است. مقابله با این وضعیت، نیازمند تصمیمهایی جدی و هماهنگ است.
از کنترل برداشت آب و تغییر الگوی کشت تا جلب مشارکت بهرهبرداران همه مهم است. در واقع در شرایط فعلی زمین هنوز مجال جبران دارد، اما این مجال بیپایان نیست.
انتهای پیام
