هادی دهقانی در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص ارتباط بارش‌های پاییز و زمستان امسال با تقویت منابع آب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی قم اظهار کرد: اساساً یکی از اهداف اصلی اجرای پروژه‌های آبخیزداری، استفاده از بارش‌های بیش از حد پائیز و زمستان است. در واقع، آبخیزداری می‌تواند یکی از راهکارهای مهم برای برون‌رفت از مشکلات ناشی از خشکسالی و همچنین کاهش خطرات سیلاب باشد.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: طی سال‌های اخیر، به دلیل تغییرات اقلیمی و همچنین دستکاری‌هایی که در مسیر آبراهه‌ها و منابع طبیعی صورت گرفته، تعداد سیلاب‌ها در سطح استان افزایش یافته است و ما در اجرای پروژه‌های آبخیزداری همواره به دنبال مدیریت این شرایط و تبدیل رواناب‌ها به یک فرصت برای تقویت منابع آب هستیم.
وی ادامه داد: سازه‌های آبخیزداری با این هدف اجرا می‌شوند که حتی اگر در سال‌های آینده بارش‌هایی بیش از حد نرمال رخ دهد، بتوان رواناب‌های حاصل از این بارش‌ها را کنترل و بخشی از آن را به داخل سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ داد. این موضوع می‌تواند به افزایش دبی قنات‌ها نیز کمک کند.
دهقانی تصریح کرد: افزایش بارش‌ها در صورت مدیریت صحیح رواناب‌ها، قطعاً یک فرصت بسیار مغتنم محسوب می‌شود و امیدواریم امسال بارش‌های پاییز و زمستان بیش از حد نرمال باشد و با توجه به سازه‌هایی که در سطح استان اجرا شده است، بتوانیم بخشی از آثار خشکسالی‌های چند سال اخیر را از طریق آبگیری این سازه‌ها جبران کنیم.
وی با اشاره به نقش سازه‌های پخش سیلاب گفت: سازه‌های پخش سیلاب می‌توانند کمک بسیار زیادی به کنترل و مدیریت رواناب‌ها و نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی داشته باشند و امیدواریم با استفاده از این ظرفیت، بخشی از آب حاصل از بارش‌های امسال به تقویت منابع آب زیرزمینی استان کمک کند.
آبخیزداری با افزایش زمان تمرکز، تهدید سیلاب را کاهش می‌دهد
دهقانی اظهار کرد: اگر بارش‌های بیش از حد نرمال اتفاق بیفتد، با توجه به سازه‌هایی که در آبراهه‌های حوزه‌های آبخیز استان اجرا شده است، می‌توان از این بارش‌ها برای کاهش آثار خشکسالی استفاده کرد.
وی افزود: ما همواره تأکید داریم که یکی از راهکارهای اساسی برای مقابله با معضل خشکسالی و جلوگیری از خسارت‌های سیلاب، مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز است که اجرای سازه‌های آبخیزداری بخشی از این مدیریت به شمار می‌رود.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: این سازه‌ها در تعداد بالا و با حجم کم در آبراهه‌ها احداث می‌شوند و هدف اصلی آنها کاهش سرعت جریان آب است تا آب فرصت بیشتری برای نفوذ در سفره‌های آب زیرزمینی داشته باشد. این امر می‌تواند به کاهش آثار خشکسالی‌های سال‌های اخیر، افزایش دبی قنات‌ها و چاه‌ها و در نهایت کاهش خطر ایجاد سیلاب و خسارت‌های ناشی از آن کمک کند.
دهقانی تصریح کرد: یکی از مزایای اجرای سازه‌های آبخیزداری این است که می‌توانند جریان‌های شدید آب را کنترل کرده و ضمن کاهش خطر سیلاب، بخشی از رواناب را به سمت نفوذ در سفره‌های آب زیرزمینی هدایت کنند.
وی درباره زمان تبدیل بارش به تهدید سیلاب نیز گفت: به‌طور کلی، بارش‌های شدید پتانسیل تبدیل شدن به سیلاب را دارند. اگر بارش در شرایط عادی و در مدت زمان طولانی‌تری اتفاق بیفتد، آب فرصت بیشتری برای نفوذ پیدا می‌کند و خطر کمتری ایجاد می‌شود؛ اما با توجه به اینکه حوزه‌های آبخیز استان طی سال‌های اخیر با خشکسالی مواجه بوده‌اند و تغییرات اقلیمی نیز در کشور با شدت بیشتری نسبت به روند تغییرات اقلیمی جهانی مشاهده شده است، احتمال وقوع بارش‌های شدیدتر و با شدت بالا افزایش می‌یابد.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: زمانی که بارش با شدت بالا و در مدت زمان کوتاه اتفاق بیفتد، به‌ویژه در شرایطی که پوشش گیاهی نیز بر اثر خشکسالی کاهش یافته باشد، رواناب با سرعت بیشتری شکل می‌گیرد و بارش می‌تواند به سیلاب تبدیل شود و تهدید سیلابی ایجاد کند.
