علی اصغر محکی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به یکی از دلایل اصلی توجه مردم به اخبار، اظهار کرد: ما در عصری زندگی می‌کنیم که تغییرات با سرعت زیادی اتفاق می‌افتد و بی‌خبر بودن از این تغییرات ممکن است برای افراد زیان‌بار باشد. علت اصلی توجه مردم به اخبار حس درونی و نیاز دائمی به با خبر شدن از تازه‌هاست. در حوزه‌های مختلف، بسیاری از اتفاقاتی که با زندگی اقتصادی مردم ارتباط دارند، پیش‌درآمد خبری دارند. اگر مردم از تغییرات قیمت‌ها یا اقدامات دولت در حوزه اقتصاد کلان که می‌تواند بر زندگی و اقتصاد خانوارها تأثیر بگذارد، مطلع نباشند، ممکن است متضرر شوند. به‌ویژه در جوامعی که تغییرات و بحران‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی وجود دارد، نیاز به خبر پررنگ‌تر می‌شود.
وی با بیان اینکه خبر از یک سو نیاز اطلاعاتی مردم را برطرف می‌کند و از سوی دیگر می‌تواند از ضرر و زیان احتمالی آن‌ها جلوگیری کند، ادامه داد: علاوه بر این، بخشی از اخبار همراه با تفسیر و تحلیل ارائه می‌شود. افراد احساس می‌کنند اگر اخبار را همراه با تحلیل دنبال کنند و درباره آن در گفت‌وگوهای روزمره خود بحث کنند، تصویر روشن‌تری از رویدادهای اطرافشان به دست می‌آورند. یکی از دلایل خبرگریزی آثار ذهنی و روانی دنبال کردن مداوم اخبار است. به‌ویژه زمانی که فرد با اتفاقاتی مواجه می‌شود که احساس می‌کند کاری از دستش برای تغییر یا کنترل آن‌ها بر نمی‌آید. فرد ممکن است تلویزیون، رادیو یا تلفن همراه خود را باز کند و هر روز با اخبار مربوط به کشته شدن افراد یا کودکان مواجه شود. در چنین شرایطی نوعی احساس استیصال ایجاد می‌شود. فرد احساس می‌کند کاری از دستش بر نمی‌آید اما مجبور است روز خود را با استرس، نگرانی و ناراحتی آغاز کند و ادامه دهد. این وضعیت می‌تواند بر روحیه و بهداشت روان افراد اثر بگذارد. بنابراین فرد برای محافظت از خود از اخبار فاصله می‌گیرد.
این استادیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران با اشاره به مطالعات انجام شده، گفت: وقتی افراد در بلندمدت با اخبار هولناک و ناراحت‌کننده مواجه می‌شوند، حساسیت اولیه خود را نسبت به آن‌ها از دست می‌دهند. این نوعی سازوکار دفاعی است که باعث می‌شود شدت ناراحتی اولیه کاهش یابد. اخبار به‌صورت لحظه‌ای منتشر می‌شوند و همین مسئله افراد را به مراجعه مداوم به رسانه‌ها ترغیب می‌کند. فرد ممکن است مدام بخواهد بداند یک ساعت پیش چه اتفاقی افتاده یا طرف مقابل چه واکنشی نشان داده است. اما توصیه می‌شود افراد اخبار را به شکل لحظه‌ای و دائمی دنبال نکنند. دنبال کردن یک بخش خبری در ابتدای صبح یا پایان شب برای آگاهی از مهم‌ترین رویدادها کافی است.
کاهش اعتماد به رسانه‌ها موجب خبرگریزی شده است
محکی با تاکید بر اینکه کاهش اعتبار و اعتماد به رسانه‌ها موجب خبرگریزی می‌شود، خاطرنشان کرد: در گذشته، زمانی که اخبار عمدتاً از طریق رسانه‌های رسمی، خبرگزاری‌ها، رادیو و تلویزیون منتشر می‌شد، صحت و اعتبار خبر اهمیت بسیار زیادی داشت و سازوکارهایی از سوی نهادهای صنفی و نظارتی برای جلوگیری از انتشار اخبار جعلی وجود داشت. با گسترش فضای مجازی، وارد دوره‌ای شده‌ایم که اخبار جعلی و اطلاعات نادرست بسیار گسترده شده‌اند. با ظهور شهروندخبرنگار، هر فرد می‌تواند تولیدکننده و منتشرکننده محتوا باشد و تعداد کانال‌ها و رسانه‌ها نیز افزایش پیدا کرده است.
وی با تاکید بر اینکه اخبار جعلی و اطلاعات نادرست، شهروندان و سیاستمداران را تحت تأثیر قرار داده است، تشریح کرد: بسیاری از مردم به‌راحتی نمی‌توانند اخبار جعلی را از اخبار واقعی تشخیص دهند. گسترش اخبار جعلی حتی بر رسانه‌های جریان اصلی نیز تأثیر داشته است. این رسانه‌ها در معرض بمباران اطلاعاتی، اخبار جعلی، دروغ، اطلاعات نادرست و ترکیب شدن پروپاگاندا با خبر قرار گرفته‌اند. کاهش اعتماد عمومی به رسانه‌ها می‌تواند یکی از دلایل خبرگریزی باشد. وقتی تعداد کانال‌های انتشار خبر افزایش پیدا می‌کند و بخشی از آن‌ها اخبار جعلی و غیرموثق منتشر می‌کنند، به‌تدریج اعتماد عمومی نسبت به خبر و رسانه کاهش پیدا می‌کند و نوعی بدگمانی شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، یکی از واکنش‌های طبیعی مردم ممکن است این باشد که اخبار را دنبال نکنند و از آن فاصله بگیرند. بنابراین، بخشی از خبرگریزی را می‌توان به گسترش اخبار جعلی، تکثر پیام‌آفرینان و کاهش اعتماد عمومی نسبت داد.
این استادیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در خصوص شایعه پراکنی در جوامعی که شهروندانش کمتر خبر می‌خوانند، بیان کرد: شایعه معمولاً زمانی شکل می‌گیرد و اثرگذار می‌شود که یک رویداد مهم اتفاق افتاده باشد اما اطلاعات کافی درباره آن وجود نداشته باشد و ابهام درباره آن بالا باشد. در چنین شرایطی زمینه برای رشد شایعه فراهم می‌شود. در جامعه‌ای که مردم به رسانه‌های رسمی دسترسی ندارند یا خودشان ترجیح می‌دهند این رسانه‌ها را دنبال نکنند، ممکن است به محض انتشار اطلاعات از کانال‌های غیررسمی و میان افکار عمومی، افراد زودتر آن را باور کنند؛ زیرا امکان بررسی و مقایسه آن با منابع رسمی را ندارند. بنابراین، هرچه خبرگریزی در یک جامعه گسترش پیدا کند، در شرایطی که اطلاعات معتبر و کافی در دسترس نباشد، می‌تواند زمینه را برای داغ‌تر شدن بازار شایعات فراهم کند.
نسل جوان؛ خبرگریز یا خبرگزین؟
محکی درمورد شیوه استفاده از اخبار در نسل جوان، تصریح کرد: به نظر می‌رسد در نسل جوان بیشتر از آنکه با خبرگریزی مطلق مواجه باشیم، با تغییر شیوه دریافت خبر روبه‌رو هستیم. اخبار جعلی و اطلاعات غیرموثق در رسانه‌های دیجیتال بسیار گسترده شده‌اند و به علت استفاده نسل جوان از این رسانه‌ها به همان نسبت، جوانان بیشتر با اخبار جعلی و اطلاعات غیرموثق مواجه می‌شوند. در چنین شرایطی ممکن است خبرگریزی جوانان بیشتر به نظر برسد اما در عین حال جوانان نمی‌توانند به این اخبار بی تفاوت باشند. ماهیت رسانه‌های مجازی نیز به گونه‌ای است که معمولاً افراد را با روایت‌های متعدد از یک رویداد مواجه می‌کند. جوان ممکن است برای یک خبر واحد با روایت‌های بسیار متفاوتی روبه‌رو شود. این مسئله در ابتدا می‌تواند باعث آشفتگی و سردرگمی شود، اما در بلندمدت ممکن است نسل جوان را به سمت دنبال کردن موشکافانه‌تر اخبار سوق دهد. بنابراین، خبرگریزی الزاماً به شکل قطعی اتفاق نمی‌افتد و ممکن است به‌تدریج به «خبرگزینی هوشمندانه» تبدیل شود.
وی با اشاره به لزوم داشتن نگاه انتقادی به رسانه‌های مجازی ادامه داد: بهتر است جوانان با فیلترهای ذهنی بیشتری اخبار را بررسی کنند. آن‌ها می‌توانند یاد بگیرند که یک خبر را از کانال‌های مختلف بررسی و صحت آن را مقایسه کنند. اگر این روند با آموزش رسمی سواد رسانه‌ای، سواد اطلاعاتی، سواد دیجیتال و سواد الگوریتمی همراه شود، می‌تواند به افزایش دقت و قدرت تشخیص جوانان در مواجهه با اخبار کمک کند. قرار گرفتن مداوم در معرض بمباران خبری و اطلاعاتی می‌تواند ذهن را دچار آشفتگی و سراسیمگی کند؛ به‌ویژه زمانی که اخبار متعارض مختلفی پیش روی فرد قرار می‌گیرد و فرد هنوز مهارت کافی برای ارزیابی آن‌ها ندارد.
توصیه به افرادی که دائماً اخبار را دنبال می‌کند
این پژوهشگر با بیان اینکه توصیه من این است که افراد دریافت اخبار را به یک یا دو بخش خبری از رسانه‌های موثق محدود کنند، اظهار کرد: اگر فرد می‌خواهد اخبار را از منابع مختلف دنبال کند، می‌تواند نهایتاً دو رسانه با دو زاویه نگاه متفاوت را انتخاب کند و از دنبال کردن لحظه‌به‌لحظه اخبار پرهیز کند. اگر مغز دائماً در معرض بمباران اخبار قرار بگیرد، ممکن است پس از مدتی فرد به سمت خبرگریزی برود. خبرگریزی پدیده مطلوبی نیست، زیرا هم می‌تواند زمینه را برای رشد شایعات فراهم کند و هم باعث شود فرد در برابر اتفاقات محیط اطراف خود اطلاعات کافی نداشته باشد. بنابراین اخبار نباید به صورت لحظه‌ای و دائمی، بلکه باید به شکل گزیده و حساب‌شده دنبال شود. فرد می‌تواند برای جلوگیری از فریب اطلاعاتی در یک یا دو مقطع از شبانه‌روز، یک خبر را از دو یا سه مجرای متفاوت بررسی کند تا بتواند تشخیص دهد با یک خبر واقعی، خبر جعلی، شبه‌خبر یا محتوای تبلیغاتی و پروپاگاندا مواجه است.
انتهای پیام
