«محمد مظاهری» در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان اینکه سفر نخست‌وزیر عراق به عربستان در سه لایه امنیتی، اقتصادی و راهبردی قابل بررسی است گفت: عربستان از بغداد می‌خواهد مانع استفاده از خاک عراق برای حملات پهپادی و موشکی علیه اهداف سعودی شود. ریاض به‌طور مشخص اعلام کرده است که پهپادهایی را که از خاک عراق پرتاب شده بودند، رهگیری کرده است. این ادعا نشان می‌دهد که مسئله میان دو کشور دیگر یک اختلاف دیپلماتیک معمولی نیست، بلکه به تهدید مستقیم امنیت ملی عربستان تبدیل شده است.
این کارشناس مسائل عراق ادامه داد: در لایه اقتصادی، عراق برای بازسازی زیرساخت‌ها، جذب سرمایه، توسعه انرژی و کاهش وابستگی به یک‌جانبه‌گرایی اقتصادی به کشورهای خلیج فارس نیاز دارد. عربستان نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد عربی، ظرفیت سرمایه‌گذاری، فناوری، لجستیک و بازار دارد؛ بنابراین، هرگونه بحران امنیتی میان دو کشور می‌تواند هزینه اقتصادی سنگینی برای بغداد ایجاد کند.
مظاهری با اشاره به بعد راهبردی این سفر آن را «آزمونی برای این پرسش دانست که آیا دولت عراق می‌تواند خود را از جایگاه «میدان رقابت» قدرت‌های منطقه‌ای به جایگاه «بازیگر مؤثر و میانجی» ارتقا دهد یا خیر.»
وی افزود: مهم‌ترین اهداف بغداد در این سفر عبارت‌اند از جلوگیری از تشدید تنش با عربستان و ممانعت از تبدیل اختلافات به رویارویی گسترده یا قطع کامل مسیر دیپلماسی، اثبات اینکه دولت عراق خواهان جلوگیری از استفاده از خاک خود علیه همسایگان است، حفظ مسیر نزدیکی اقتصادی با کشورهای خلیج فارس، به‌ویژه در حوزه سرمایه‌گذاری، انرژی، تجارت و زیرساخت، و تقویت جایگاه بغداد به‌عنوان بازیگری که می‌تواند میان تهران، ریاض و واشنگتن ارتباط برقرار کند، نه اینکه صرفاً میدان رقابت آنها باشد.
سفر نخست‌وزیر عراق به ریاض به معنای حل اختلافات نیست
این کارشناس مسائل عراق درباره عوامل مؤثر بر سفر نخست‌وزیر عراق پس از آنکه یک بار به تعویق افتاد، گفت: تعویق سفر قبلی نتیجه مستقیم تشدید تنش‌های امنیتی بود. حملات پهپادی به عربستان، اتهام ریاض علیه گروه‌های مستقر در عراق و سپس حملات مشترک آمریکا و عربستان به مواضع این گروه‌ها، فضا را برای سفر نخست‌وزیر عراق نامناسب کرد.
مظاهری ادامه داد: انجام این سفر نشان می‌دهد که هر دو طرف به این نتیجه رسیده‌اند که ادامه تنش به نفع هیچ‌یک نیست. برای عربستان، قطع کامل کانال ارتباطی با بغداد می‌تواند عراق را بیش از پیش به سمت وابستگی به تهران سوق دهد. برای بغداد نیز قطع رابطه با ریاض به معنای از دست دادن یک شریک مهم اقتصادی و سیاسی و تشدید انزوای عربی است.
وی تأکید کرد: با این حال، نباید این اقدام را نشانه حل‌وفصل اختلافات دانست. درست در روزهای منتهی به سفر، عربستان بار دیگر از رهگیری پهپادهایی خبر داد که به گفته ریاض از خاک عراق پرتاب شده بودند و از بغداد خواست مانع تکرار این حملات شود. بنابراین، آنچه تغییر کرده، نه ماهیت اختلاف، بلکه انتخاب هر دو طرف برای مدیریت آن از طریق دیپلماسی است.