دهقانی بیان کرد: با اجرای پروژه‌های آبخیزداری تلاش می‌کنیم این تهدید را کاهش دهیم؛ در واقع، با اجرای سازه‌های آبخیزداری، مدیریت رواناب انجام می‌شود و یکی از مفاهیم مهم در این زمینه زمان تمرکز است؛ یعنی مدت زمانی که طول می‌کشد آب از بالاترین نقطه حوزه آبخیز به پایین‌ترین نقطه برسد.
وی گفت: هرچه زمان تمرکز طولانی‌تر شود، تهدید سیلاب نیز کاهش پیدا می‌کند. سازه‌های آبخیزداری به افزایش زمان تمرکز کمک می‌کنند و باعث می‌شوند رواناب با سرعت و شدت کمتری حرکت کرده، به‌آرامی از مسیر عبور کند و بخشی از آن نیز فرصت نفوذ در سطح و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را پیدا کند.
دهقانی در خصوص نقاط در معرض خطر استان قم اظهار کرد: هنگام مطالعه حوزه‌های آبخیز و طراحی سازه‌ها، معمولاً بر اساس ضوابط و قوانین، دوره بازگشت بارش و ایجاد سیلاب ۲۵ و ۵۰ ساله در نظر گرفته می‌شود. اگر بارش‌هایی با دوره بازگشت ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ ساله و بالاتر رخ دهد، طبیعتاً این بارش‌ها می‌تواند فراتر از ظرفیت طراحی سازه‌های آبخیزداری باشد و در هر نقطه‌ای، به‌ویژه در پایین‌دست، خطر ایجاد کند.
وی افزود: سازه‌های آبخیزداری معمولاً در بالادست روستاها، اراضی کشاورزی و باغات و همچنین بالادست اراضی مسکونی احداث می‌شوند، اما در صورت وقوع بارش‌هایی با دوره بازگشت ۲۰۰ ساله و بالاتر، محدوده‌هایی مانند پردیسان نیز ممکن است در معرض خطر قرار گیرند.
لایروبی مسیرها و بررسی پل‌ها برای مدیریت سیلاب
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به تمهیدات پیش‌بینی‌شده برای مدیریت این شرایط گفت: امسال در جلسات مختلف، موضوع مدیریت بارش‌های شدید مورد بررسی قرار گرفته و دستگاه‌های مختلف نیز برای کاهش خطرات احتمالی مأموریت‌هایی بر عهده گرفته‌اند.
وی یادآور شد: دستگاه‌هایی مانند شرکت آب منطقه‌ای و اداره‌کل راه و شهرسازی موظف شده‌اند مسیرها و سازه‌هایی را که نیاز به لایروبی دارند، شناسایی و نسبت به لایروبی آنها اقدام کنند که این اقدامات در حال انجام است.
دهقانی ادامه داد: پل‌ها، زیرگذرها و محل‌هایی که آب از آنها عبور می‌کند نیز بررسی شده‌اند و در مواردی که نیاز به افزایش ظرفیت عبور آب وجود داشته باشد، اقدامات لازم در حال انجام است. شهرداری نیز ملزم شده این موضوع را پیگیری کند.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در محدوده پردیسان بیان کرد: در بالادست سایت ۵۶۰ هکتاری پردیسان نیز کانالی طراحی شده که بخشی از آن اجرا شده است. در مجموع، برای کاهش خطرات ناشی از بارش‌های شدید، اقدامات و تمهیدات مناسبی در نظر گرفته شده است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به افزایش سیلاب‌ها در حوزه‌های پیراشهری و شهری گفت: بخشی از سیلاب‌هایی که طی سال‌های اخیر در استان رخ داده، مربوط به حوزه‌های پیراشهری و حوزه‌های آبخیز شهری بوده است. با توجه به اینکه محدوده شهر در حیطه اختیارات شهرداری و حریم شهر در اختیار اداره‌کل راه و شهرسازی است، منابع طبیعی در این محدوده‌ها اختیار چندانی برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری نداشته است.
دهقانی افزود: با توجه به تغییرات اقلیمی سال‌های اخیر، سیلاب‌ها در برخی محدوده‌های شهری و پیراشهری بیشتر اتفاق افتاده‌اند؛ از جمله در محدوده شهرک مهدیه، جاده قدیم اصفهان، بالادست بوستان جوان و جاده اراک که در سال‌های اخیر شاهد وقوع سیلاب بوده‌اند.
