صدیقه ببران، استاد ارتباطات در گفتوگویی با ایسنا ضمن تشریح چالشهای اخلاقی نوین در بستر رسانهها در عصر هوش مصنوعی، بر ضرورت رعایت اصول اخلاق حرفهای از سوی روزنامهنگاران و رسانهها برای حفظ اعتماد عمومی و مرجعیت رسانهای تأکید کرد.
او که بهتازگی کتابی با عنوان «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» را در انتشارات اطلاعات و با پیشگفتار دکتر ساروخانی و مقدمه دکتر فرقانی منتشر کرده است، با اشاره به نقش تأثیرگذار رسانهها در شکلدهی به افکار عمومی و هنجارهای اجتماعی، اهمیت اخلاق رسانه بهعنوان راهنمای عمل رسانهها در عصر اطلاعات را یادآور شده است.
به باور او هر پیام رسانهای، افزون بر انتقال اطلاعات، با مسئولیتی مهم در قبال حقیقت، عدالت و کرامت انسانی همراه است. از این منظر، کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» هم میکوشد با پیوند میان مبانی نظری اخلاق و چالشهای فناوریهای نوین، به تبیین مسئولیتهای اخلاقی رسانهها در جهان معاصر بپردازد.
دکتر ببران در ابتدای گفتوگو در پاسخ به این پرسش ایسنا که اساساً حوزه اخلاق در جوامع انسانی از چه جایگاهی برخوردار است و چگونه در طول تاریخ با رسانهها پیوند خورده است؟ گفت: در جوامع انسانی، اهمیت حوزه اخلاق بسیار ویژه است. گفته میشود که ممیز انسان و سایر موجودات، یکی «عقل» است و در کنار آن، موضوع «اخلاق» حوزه بسیار مهمی است که در نظم و انضباط جوامع انسانی از ابتدای تاریخ حضور داشته است. اتفاقاً ادیان نیز بخشی از کتابهای خود را به عنوان یکی از نُرمدهندههای اخلاقی ارائه کردهاند؛ یعنی ارتباط ادیان با حوزه اخلاق بسیار مستقیم و درست بوده و در طی سالهای سال، این اصل پیشروی ما وجود داشته است.
این استاد ارتباطات در پاسخ به این پرسش که «با توجه به رشد و گسترش رسانههای نوین از جمله شبکههای اجتماعی که همگی در بستر اینترنت شکل گرفتند و همچنین فناوریهای نوینی که به این بستر اینترنت اضافه شد، مانند هوش مصنوعی، آیا مبحث «اخلاق» بحث مهمتر و چالشبرانگیزتر برای جوامع بشری نشده است؟» اظهار کرد: همواره یکی از مباحثی که برای رسانههای سنتی ما مطرح میشد، این بود که آیا این رسانهها به نسبتِ نگاهی که دارند، چقدر اخلاقی عمل میکنند؛ برای مثال، زمانی با ژانرهای جدیدی مانند روزنامهنگاری زرد برخورد میکردیم و کاملاً روزنامهنگاری خارج از اخلاق بود. در حال حاضر درست است که هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعی و اینترنت، میزان آگاهی و اطلاعات مختلف را بسیار زیاد کرده و در حوزه ارتباطات به عنوان تسهیلگر توسعه در جوامع مؤثر بوده و هست، ولی در کنار آن، ویژگیهای بسیار نگرانکننده و چالشبرانگیزی ایجاد کرده است. اینکه هوش مصنوعی، خودش به مرور تولیدکننده میشود و اگر ما رابطهمندش نکنیم، اقسامی از توسعه فناوریها را شاهد خواهیم بود که هرچه بیشتر قدرتمند شوند، این پرسش را به همراه خواهند داشت که تا کجا باید پیش برویم. به نظر میرسد در اینجا اهمیت حوزه اخلاق بیشتر و بیشتر مطرح است.
ببران در پاسخ به این پرسش که ««منشور پاریس» و دیگر اسناد بینالمللی اخلاق رسانهای چه راهکارهایی را برای تلفیق اخلاق و فناوری پیشنهاد میکنند؟ این راهکارها تا چه حد عملی و قابل اجرا هستند؟» گفت: در طول تاریخ، جامعه بینالمللی در زمینههای مختلفی فعالیت کرده است. یکی از مهمترینِ این زمینهها، اخلاق در رسانه و روزنامهنگاری بوده است. نهادهایی مثل یونسکو در طول سالها اسناد گوناگونی برای رعایت اخلاق تدوین کردهاند. آن زمانها هنوز خبری از هوش مصنوعی، اینترنت و شبکههای اجتماعی نبود؛ با این حال، توصیههایی وجود داشت که روزنامهنگاران چه کارهایی را باید و چه کارهایی را نباید انجام دهند. این توصیههای اخلاقی یکی از مهمترین ابزارها برای اجرای قوانین بودند؛ چون مسئولیتپذیری را در افراد تقویت میکردند. پس در طول تاریخ، چند مرحله را میبینیم. یونسکو کنفرانسهای متعددی برگزار و اسناد مختلفی تدوین کرد. این اسناد پایه و اساس اسناد بعدی شدند. اما در سال ۲۰۲۳، در پاریس کنفرانس دیگری تحت عنوان «انجمن صلح پاریس» برگزار و در حاشیه آن منشوری به امضا رسید که مخصوص هوش مصنوعی و روزنامهنگاری است. این منشور تلاش میکند همان اصول اخلاقی قدیمی را با چالشهای فناوریهای نوین تلفیق کند. این منشور شامل ۱۰ بند است که موارد زیر را در برمیگیرد: اخلاق مهمتر از فناوری است، انسان تصمیم نهایی را میگیرد، نه ماشین، هوش مصنوعی باید قبل از استفاده توسط نهاد مستقل ارزیابی شود، رسانه مسئول همه محتواست، استفاده از هوش مصنوعی باید شفاف باشد، منشأ محتوا باید قابل ردیابی باشد تا اخبار جعلی شناسایی شوند، مرز واقعی و مصنوعی مشخص باشد (دیپفیکها قابل تشخیص باشند)، شخصیسازی محتوا به تنوع اطلاعاتی آسیب نزند، روزنامهنگاران در سیاستگذاری هوش مصنوعی مشارکت کنند، استقلال اخلاقی و اقتصادی رسانهها حفظ شود.
