غفور محمدزاده در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه دوتار در فرهنگ موسیقایی خراسان اظهار کرد: دوتار، همان‌طور که از نامش پیداست، دارای دو وتر یا سیم است که در گذشته از ابریشم ساخته می‌شد و از دهه ۴۰ به بعد سیم‌های فلزی جایگزین آن شد؛ همچنین در گذشته از زه یا روده تابیده ساخته می‌شد و امروزه از نخ‌های نایلونی خاص استفاده می‌شود.
وی افزود: برای شناخت گستره این ساز باید خراسان بزرگ را در نظر گرفت. دوتار از تاجیکستان و ترکمنستان آغاز می‌شود، وارد افغانستان می‌شود و سپس به خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی می‌رسد و پس از آن در گلستان، مازندران و در نهایت تالش در گیلان نیز حضور دارد.
این پژوهشگر موسیقی خراسان درباره پیشینه تاریخی دوتار تصریح کرد: بر اساس پیکرک‌هایی که کاوشگران باستانی کشف کرده‌اند، قدمت این ساز به بیش از هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. در گذشته به دوتار «تنبور» گفته می‌شده و فارابی نیز از تنبورهای خراسانی، بغدادی و شروانی یاد کرده است.
دوتار شرق خراسان؛ میراثی با ساختار و صدای ویژه
محمدزاده با اشاره به ساختار دوتار شرق خراسان بیان کرد: دوتار شرق خراسان همان تنبور خراسانی مورد اشاره فارابی است که سه بخش اصلی شامل کاسه، صفحه و دسته دارد. جنس کاسه و صفحه از چوب درخت توت و دسته از چوب درخت زردآلو یا عناب است.
وی درباره ویژگی صوتی دوتار شرق خراسان تصریح کرد: دوتار شرق خراسان صدای جرس‌تری نسبت به سایر مناطق ایران دارد و این ویژگی به شرایط اقلیمی و آب‌وهوای گرم و خشک منطقه مربوط می‌شود.
این خواننده و نوازنده دوتار با اشاره به مناطق رواج دوتار در شرق خراسان گفت: دوتار در تربت‌جام، تایباد، باخرز، صالح‌آباد، خواف و سرخس رواج دارد و از دوتارنوازان مشهور شرق خراسان می‌توان به محمد سلیمانی، عبدالله سروراحمدی، یوسف‌خان تیموری، غلامعلی میرزااحمدی، اسدالله اسدی، حسین سمندری، غلامرضا قوی‌تن، ذوالفقار عسکریان، حسین جوهریان، هوشنگ‌خان انصاری و عثمان محمدپرست اشاره کرد.
محمدزاده با اشاره به پیوند دوتار با زندگی مردم خراسان اظهار کرد: از آنجا که نغمات دوتار از بطن زندگی مردم سرچشمه می‌گیرد، در تار و پود زندگی خراسانی‌ها دوتار وجود دارد و در حقیقت همراه آواز نواخته می‌شده است. در آیین‌ها و جشن‌های خراسان، از جمله جشن‌های پیوند و ازدواج، تولد و ختنه‌سوران، دوتار حضور داشته و مفاهیم معنوی و عرفانی نیز با دوتار همراهی می‌شده است.
وی درباره پیوند این ساز با آواز ادامه داد: رابطه دوتار و آواز به حدی است که بسیاری از خوانندگان مشهور محلی خراسان، نوازنده دوتار نیز بوده‌اند؛ از جمله غلامعلی پورعطایی، حاجی نورمحمد درپور و کریم کریمی. برعکس، بسیاری از نوازندگان دوتار نیز خوانندگی می‌کردند که از جمله آن‌ها می‌توان به حسین جوهریان، ذوالفقار عسگریان و عثمان محمدپرست اشاره کرد.
«یک پنجه دوتار»؛ شیوه‌ای از نوازندگی در خراسان
این پژوهشگر موسیقی با اشاره به شیوه نوازندگی دوتار در خراسان گفت: دوتار در خراسان با پنجه نواخته می‌شده است و به همین دلیل می‌گفتند «یک پنجه دوتار بشنویم». انتقال هنر دوتارنوازی به صورت سنتی و سینه‌به‌سینه بوده و آموزش‌ها در قالب مکتب استاد و شاگرد ارائه می‌شده است.
محمدزاده با اشاره به شیوه‌های آموزشی امروز خاطرنشان کرد: در حال حاضر آموزشگاه‌های موسیقی و مربیان دوتار، این ساز را بر اساس یک‌سری مفاهیم قراردادی میان خودشان، از جمله تعداد ضرب و شماره پرده، آموزش می‌دهند.