چالش اصلی دولت عراق و عربستان چیست؟
مظاهری با اشاره به نگرانی عربستان از حملات منتسب به گروه‌های مسلح مستقر در عراق اظهار کرد: مهم‌ترین مانع نزدیکی بغداد و ریاض، مسئله گروه‌های مسلحی است که بخشی از آنها خارج از کنترل کامل دولت مرکزی عمل می‌کنند. دولت عراق از نظر حقوقی مسئول امنیت خاک خود است، اما در عمل، انحصار کامل بر اقدامات را در اختیار ندارد. برخی از این گروه‌ها علناً از حملات به عربستان حمایت کرده‌اند. کتائب حزب‌الله از حملات انصارالله یمن به فرودگاه ملک خالد در ریاض استقبال کرده و مواضع دولت عراق در محکوم کردن این حمله را نادیده گرفته است.
این کارشناس مسائل منطقه با اشاره به محدودیت‌های دولت عراق در مواجهه با این گروه‌ها گفت: دولت الزیدی با چند محدودیت اساسی روبه‌روست. از نظر نظامی، برخی گروه‌ها توان عملیاتی، تسلیحات و شبکه‌های اطلاعاتی مستقل دارند و خلع سلاح یا محدودسازی آنها بدون درگیری گسترده دشوار است. از نظر سیاسی نیز این گروه‌ها در ساختار سیاسی عراق حضور دارند و هر اقدام قاطع علیه آنها می‌تواند به بحران داخلی تبدیل شود. از سوی دیگر، بغداد نمی‌تواند بدون توجه به واکنش تهران، واشنگتن و ریاض، سیاست امنیتی مستقلی اجرا کند. همچنین، ریاض به وعده‌های بغداد درباره پیگیری و کنترل حملات اطمینان کامل ندارد، زیرا حملات تکرار شده‌اند.
وی خاطرنشان کرد: مشکل اصلی عراق تنها «اراده سیاسی» نیست، بلکه توان اجرایی و ساختار قدرت داخلی این کشور نیز مطرح است. دولت عراق برای اطمینان دادن به ریاض باید نشان دهد که نه‌تنها حملات را محکوم می‌کند، بلکه توانایی جلوگیری از تکرار آنها را نیز دارد.
آیا عربستان و عراق می‌توانند به توافقی امنیتی دست یابند
این کارشناس مسائل عراق درباره احتمال دستیابی به توافق‌های امنیتی مشخص در جریان سفر نخست‌وزیر عراق به عربستان میان دو کشور گفت: این سفر می‌تواند به توافق‌هایی در سطح عملیاتی، از جمله تبادل اطلاعات، ایجاد سازوکار مشترک برای پیگیری حملات، همکاری مرزی، هماهنگی امنیتی و تعهد بغداد به جلوگیری از استفاده از خاک عراق علیه عربستان منجر شود. این توافق‌ها در صورت اجرا می‌توانند از تشدید تنش جلوگیری کنند.
مظاهری درباره دلایل عدم دستیابی دو کشور به توافق امنیتی اظهار کرد: دلیل این امر آن است که مسئله فقط دوجانبه نیست و این بحران با معادله ایران، آمریکا، عربستان و ساختار قدرت داخلی عراق گره خورده است. حملات مشترک آمریکا و عربستان به مواضع گروه‌های مقاومت در عراق نشان داد که ریاض در صورت تداوم تهدید، حاضر است از ابزار نظامی نیز استفاده کند. در چنین فضایی، توافق امنیتی پایدار تنها زمانی ممکن است که سه شرط تحقق یابد؛ توقف عملی حملات از خاک عراق به عربستان و سایر کشورهای منطقه، ایجاد سازوکار قابل راستی‌آزمایی برای پیگیری، بازداشت و محاکمه عوامل حملات و محدودسازی واقعی گروه‌هایی که خارج از چارچوب دولت عمل می‌کنند و تا زمانی که اینها محقق نشود بیانیه‌های مشترک تنها ابزار مدیریت بحران خواهند بود، نه راه‌حل آن.
راهبرد عربستان؛ ترکیب فشار امنیتی و جذابیت اقتصادی
این کارشناس مسائل عراق درباره اهداف عربستان از گسترش روابط اقتصادی و سیاسی با عراق اظهار کرد: برای ریاض، عراق هم تهدید است و هم فرصت. از منظر تهدید، عربستان نگران است که خاک عراق به پایگاهی برای حملات پهپادی و موشکی علیه زیرساخت‌های حیاتی سعودی تبدیل شود. حملات به فرودگاه ریاض و تهدید امنیت پروازها نشان داده‌اند که این نگرانی واقعی است.
