علی شهبازی در گفت و گو با ایسنا، اظهار کرد: سیلاب یکی از پدیده‌های طبیعی است که در کنار پدیده‌هایی مانند باد، طوفان و خشکسالی در نقاط مختلف رخ می‌دهد و مدیریت آن نیز موضوعی چندوجهی است. بنابراین برای مدیریت سیلاب نمی‌توان تنها یک دستگاه را مسئول دانست و لازم است چندین دستگاه در این زمینه همکاری کنند.
وی افزود: استان البرز شرایط خاصی دارد، مساحت استان حدود نیم میلیون هکتار است و حوزه‌های آبخیز بالادست در بسیاری از نقاط با فاصله بسیار کمی به مناطق شهری، روستایی، کشاورزی، صنعتی و مراکز خدماتی متصل می‌شوند و در زمان بارش‌ها با ایجاد جریان‌ها، سیل بلافاصله وارد حوزه سکونتگاهی می‌شود.
شهبازی ادامه داد: برای نمونه، حوزه‌های آبخیز عظیمیه، گرمدره، خور، فشند، سفیدارک و محدوده‌های اطراف برخی شهرک صنعتی از جمله حوزه‌هایی هستند که در بالادست مناطق شهری و سکونتگاه‌ها قرار گرفته‌اند و در برخی نقاط فاصله حوزه آبخیز تا محدوده‌های شهری حتی به ۱۰۰ متر هم نمی‌رسد.
شیب ۶۰ تا ۷۰ درصدی برخی حوزه‌های آبخیز
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز بیان کرد: دومین موضوع، شیب بسیار زیاد برخی حوزه‌های آبخیز استان است. به طوری که میانگین شیب بعضی از حوزه‌ها به ۶۰ تا ۷۰ درصد می‌رسد.
وی توضیح داد: وقتی حوزه آبخیز و دامنه دارای شیب زیاد باشد، آبراهه‌های ایجاد شده نیز شیب زیادی دارند و در زمان بارندگی، جریان آب با سرعت زیادی حرکت می‌کند و فرصت کمتری برای نفوذ آب در زمین وجود خواهد داشت.
شهبازی، شرایط سنگ شناسی و زمین‌شناسی را عامل دیگری در تشدید جریان‌های سیلابی دانست و اظهار کرد: در مناطقی مانند جاده چالوس، طالقان و برخی قسمت‌های بالادست ساوجبلاغ و شهرک صنعتی اشتهارد، شرایط زمین شناسی و سنگ شناسی به گونه‌ای است که در اثر اختلاف دمایی و فرسایش، سنگ‌ها و رسوبات به صورت بلوک‌هایی آماده حرکت می‌شوند.
وی افزود: زمانی که بارندگی رخ می‌دهد، جریان آب این مواد را با خود حرکت می‌دهد و به جای اینکه فقط با یک جریان آب مواجه باشیم، جریان گلی و واریزه‌ای شکل می‌گیرد.
رسوبات، قدرت تخریب سیلاب را چند برابر می‌کنند
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز با اشاره به اینکه بخش مهمی از خسارت‌های سیلاب ناشی از رسوبات است، گفت: اگر در جریان سیلاب فقط آب وجود داشته باشد، قدرت تخریب آن با جریان‌های حاوی رسوب و واریزه قابل مقایسه نیست.
شهبازی ادامه داد: آنچه در برخی مناطق مانند عظیمیه مشاهده و باعث جابه‌جایی خودروها و درگیر شدن مردم شد، فقط حجم آب نبود. بلکه رسوبات، جریان گلی و واریزه‌ای نیز وارد جریان شده بود و قدرت سیلاب را چند برابر افزایش داده بود.
وی بیان کرد: بنابراین اتصال حوزه‌های آبخیز به مناطق شهری، شیب زیاد حوزه‌ها و آبراهه‌ها، شرایط زمین‌شناسی و در ادامه عوامل اقلیمی، مجموعه عواملی هستند که در شکل‌گیری چنین جریان‌هایی نقش دارند.
تغییر الگوی بارش و بارندگی‌های کوتاه‌مدت
شهبازی همچنین با اشاره به تغییر الگوی بارش گفت: در سال‌های گذشته بارندگی‌هایی داشتیم که مثلاً ۴۰ یا ۵۰ میلیمتر بارش طی دو یا سه روز اتفاق می‌افتاد و بین دوره‌های بارندگی نیز وقفه وجود داشت، اما اکنون ممکن است حجم قابل توجهی از بارش در مدت بسیار کوتاهی رخ دهد.
وی افزود: در بارندگی اخیر کرج حدود ۱۲.۲ میلیمتر بارندگی در مدت حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه اتفاق افتاد. اگر همین ۱۲ میلیمتر بارندگی در یک یا دو ساعت رخ می‌داد، شرایط متفاوت بود، زیرا زمین فرصت بیشتری برای جذب آب داشت.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز ادامه داد: شدت بارش در مدت کوتاه باعث می‌شود ظرفیت نفوذ زمین به سرعت پر شود و بخش بیشتری از بارش به صورت روان‌آب حرکت کند.
خشکی زمین هم به افزایش روان‌آب کمک کرد
وی، خشکی زمین پس از یک دوره کاهش بارندگی را از دیگر عوامل مؤثر دانست و بیان کرد: در سال‌های گذشته با خشکسالی و کاهش بارندگی نسبت به شرایط نرمال مواجه بودیم و بعد از عبور از فصل تابستان نیز زمین شرایط جذب رطوبت مناسبی نداشت.
