تبریز در تاریخ آموزش ایران، تنها به داشتن مکتبخانهها و مدارس علوم دینی شناخته نمیشود؛ این شهر از نخستین عرصههای تجربه آموزش نوین نیز بوده است. در گذر سالها، مدارس متعددی در نقاط مختلف شهر شکل گرفتند؛ برخی در دل مساجد، برخی در ساختمانهای باشکوه و حیاطهای وسیع و برخی دیگر در بناهایی که بعدها تغییر نام و کاربری دادند. امروز، بخشی از این مدارس همچنان پابرجاست و بخشی دیگر از میان رفتهاند؛ اما آنچه از آنها باقی مانده، تنها دیوار و ساختمان نیست، بلکه روایتی از تاریخ آموزش، معلمان، دانشآموزان و تحولات فرهنگی تبریز است.
دبیرستان فردوسی؛ از مدرسه محمدیه تا یکی از مدارس شاخص تبریز
مدرسه محمدیه در ۲۱ صفر ۱۳۳۵ قمری برابر با ۲۶ آذر ۱۲۹۵ خورشیدی، با کوشش دکتر عباس ادهم (اعلمالملک)، نخستین رئیس فرهنگ آذربایجان پس از مشروطیت، در تبریز تأسیس شد. این مدرسه در سال نخست در محله سرخاب و در ساختمان میرزا موسیخان امینالملک برپا شد و سال بعد به خانههای فرمانفرما در محله ششگلان انتقال یافت. مدرسه در دومین سال فعالیت خود نزدیک به ۱۰۰ دانشآموز داشت و با انتقال دانشآموزان کلاسهای متوسطه مدارس دیگر تبریز، بهتدریج توسعه یافت و در سال ۱۲۹۸ خورشیدی به یک مدرسه ششکلاسه کامل تبدیل شد.
در مدرسه محمدیه، چهرههایی همچون ابوالقاسم فیوضات، میرزا باقر طلیعه، علیخان ادیب خلوت آشتیانی، صالح لقمان ادهم، علی مجیر مولوی و محسن و تقی رفعت به تدریس پرداختند. کتابخانه مدرسه نیز در سال ۱۲۹۹ خورشیدی به همت اسماعیل امیرخیزی با بیش از هزار و ۷۰۰ جلد کتاب تأسیس شد و آزمایشگاه آن از سال ۱۳۱۲ با انتقال آزمایشگاه دارالمعلمین تبریز شکل گرفت.
این مدرسه در سال ۱۳۱۳ به نام دبیرستان فردوسی نامگذاری شد و در ادامه، دورههای مختلف آن در چند ساختمان مستقر شد. دوره دوم دبیرستان در سال تحصیلی ۱۹–۱۳۱۸ به ساختمان دانشسرای پسران منتقل شد و سپس در ساختمان کنونی دبیرستان توحید و از شهریور ۱۳۲۰ در محل فعلی دبیرستان مستقر شد. دبیرستان فردوسی در ادامه فعالیت خود به یکی از مدارس شناختهشده تبریز تبدیل شد و نام چهرههای علمی و فرهنگی متعددی با آن گره خورده است.
مدرسه رشدیه؛ آغاز تجربه آموزش نوین
میرزا حسن رشدیه، از چهرههای مؤثر در شکلگیری آموزش نوین ایران، در سال ۱۲۳۰ در تبریز متولد شد و پس از آشنایی با شیوههای جدید آموزشی در سفرهای خود، تلاش کرد این روشها را در آموزش کودکان ایران به کار گیرد. او نخستین مدرسه خود در تبریز را در محله ششگلان راهاندازی کرد و آموزش الفبا را به شیوه صوتی آغاز کرد؛ روشی که در مدت سه تا چهار ماه کودکان را با خواندن و نوشتن آشنا میکرد.