وی تصریح کرد: در برخی موارد، یک بارندگی شدید و کوتاه‌مدت، حتی در حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، می‌تواند موجب ایجاد سیلاب شود. دستکاری‌هایی که در مسیر طبیعی آب‌ها انجام شده و همچنین احداث جاده‌ها، پل‌ها و زیرگذرهایی که ممکن است در برخی نقاط ظرفیت و شرایط استاندارد لازم را نداشته باشند، می‌تواند در تشدید این شرایط مؤثر باشد.
مطالعه سه حوزه آبخیز شهری قم در حال نهایی شدن است
دهقانی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای مدیریت این حوزه‌ها گفت: در دو سال گذشته، سه حوزه آبخیز شهری در استان شناسایی شده و مطالعات آنها در حال انجام است. برای این مطالعات با مشاور قرارداد منعقد شده و کار تقریباً در حال نهایی شدن است و سازه‌های مورد نیاز نیز مشخص شده‌اند.
وی ادامه داد: این حوزه‌ها نیز در صورت وقوع بارش‌های شدید در معرض خطر سیلاب قرار دارند، چراکه در این مناطق هم محدوده‌های مسکونی و هم راه‌های مواصلاتی وجود دارد و وقوع سیلاب می‌تواند خطرات جدی ایجاد کند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم گفت: تاکنون در این مناطق سازه‌های آبخیزداری اجرا نشده است، زیرا اجرای پروژه در محدوده شهر در اختیار شهرداری و در حریم شهر در حیطه اختیارات اداره‌کل راه و شهرسازی است و اراضی ملی خارج از حریم نیز در اختیار منابع طبیعی قرار دارد.
اجرای پروژه‌های آبخیزداری شهری نیازمند حدود ۲ همت اعتبار است
دهقانی با اشاره به وقوع سیلاب در محدوده‌های شهری و پیراشهری در سال‌های اخیر، از جمله محدوده جمکران، اظهار کرد: با توجه به تکرار این حوادث، معاونت آبخیزداری ملزم به مطالعه حوزه‌های آبخیز شهری و پیراشهری شد و برای انجام این مطالعات نیز اعتبار اختصاص یافت. مطالعات تقریباً نهایی شده و سازه‌های مورد نیاز برای این حوزه‌ها مشخص شده است.
وی افزود: امیدواریم با اجرای این سازه‌ها، حتی در صورت وقوع بارش‌های شدید در حوزه‌های آبخیز شهری نیز شاهد سیلاب‌هایی با شدت بالا نباشیم؛ البته اجرای این پروژه‌ها به اعتبارات قابل توجهی نیاز دارد که برآورد ما نزدیک به ۲ همت است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم تأکید کرد: برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری در این محدوده‌ها، مشارکت دستگاه‌های دیگر از جمله شهرداری، راه و شهرسازی و راه‌آهن نیز ضروری است تا بتوان این مشکل را به‌صورت اساسی برطرف کرد و خطر وقوع سیلاب در محدوده‌های شهری را کاهش داد.
دهقانی در خصوص برنامه‌های پایش و بازدید از سازه‌های آبخیزداری پیش از آغاز بارش‌های پاییزی اظهار کرد: این موضوع هر سال پیش از آغاز بارش‌های پاییزی انجام می‌شود و امسال نیز با توجه به شرایط موجود و پیش‌بینی بارش‌های بیش از حد نرمال، با جدیت بیشتری در دستور کار قرار گرفته است.
وی افزود: طی نامه‌هایی به ادارات منابع طبیعی شهرستان‌ها و دستگاه‌های مرتبط و همچنین بخشداری‌ها، بر ضرورت نظارت، بررسی و پایش سازه‌های آبخیزداری تأکید شده است. امسال نیز با توجه به اهمیت موضوع، در جلسات مختلف مدیریت بحران، چه در داخل اداره‌کل منابع طبیعی و چه در جلسات مشترک با سایر دستگاه‌ها و اداره‌کل مدیریت بحران استان، پیش‌بینی‌های لازم در این زمینه انجام شده است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: ادارات منابع طبیعی شهرستان‌ها همکاری خوبی در این زمینه داشته‌اند و عملیات پایش سازه‌ها را آغاز کرده‌اند. موقعیت تک‌تک سازه‌ها نیز به‌صورت لایه‌های اطلاعاتی در اختیار ادارات منابع طبیعی شهرستان‌ها قرار گرفته است تا بتوانند با دقت بیشتری نسبت به رصد و بررسی آنها اقدام کنند.
دهقانی گفت: یگان حفاظت منابع طبیعی نیز مسئولیت رصد سازه‌ها را بر عهده گرفته است و برای این منظور، فرم‌هایی به‌صورت چک‌لیست در اختیار عوامل پایش قرار دارد. در صورتی که هر سازه نیاز به بررسی بیشتر، تعمیر یا مرمت داشته باشد، موضوع در این چک‌لیست‌ها ثبت می‌شود تا اقدامات لازم درباره آن انجام شود.