وی درباره میزان استقبال نسل امروز از دوتار اظهار کرد: خوشبختانه اقبال عمومی نسل امروز به این ساز رضایت‌بخش است و با وجود بی‌مهری‌هایی که به موسیقی خراسانی می‌شود، چراغ آموزش همچنان روشن است. در شهرهایی مانند تربت‌جام، گروه‌های دوتارنوازی دانش‌آموزی بسیار خوبی فعالیت می‌کنند و این موضوع نشان می‌دهد نسل جدید همچنان به این ساز علاقه‌مند است.
ضرورت تقویت مکتب‌خانه‌های موسیقی
این خواننده و نوازنده دوتار با اشاره به وضعیت مکتب‌خانه‌های موسیقی در منطقه گفت: اکنون در برخی استان‌های مجاور مکتب‌خانه‌های موسیقی داریم که ممکن است سال‌به‌سال در آن‌ها باز نشود، اما در تربت‌جام چنین مکتب‌خانه‌ای نداریم و ایجاد آن در این شهر از اهمیت بالایی برخوردار است.
محمدزاده ادامه داد: در مکتب‌خانه‌های موسیقی، استادان و مربیان گرد هم می‌آیند و نشست‌های آموزشی و پژوهشی برگزار می‌کنند. اجراهای بزرگان موسیقی نیز شنیده و دیده می‌شود و نسل امروز می‌تواند بدون واسطه دوتارنوازی را ببیند و بشنود که همین مسئله به افزایش علاقه‌مندی آن‌ها کمک می‌کند.
وی با اشاره به فعالیت مکتب‌خانه حاج قربان در قوچان خاطرنشان کرد: اکنون در قوچان مکتب‌خانه حاج قربان فعال است و به همت خانواده ایشان، چهارشنبه‌شب‌ها دورهمی‌هایی برگزار می‌شود.
این نوازنده دوتار با تأکید بر ضرورت حمایت از موسیقی بومی گفت: باید حمایت‌ها انجام شود تا جوان امروز به سمت موسیقی سخیف و غیربومی نرود. البته همه موسیقی‌های غیربومی ایراد ندارند؛ منظور از موسیقی سخیف غیربومی، موسیقی‌هایی است که ارزش و محتوای درستی ندارند و از نظر ساختاری نیز قابل دفاع نیستند. در غیر این صورت، موسیقی کلاسیک جهانی در جای خود ارزشمند است.
محمدزاده با اشاره به فعالیت‌های اخیر خود در حوزه رسانه اظهار کرد: نزدیک به دو ماه است که در رادیو خراسان رضوی مشغول به کار شده‌ام و نخستین اقدام عملی من راه‌اندازی و تهیه برنامه «خراسان‌نوا» بوده است که به معرفی موسیقی خراسان می‌پردازد.
وی افزود: به‌عنوان کارشناس در این برنامه حضور دارم و تهیه‌کننده و گوینده برنامه نیز هم موسیقی را به‌درستی می‌شناسد و هم پنجه بر ساز می‌ساید. نتیجه این همکاری، تولید برنامه‌ای با درجه عالی برای مخاطبانی است که علاقه‌مند به دانستن و شنیدن نغمه‌های ناب خراسانی هستند. این برنامه در حال حاضر به‌صورت همزمان از سه شبکه خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی پخش می‌شود.
شناخت موسیقی؛ لازمه انتقال درست به نسل جدید
این پژوهشگر موسیقی خراسان با اشاره به تجربه خود در جشنواره موسیقی جوان گفت: چندین دوره است که داور جشنواره موسیقی جوان هستم و همواره این موضوع مدنظر من بوده که جوانان ما آنچه را می‌خوانند و می‌نوازند، بدانند و درک کنند. هرگاه فرد درک درستی از آنچه می‌خواند یا می‌نوازد داشته باشد، می‌تواند آن را به‌درستی نیز انتقال دهد.
محمدزاده درباره فعالیت‌های پژوهشی و رسانه‌ای خود گفت: طی ۳۰ سال فعالیت هنری، بیش از هفت جلد کتاب در خصوص معرفی موسیقی تربت‌جام نوشته‌ام و بیش از ۵۰ برنامه برای معرفی موسیقی خراسان تهیه کرده‌ام که از شبکه‌های استانی، رادیو فرهنگ، رادیو صبا، رادیو گفت‌وگو و دیگر رسانه‌ها پخش شده‌اند.
وی تأکید کرد: هدف من از این فعالیت‌ها تنها انتقال مفاهیم موسیقی منطقه نیست، بلکه تقویت دانایی نسل جدید و البته مخاطبان نسبت به موسیقی خراسان است.
انتهای پیام