رشدیه برای آموزش نوین، کتابهایی نیز تألیف و چاپ کرد و برای آنکه با مخالفت مکتبداران سنتی مواجه نشود، در ابتدا مدارس خود را در مساجد برپا میکرد. مسجد شیخالاسلام، واقع در مقابل دارالفنون تبریز، یکی از محلهایی بود که مدرسه در آن تشکیل شد. با وجود مخالفتها، مدارس رشدیه با کمک تجار و اعانات مردمی به میز و نیمکت و دیگر تجهیزات آموزشی مجهز شدند، اما برخی از این مدارس بارها تخریب، غارت و تعطیل شدند و خود رشدیه نیز مورد ضرب و شتم قرار گرفت و سرانجام از تبریز به تهران مهاجرت کرد.
مموریال اسکول؛ مدرسهای با روایتی از آموزش و مشروطه
از دیگر مدارس تاریخی تبریز، مموریال اسکول بود که توسط میسیونهای آمریکایی در شهر ایجاد شد. این مدرسه در ادامه تغییر نامهای مختلفی را تجربه کرد و در مقاطعی با نامهای دیگری شناخته شد و ساختمان و مجموعه آن بعدها با مدارس دیگری از جمله پروین و توحید پیوند پیدا کرد.
مدارس دخترانه و بناهای آموزشی تاریخی
در میان مدارس تاریخی تبریز، نامهایی همچون ایراندخت و دانشسرای عالی دختران نیز مطرح است. ساختمان دانشسرای عالی دختران در محدوده میدان ساعت امروزی، حوالی سهراه امین و پشت مسجد استاد شاگرد قرار دارد و از بناهای فاخر آموزشی شهر به شمار میرود که نیازمند مرمت و فراهم شدن امکان بازدید و دسترسی عمومی است.
توحید؛ مدرسهای که بخشی از تاریخ آموزش تبریز را در خود دارد
دبیرستان توحید از مدارس قدیمی تبریز است که پیشتر با نام دبیرستان پروین شناخته میشد. این مدرسه در خیابان شریعتی قرار گرفته و ساختمان آن دارای سه طبقه شامل زیرزمین، همکف و طبقه اول و سه ورودی در بخشهای شمالی، جنوبی و غربی است. طبقه همکف آن نیز دارای ۱۶ اتاق تقریباً متقارن است و همچنان در اختیار آموزش و پرورش قرار دارد.
دبیرستان منصور؛ بنایی که از میان رفت
دبیرستان منصور که پس از انقلاب اسلامی به نام دبیرستان طالقانی تغییر نام یافت، در سال ۱۳۲۵ و در دوره حکومت ملی آذربایجان به ریاست سیدجعفر پیشهوری ساخته شد. این مدرسه در خیابان امام و بالاتر از چهارراه منصور قرار داشت و از جمله مدارس قدیمی تبریز بود که نام غلامحسین ساعدی، نویسنده و نمایشنامهنویس، نیز در شمار دانشآموختگان آن دیده میشود. ساختمان این مدرسه در مرداد ۱۳۹۱ تخریب شد.
مدرسه تومانیان؛ میراث آموزشی ارامنه تبریز
مدرسه تومانیان از مدارس دوره قاجار است که در خیابان شریعتی و کوچه بارونآواک قرار دارد. این مدرسه در سال ۱۸۹۵ میلادی توسط خانواده تومانیان و با استفاده از جهیزیه تامارا، دختر درگذشته این خانواده، ساخته شد. ساختمان سه طبقه مدرسه شامل زیرزمین، همکف و طبقه اول است و مدیریت آن به عهده خلیفهگری ارامنه آذربایجان بوده است. این بنا در اول آذر ۱۳۷۸ با شماره ۲۵۱۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
مدارس تاریخی مذهبی؛ بخشی دیگر از تاریخ آموزش تبریز
در کنار مدارس جدید، مدارس علوم دینی نیز بخش مهمی از تاریخ آموزش تبریز را شکل دادهاند. مدرسه اکبریه، مدرسه جعفریه، مدرسه حاج صفرعلی، مدرسه خواجه علیاصغر، مدرسه صادقیه، مدرسه طالبیه، مدرسه ظهیریه، مدرسه کاظمیه و مدرسه نصریه یا حسن پادشاه از جمله مدارس تاریخی این شهر هستند که برخی از آنها همچنان پابرجا بوده و برخی دیگر تنها بخشی از بنا یا بقایای آنها باقی مانده است.