این عضو هیات علمی دانشکده ارتباطات و رسانه دانشگاه تهران مرکز، در ادامه سخنانش با موضوع منشورها و قوانین تدوینشده در حوزه اخلاق رسانه، اظهار کرد: نکته جالب اینجاست که فقط سازمانها و نهادهای بینالمللی نبودند که از ابتدا کار روزنامهنگاری را دقیق پیش بردند. خود کشورها هم امروز آمدهاند و منشور اخلاقی تدوین کردهاند. جالبتر اینکه این منشورها را بهروز کردهاند. این بهروزرسانی دقیقاً نکته بسیار مهمی است. این در حالی است، همانطور که در فصلی از کتاب به طور مفصل بدان پرداختیم گرچه که در ایران هم در طول تاریخ قبل و بعد از انقلاب تلاشهایی جهت تدوین یک منشور جامع اخلاق رسانه و روزنامهنگاری صورت گرفته است اما متاسفانه هنوز هیچ منشور خلاق حرفهای رسانه که مورد توافق اکثر روزنامهنگاران و رسانههای کشور باشد مورد استناد قرار نگرفته است.
ببران در جمعبندی نگاهش از وضعیت اخلاق در عصر هوش مصنوعی چنین خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است، اهمیت حوزه اخلاق و تنظیمگری در عصر هوش مصنوعی بیش از پیش شده و جوامع انسانی، به ویژه در عرصه رسانه، ناچارند بهروزرسانی مستمر اسناد و منشورهای اخلاقی را در دستور کار قرار دهند. تجربه تاریخی نشان میدهد که اسناد بینالمللی و تلاشهای نهادهایی مانند یونسکو همواره پایهگذار حرکتهای بعدی بودهاند اما آنچه امروز اهمیت دارد، اجرای عملی و مسئولیتپذیری در قبال این اصول در بستر فناوریهای نوین است.
ببران در ادامه گفتوگو با ایسنا با این پرسش مواجه شد که با توجه به گسترش استفاده از هوش مصنوعی و سایر فناوریهای ارتباطی در رسانههای جدید، بایدها و نبایدهای اخلاقی در این عرصه چیست؟ که پاسخ داد: در این زمینه باید و نبایدهای مشخصی وجود دارد که رعایت آنها برای فعالان عرصه رسانه ضروری است. اما به طور کلی، مهمترین مسئله این است که جامعه انسانی مبنای اخلاقی بودن خود را حفظ کند؛ زیرا اخلاق، ثبات و سلامت جامعه و سلامت روان آن را تضمین میکند.
این استاد ارتباطات در پاسخ به این پرسش که این روزها با مساله اعتماد عمومی به رسانهها و مرجعیت رسانه در کشور مواجه هستیم، رعایت اخلاق رسانه تا چه اندازه میتواند این مشکل را برطرف کند، تصریح کرد: مرجعیت رسانه یکی از مباحث بسیار مهمی است که میتواند با میزان اعتماد مخاطب به آن رسانه برقرار شود. یعنی برای اینکه مرجعیت رسانهای بالا برود، باید به صورت مستقیم اعتماد مردم و مخاطب به آن رسانه افزایش یابد. مردم زمانی به یک رسانه اعتماد پیدا خواهند کرد که روزنامهنگار و منبع خبری، اعتبار داشته و شهرت لازم را کسب کرده باشند. این اعتبار زمانی حاصل میشود که شما به اصول صداقت، روشنی و جامعیت در حوزه خبری پایبند باشید؛ تحریف نکنید، دروغ نگویید، دروغ نبندید، به دیگران اَنگ نزنید و هرچه دقیقتر و بهتر و حرفهایتر از اصول اخلاق حرفهای روزنامهنگاری و رسانه استفاده کنید.