تشکیل کمیته مشترک برای پایش سازه‌های مهم
وی با اشاره به مصوبه مدیریت بحران کشور در این زمینه اظهار کرد: سازمان مدیریت بحران کشور در جلسه‌ای، بر اساس بند ۷ صورتجلسه، استان‌ها را مکلف کرده است کمیته‌ای متشکل از نمایندگان منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای استان تشکیل دهند.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: وظیفه این کمیته، بررسی و بازدید از سازه‌های مهم، به‌ویژه سازه‌های خاکی، و تهیه گزارشی از وضعیت این سازه‌ها برای ارائه به مدیریت بحران استان و مدیریت بحران کشور است.
دهقانی تصریح کرد: اداره‌کل منابع طبیعی این موضوع را به سرعت در دستور کار قرار داد و معاونت آبخیزداری نیز نامه‌ای را برای شرکت سهامی آب منطقه‌ای ارسال کرد تا بند ۷ صورتجلسه در سریع‌ترین زمان ممکن اجرایی شود.
وی ادامه داد: این موضوع در جلساتی که برگزار شده نیز مطرح شده است و در حال حاضر منتظریم دستگاه‌های دیگر نمایندگان خود را برای عضویت در این کمیته معرفی کنند تا پایش مشترک سازه‌های مهم آغاز شود.
دهقانی تأکید کرد: در این پایش، سازه‌های مهم، به‌ویژه بندهای خاکی و سازه‌های بزرگ اطراف شهر قم و به‌خصوص در محدوده پردیسان، با دقت بیشتری بررسی و وضعیت آنها گزارش خواهد شد.
مشارکت بخش خصوصی برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری قم افزایش می‌یابد
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به محدودیت اعتبارات دولتی برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری اظهار کرد: در چند سال اخیر با توجه به محدودیت در تأمین اعتبارات دولتی، چه در سطح استانی و چه ملی، استفاده از ظرفیت خیرین و مشارکت بخش خصوصی را در رأس فعالیت‌های خود قرار داده‌ایم و پیگیری‌های متعددی در این زمینه انجام شده است.
وی افزود: در همین راستا، موضوع مشارکت مردمی نیز پیگیری شده و در مواردی که درخواست‌هایی از سوی مردم برای اجرای پروژه‌های آبخیزداری وجود داشته اما اعتبارات دولتی برای اجرای آنها کفایت نمی‌کرده است، تلاش کرده‌ایم از ظرفیت مشارکت مردم و بخش خصوصی استفاده کنیم.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: تاکنون نزدیک به ۱۰ مورد داشته‌ایم که در آنها مردم یا بخش خصوصی و شرکت‌ها، مطالعه یا طراحی سازه را بر عهده گرفته و اعتبار مورد نیاز برای اجرای پروژه را نیز تأمین کرده‌اند.
دهقانی گفت: در سال جاری نیز دو مورد در این زمینه در دستور کار داریم که یکی از آنها مربوط به یک شرکت خصوصی فعال در حوزه نیروگاه‌های خورشیدی است. این شرکت قرار است نزدیک به ۱۰ میلیارد تومان برای مطالعه و اجرای یک پروژه آبخیزداری با هدف کنترل سیلاب اختصاص دهد.
وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای استفاده از ظرفیت خیرین اظهار کرد: در زمینه استفاده از ظرفیت خیرین نیز پیگیری‌هایی انجام داده‌ایم و از انجمن خیرین کمک گرفته‌ایم. قرار شده است تعدادی از سازه‌های مهم و اولویت‌دار را برای استفاده از ظرفیت خیرین معرفی کنیم که این اقدام انجام شده و طراحی این سازه‌ها نیز صورت گرفته است.
معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: سازه‌های مورد نظر را به انجمن خیرین معرفی کرده‌ایم و در حال حاضر منتظریم تا از ظرفیت خیرین برای اجرای این پروژه‌ها استفاده شود.
دهقانی ادامه داد: تاکنون موردی برای تأمین اعتبار خیرین به‌منظور مرمت یا تقویت سازه‌های آبخیزداری نداشته‌ایم، اما در زمینه اجرای پروژه‌های جدید آبخیزداری، در سال‌های گذشته دو پروژه با مشارکت بخش خصوصی اجرا شده و امسال نیز دو پروژه دیگر در دستور کار قرار دارد که مطالعات آنها انجام شده است.
وی تصریح کرد: برای اجرای این دو پروژه در مجموع حدود ۱۳ میلیارد تومان اعتبار نیاز است که تأمین و اجرای آن از سوی بخش خصوصی انجام خواهد شد و امیدواریم این پروژه‌ها امسال اجرایی شوند.
انتهای پیام