مدرسه اکبریه در سال ۱۲۶۶ قمری در بخش غربی و شمالی صحن بقعه صاحبالامر و به همت میرزا علیاکبرخان، مترجم و منشی کنسولگری روسیه، ساخته شد. این مدرسه دارای حجرههایی برای طلاب بود و در دورههای بعد دچار آسیب و فرسودگی شد. سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی در سال ۱۳۶۷ عملیات مرمت آن را انجام داد و بنا در ششم شهریور ۱۳۸۰ با شماره ۴۱۹۴ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
مدرسه جعفریه نیز در بازار قدیم تبریز، در نزدیکی مسجد جامع و در مجاورت طالبیه قرار دارد و ساخت آن به نیمه دوم قرن یازدهم قمری بازمیگردد. این مدرسه دارای حیاطی هشتضلعی و حجرههایی در دو طبقه بوده و به دلیل پیوستگی با مجموعه مسجد جامع، تفکیک آن از این مجموعه تاریخی به آسانی امکانپذیر نیست.
مدرسه حاج صفرعلی در بازار یمندوز تبریز و روبهروی سرای بزرگ شاهزاده قرار دارد و در دوره قاجار، در زمان عباس میرزا، به همت حاج صفرعلی خویی ساخته شد. مسجدی با همین نام نیز در بخش شمالی آن قرار دارد و بنا در دورههای مختلف مرمت شده است. این مدرسه در ۲۸ شهریور ۱۳۸۶ با شماره ۱۹۵۸۱ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
مدرسه خواجه علیاصغر در کوچه حرمخانه، پشت عالیقاپو و در محدوده خیابان دانشسرا قرار دارد و ساخت آن به دوره فتحعلیشاه قاجار نسبت داده شده است. بنیانگذار مدرسه، حاج علیاصغر معروف به خواجه مازندرانی بوده است.
مدرسه صادقیه در انتهای راستهکهنه، در محدوده بازار صادقیه قرار گرفته و دارای حجرههایی برای طلاب بوده است. این مدرسه در کنار مسجدی با طاقهای آجری و ستونهای سنگی شکل گرفته و در طول حدود دو قرن، بارها آسیب دیده و بازسازی شده است؛ به همین دلیل بخش زیادی از بافت اولیه آن از میان رفته است.
مدرسه طالبیه در بازار مسجد جامع تبریز قرار دارد و از مهمترین مدارس علوم دینی تاریخی شهر به شمار میرود. ساختمان شمالی آن در نیمه دوم قرن یازدهم قمری به همت حاج طالبخان، فرزند حاج اسحاق تبریزی، ساخته شد و پس از تکمیل بنا، وقفنامه آن به امضای ۱۴ تن از علما رسید. ساختمان شرقی مدرسه نیز شامل کتابخانه و مدرسه جدید است که در سال ۱۳۲۷ خورشیدی به همت حاج محمدباقر خویی کلکتهچی ساخته شد.
مدرسه ظهیریه در سال ۱۰۸۹ قمری و در دوره شاه سلیمان صفوی به همت میرزا محمدابراهیم ظهیرالدوله، وزیر آذربایجان، ساخته شد و در مجاورت مسجد ظهیریه و بقعه سیدحمزه قرار داشت. مدرسه کاظمیه نیز در محله چنار و انتهای بازار مسجد جامع به همت آقا سلیمانخان بن شامخان افشار ساخته شد و پس از مدتی به دلیل بیتوجهی و آسیبهای طبیعی رو به ویرانی رفت و امروزه تنها بقایای آن باقی مانده است.