شهبازی افزود: وقتی زمین خشک است و بارندگی با شدت بالا و در مدت کوتاه اتفاق می‌افتد، به جای اینکه تمام آب در زمین نفوذ کند، بخشی از آن حرکت کرده و تبدیل به روان‌آب می‌شود.
وی اظهار کرد: بنابراین شدت بارندگی، خشک بودن زمین، شیب زیاد حوزه‌های آبخیز، شیب آبراهه‌ها و تغییر الگوی بارش در کنار یکدیگر باعث می‌شوند شرایط برای ایجاد روان‌آب و سیلاب فراهم شود.
دستکاری مسیر طبیعی آب، عامل تشدید خسارت
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز در ادامه به نقش اقدامات انسانی اشاره کرد و گفت: در کنار عوامل طبیعی، بخشی از مشکلات نیز به تغییراتی برمی‌گردد که انسان در مسیر طبیعی آب ایجاد کرده است.
وی تصریح کرد: وقتی بارندگی در بالادست اتفاق می‌افتد، آب باید از آبراهه‌ها، مسیرها و رودخانه‌ها عبور کند، اما در برخی نقاط مسیرها مسدود شده، تصرفاتی انجام شده و ساخت و ساز صورت گرفته است.
شهبازی گفت: برای نمونه، در برخی حوزه‌های آبخیز بالادست که تقریباً به مناطق شهری چسبیده‌اند، مخروط افکنه‌ها و مسیرهای طبیعی عبور روان‌آب در طول سال‌های گذشته محل ساخت و ساز قرار گرفته‌اند.
وی ادامه داد: بر اساس بررسی تصاویر و عکس‌های هوایی موجود در اداره منابع طبیعی، در گذشته آبراهه‌هایی که از سمت عظیمیه به پایین دست می‌آمدند، در محدوده‌های پایین‌تر پخش می‌شدند و جریان سیلاب مسیر طبیعی خود را طی می‌کرد.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز مطرح کرد: در گذشته نیز سیلاب وجود داشت، اما الزاماً با هر بارندگی شاهد شرایطی مانند امروز نبودیم. بخشی از این تفاوت به دلیل ساخت و سازهایی است که طی سال‌ها در مسیرهای طبیعی آب انجام شده است.
سیلاب به مناطق شهری متصل شده است
شهبازی با بیان اینکه در برخی مناطق، حوزه آبخیز مستقیماً به مناطق مسکونی متصل شده است، گفت: وقتی در بالادست بارندگی رخ می‌دهد و مسیر طبیعی آب نیز دستکاری شده باشد، روان‌آب وارد مناطق مسکونی می‌شود و می‌تواند باعث آب گرفتگی، جابه‌جایی خودروها و ایجاد خسارت برای مردم شود.
وی در ادامه افزود: اگر مسیرهای طبیعی آب باز باشند، بخشی از روان‌آب می‌تواند مسیر طبیعی خود را طی کند، اما وقتی در مسیر آن ساخت و ساز انجام شده یا آبراهه مسدود شده است، آب مسیر دیگری برای عبور پیدا می‌کند و ممکن است وارد معابر و منازل شود.
البرز ذاتاً استان سیل‌خیزی است
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز گفت: مجموعه این عوامل باعث شده است که وقوع سیلاب در البرز موضوعی دور از ذهن نباشد.
شهبازی اظهار کرد: در شرایطی که بارندگی خارج از عرف و نرمال رخ می‌دهد، با توجه به ویژگی‌های طبیعی استان و ال‌نینو اگر سیلاب اتفاق نیفتد باید تعجب کرد، زیرا البرز از نظر شیب حوزه‌های آبخیز، نزدیکی حوزه‌های بالادست به مناطق شهری و شرایط زمین‌شناسی، ظرفیت سیل‌خیزی بالایی دارد.
وی افزود: علاوه بر عوامل طبیعی، تغییرات اقلیمی نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است و تغییر الگوهای بارشی و تغییرات مربوط به سامانه‌های جوی می‌تواند بر وضعیت بارش و سیلاب در مناطق مختلف اثرگذار باشد.
۷۰ درصد مناطق شهری، مسکونی و تجاری البرز در معرض خطر سیلاب
شهبازی با اشاره به وضعیت خطرپذیری استان گفت: حدود ۷۰ درصد مناطق شهری، مسکونی و تجاری استان البرز در معرض خطر متوسط تا بالا قرار دارند.
وی ادامه داد: در شهر کرج نیز با توجه به شرایط حوزه‌های بالادست، نمی‌توان نقطه‌ای را مشخص کرد و گفت این نقطه هیچ احتمالی برای وقوع سیلاب ندارد.
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز تأکید کرد: شرایط استان به گونه‌ای است که باید سیلاب را به عنوان یک واقعیت طبیعی پذیرفت و برای مدیریت و کاهش خسارت‌های آن برنامه‌ریزی کرد.
وی در ادامه گفت: مسئله این نیست که بتوانیم سیلاب را به طور کامل متوقف کنیم. بلکه باید مسیرهای عبور آب را مدیریت کنیم، پوشش گیاهی را توسعه دهیم، در نقاط لازم اقدامات بیومکانیکی و سازه‌ای انجام دهیم و با همکاری دستگاه‌های مختلف، میزان خسارت را کاهش دهیم.
انتهای پیام