همین الان نگاه کنید؛ از بین رسانههای متعدد، چرا وقتی در مورد رسانهها صحبت میشود، برخی خبرهای مفصلی منتشر میکنند که دروغ است، ولی رسانهای دیگر در طی سالهای سال آمده و اعتبارش را تا حد ممکن حفظ کرده است؟ چگونه حفظ کرده؟ از طریق رعایت اصول اخلاقی و حرفهای. یعنی جماعت و گروه رسانهای، صداقت و روشنی داشتهاند و مطالبشان بالانس بوده؛ یعنی متوازن برخورد کردهاند و سمت و سوهای عجیب و غریب به مطالب خود ندادهاند و همچنین صدای همه اقشار و سلایق جامعه را لحاظ کردهاند. هرچه موارد اخلاقی مانند دروغ نگفتن، تحریف نکردن، رعایت کپیرایت و حق مؤلف، صداقت در منبع و اعلام کردن آن، رعایت حریم خصوصی کودکان و بزرگسالان و به طور کلی مسئولیت اجتماعی رعایت شود، اعتبار و شهرت رسانه افزون میشود.
دکتر ببران با اشاره به نظریه بسیار مهم در حوزه روزنامهنگاری تحت عنوان «مسئولیت اجتماعی» در این زمینه توضیح داد: رسانه باید مسئولیت اجتماعی خود را نسبت به جامعه در جهت پیاده کردن عدالت اجتماعی ایفا کند. هرچه این موارد بیشتر رعایت شود، اعتبار و شهرت رسانه افزون میشود و ناخودآگاه اعتماد مخاطب به آن افزایش پیدا میکند و آن رسانه دارای مرجعیت رسانهای میشود؛ یعنی از این به بعد اگر بخواهند خبری را دنبال کنند، اول به رسانه شما رجوع میکنند تا رسانه دیگری. متأسفانه در میان رسانههای ایران، بسیار متعدد میبینیم که برای افزایش تیراژ و کلیلک بیشتر، به هر کاری دست میزنند و این ماجرا ممکن است یک بار خبر را بالا ببرد، ولی دفعههای بعد اعتبار رسانه پایین آمده و دیگر کسی به آن رجوع نخواهد کرد. نکته بعدی، نگهداشت مخاطب است. شما منابع متعدد و رقبای مختلفی دارید. این مبحث اخلاقی حتی در امر حرفهای روزنامهنگاری و حتی در افزایش منابع مالی رسانه نیز کمک میکند. آگهیدهنده به جایی آگهی نمیدهد که جایگاه بالایی نداشته باشد. بر اساس چه چیزی باید آن جایگاه بالا باشد؟ بر اساس اینکه آن رسانه چقدر در حوزه اخلاقی رعایت کرده یا با مردم هماهنگ بوده، نگاه همه را لحاظ کرده و دیدگاهش متوازنتر بوده است.
نویسنده کتاب «اخلاق رسانه در عصر اطلاعات» در پاسخ به این پرسش که با توجه به مرز بین محتوای معتبر و مصنوعی و اهمیت شفافیت در استفاده از فناوریهای نوین، چه نکتهای را لازم میداند مطرح کند، گفت: در این زمینه نیز شفافیت بسیار مهم است. شما الان نگاه کنید اقبال مردم به شبکهای مانند ایراناینترنشنال پایین آمده است و آن به خاطر دروغهای متعددی است که در این رسانه عنوان شده است. اگر در بین رسانههای بینالمللی هم نگاه کنید، هرکدام از رسانههای حرفهای بزرگ برای خودشان منشور اخلاقی دارند و اگر یکی از کارمندانشان خارج از آن عمل کند، ممکن است با پیامدهای حرفهای و سازمانی مواجه شود. حتی اگر یادتان باشد، مدیرعامل یکی از این رسانهها در سال گذشته به همین دلیل برکنار شد.
ببران در پاسخ به پرسش دیگر ایسنا درباره نتایج تحقیقی مشترک از دانشگاه آکسفورد و موسسه رویترز که اخیرا منتشر شده و نشان میدهد جوانان در ۴۸ کشور و حوزه رسانهای دنیا برای دریافت اخبار به سمت شبکههای اجتماعی میروند و کمکم از رسانههای جریان اصلی و رسمی فاصله میگیرند؛ اما نکته قابل تأمل در این تحقیق بحث تمایل در عین بیاعتمادی به این شبکههاست، آیا اینجا بحث اخلاق رسانه پررنگتر نمیشود؟ گفت: دقیقاً همینطور است. در دنیای جدید شما نمیتوانید فقط به رسانه سنتی اتکا کنید؛ باید آن را با ابزارهای جدید تلفیق کنید تا زنده بمانید و بتوانید ادامه مسیر دهید. ولی اگر کنترل از دستتان خارج شود، قطعاً هیچ چیز برای خود آن کسبوکار مفید نیست و آن کسبوکار را به مرور زمان از جلوه میاندازد. متأسفانه در حوزه رسانههای زرد، مخصوصاً شبکههای اجتماعی و غیره، اینها آمدهاند و ذائقه و سبک مردم را تغییر میدهند. این روند به حدی عجیب است که به نظر میآید در ادامه نگرانکننده هم باشد.
انتهای پیام