مدرسه نصریه یا حسن پادشاه نیز بخشی از مجموعه تاریخی صاحبآباد در تبریز بود. پس از تخریب بخشهایی از این مجموعه در اثر زلزله و حوادث تاریخی، مدرسهای با نام حسن پادشاه در این محل ساخته شد و مسجدی با همین نام نیز در کنار آن قرار گرفت. از این مجموعه تاریخی، بخشهایی از مدرسه و مسجد همچنان باقی مانده است.
مکتبخانه، شیوه آموزش معمول برای قرنها بود
یک پژوهشگر حوزه تاریخ تبریز، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به پیشینه آموزش در ایران اظهار کرد: آموزش و تعلیم و تربیت در ایران قرنها به شکل مکتبخانه بوده و این مکتبها عمدتاً در مساجد شکل میگرفتند و در آنها الفبای قرآن، خواندن و نوشتن و متونی مانند گلستان سعدی به کودکان آموزش داده میشد. در این دوره، بسیاری از دختران نیز از تحصیل محروم بودند.
کریم میمنتنژاد افزود: در دوره قاجار و در پی جنگهای ایران و روس و سپس افزایش مراودات با کشورهای همسایه، از جمله عثمانی و روسیه، زمینه آشنایی با شیوههای جدید آموزش فراهم شد و در این میان، چهرههایی همچون میرزا حسن رشدیه که متولد تبریز بود، نقش مهمی در معرفی آموزش نوین ایفا کردند.
وی ادامه داد: رشدیه در سفرهای خود، بهویژه در سفر به بیروت، با شیوههای جدید آموزش آشنا شد و پس از بازگشت به ایران تلاش کرد همان شیوه را در آموزش کودکان ایرانی جاری کند. او نخستین مدرسه خود در تبریز را در ششگلان تأسیس کرد و آموزش الفبا را به شیوه صوتی آغاز کرد و در مدت سه تا چهار ماه کودکان را آموزش میداد.
وی با اشاره به فعالیتهای آموزشی رشدیه گفت: او برای آموزش و تحصیل کودکان، کتابهایی تألیف و منتشر کرد و به دلیل مخالفت مکتبداران سنتی، در ابتدا مدارس جدید خود را در مساجد تشکیل میداد. یکی از مساجد مهم در این زمینه مسجد شیخالاسلام بود که در مقابل دارالفنون تبریز قرار داشت و بعدها به مسجد بادکوبهای تغییر نام یافت. رشدیه با کمک برادرش حاج آخوند آقا، مدرسه رشد و قدس را در تبریز دایر کرد.
این پژوهشگر تاریخ تبریز بیان کرد: مدارس رشدیه با کمک تجار تبریز و از محل اعاناتی که جمعآوری میشد، به میز و نیمکت و تجهیزات آموزشی مجهز شدند، اما به دلیل مخالفت برخی محافظهکاران، این مدارس بارها تخریب، غارت و تعطیل شدند و خود رشدیه نیز مورد ضرب و شتم قرار گرفت. در نهایت از تبریز به تهران مهاجرت کرد و با حمایت دربار قاجار مدارس بیشتری را با سبک و سیاق نوین تأسیس کرد و بعدها از او به عنوان پدر معارف ایران یاد شد.
وی با اشاره به مدارس خارجی تبریز نیز گفت: در آن دوره میسیونهای آمریکایی مدرسه مموریال اسکول را در تبریز تأسیس کردند. این مدرسه معلمان انگلیسی و امکانات آموزشی مختلفی داشت و هاوارد باسکرویل، معلم آمریکایی آن، در جریان مشروطه در کنار مجاهدان تبریز قرار گرفت و با تشکیل فوج نجات، دوشادوش مشروطهخواهان با مستبدان جنگید و جان خود را در این راه از دست داد و در تبریز دفن شد.
وی همچنین با اشاره به دبیرستان محمدیه و تغییر نام آن به فردوسی در دوره رضاشاه، گفت: این مدرسه نیز از مدارس تاریخی تبریز است و شخصیتهای بزرگی در آن تحصیل یا تدریس کردهاند. اعلمالملک نیز از چهرههای شناختهشدهای بود که مدیریت این دبیرستان را برعهده داشت و بعدها در حوزه پزشکی و در دولت نیز مسئولیتهایی داشت.
این پژوهشگر حوزه تاریخ تبریز درباره معماری مدارس قدیمی اظهار کرد: بررسی معماری این مدارس به پژوهش مفصلتری نیاز دارد، اما نکته مهم این است که مدارس نوین در ابتدا در مساجد تشکیل میشدند و بعدها، در دوره رضاشاه، با تأمین بودجه و کمک بلدیهها، از گورستانهای قدیمی و متروک شهر برای احداث مدارس استفاده شد و ساختمانهای فاخر و حیاطهای بسیار بزرگی برای آنها ساخته شد.
وی افزود: برخی از این مدارس همچنان با همان شکل و فرم در تبریز باقی ماندهاند و حیاطهای بزرگی دارند که امکان فعالیتهای مختلف و حتی بازیهای ورزشی در آنها وجود داشته است. قرار گرفتن دانشآموزان در چنین فضاهایی میتوانست بر نگاه، تفکر و سبک زندگی آنان تأثیر بگذارد و فضای وسیعتری برای رشد و فعالیت در اختیارشان قرار دهد.
وی با مقایسه این مدارس با بخشی از مدارس امروزی گفت: امروز بسیاری از مدارس غیردولتی در خانههای مسکونی شکل گرفتهاند؛ خانههایی که زمانی محل زندگی یک خانواده بوده و پس از انتقال ساکنان به آپارتمان، به مدرسه تبدیل شدهاند. در چنین شرایطی دانشآموزان از بخشی از فضای معماری و امکاناتی که برای رشد و فعالیت آنها لازم است، محروم میشوند.
میمنتنژاد با تأکید بر اهمیت جایگاه معلم در گذشته افزود: ۵۰ یا ۶۰ سال پیش، بزرگترین دانشمندان هر شهر، معلمان مدارس همان شهر بودند و این موضوع نشان میدهد که جامعه در آن دوره چه جایگاهی برای آموزش و معلم قائل بوده است. امروز نیز لازم است درباره آینده آموزشی و تحصیلی کشور و مسیری که آموزش در پیش گرفته است، تأمل بیشتری صورت گیرد.
وی بر ضرورت حفاظت از مدارس تاریخی تأکید کرد و گفت: امیدوارم مدارس قدیمی تبریز که دارای سرسراهای بزرگ، پنجرههای بلند، حیاطهای وسیع و ساختمانهای ارزشمند از نظر معماری هستند، با همکاری مسئولان و مردم مرمت شوند و به عنوان بخشی از تاریخ و هویت شهر برای آینده باقی بمانند. نگهداری و مرمت این بناها در مسیر احیا، حفظ و صیانت از هویت اجتماعی و فرهنگی تبریز تأثیر شگرفی دارد.
به گزارش ایسنا، مدارس تاریخی تبریز را نمیتوان صرفاً در شمار بناهای قدیمی شهر قرار داد؛ این مدارس بخشی از تاریخ آموزش و حافظه اجتماعی تبریز هستند. روایت رشدیه و مدارس نوین، حضور مموریال اسکول و چهرهای همچون هاوارد باسکرویل، سابقه دبیرستان فردوسی و مدارس علوم دینی، هر یک بخشی از این حافظه را شکل میدهد. حفظ و مرمت بناهای باقیمانده نیز میتواند امکان تداوم این روایت تاریخی را برای نسلهای بعد فراهم کند.
انتهای پیام