وی ادامه داد: از منظر فرصت، عربستان می‌خواهد نفوذ اقتصادی خود را در عراق گسترش دهد. سرمایه‌گذاری در انرژی، تجارت، حمل‌ونقل، زیرساخت و پروژه‌های توسعه‌ای می‌تواند ریاض را به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد عراق تبدیل کند. این سیاست هم منافع اقتصادی دارد و هم ابزاری برای افزایش نفوذ سیاسی بغداد در برابر نفوذ تهران است.
مظاهری با اشاره به جایگاه عراق در راهبرد منطقه‌ای عربستان گفت: در سطح راهبردی، عربستان می‌خواهد نظام امنیتی خلیج فارس را تقویت کند. برای ریاض، ثبات عراق به معنای کاهش تهدید در مرز شمالی، حفاظت از امنیت انرژی و جلوگیری از گسترش تنش‌های فرامنطقه‌ای است. بنابراین، سیاست عربستان ترکیبی از فشار امنیتی، دیپلماسی و جذابیت اقتصادی است.
بغداد چگونه روابط نزدیک با تهران و ریاض را حفظ کند؟
این کارشناس مسائل منطقه و عراق در پاسخ به این پرسش که تقویت روابط عراق و عربستان چه تأثیری بر مناسبات بغداد با تهران خواهد داشت، گفت: تقویت روابط عراق و عربستان لزوماً به معنای فاصله گرفتن از تهران نیست. بغداد نمی‌تواند و نمی‌خواهد روابط راهبردی خود با ایران را کنار بگذارد. ایران نیز از نظر جغرافیایی، امنیتی، اقتصادی و سیاسی برای عراق اهمیت دارد و هرگونه فاصله‌گیری ناگهانی می‌تواند به بی‌ثباتی داخلی منجر شود.
وی افزود: با این حال، بغداد نمی‌تواند هم‌زمان دو سیاست متناقض را پیش ببرد؛ از یک سو به ریاض اطمینان دهد که از خاک عراق برای حمله استفاده نمی‌شود و از سوی دیگر اجازه دهد گروه‌هایی که تهران از آنها حمایت می‌کند، به حملات ادامه دهند. این تناقض، هسته اصلی معضل بغداد است. بنابراین عراق تنها در صورتی می‌تواند روابط نزدیک با هر دو کشور را حفظ کند که از جایگاه «میانجی منفعل» خارج شود و به «دولت دارای اختیار واقعی» تبدیل شود. این به معنای آن است که بغداد باید بتواند بدون دخالت خارجی، تصمیمات امنیتی خود را اجرا کند، از خاک خود در برابر سوءاستفاده‌ها محافظت کند و هم‌زمان با تهران و ریاض گفت‌وگو داشته باشد.
سفر به کویت؛ تلاشی برای بازسازی اعتماد منطقه‌ای است
مظاهری درباره پیام سفر نخست‌وزیر عراق به کویت پس از عربستان اظهار کرد: این سفر پیام روشنی درباره رویکرد منطقه‌ای بغداد دارد. بغداد می‌خواهد نشان دهد که سیاست خارجی‌اش صرفاً واکنشی به بحران با عربستان نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر برای بازسازی روابط با کشورهای خلیج فارس است.
وی ادامه داد: سفر به کویت می‌تواند بخشی از تلاش بغداد برای بازسازی اعتماد با کل منطقه باشد، نه فقط با یک کشور. تبدیل این تلاش‌ها به همکاری واقعی مستلزم اقدام عملی است. بغداد باید نشان دهد که نه‌تنها خواهان گفت‌وگو است، بلکه توانایی اجرای تعهدات امنیتی خود را نیز دارد.
مظاهری درباره معیارهای ارزیابی موفقیت سفر نخست‌وزیر عراق به عربستان گفت: بیانیه‌های مشترک به‌تنهایی معیار موفقیت نیستند و این سفر باید با شاخص‌های عملی سنجیده شود.
وی توضیح داد: در حوزه امنیت و حکمرانی، کاهش یا توقف حملات پهپادی از خاک عراق و اجرای سازوکار مشترک اهمیت دارد. در حوزه اقتصاد نیز امضای توافق‌های مشخص در زمینه سرمایه‌گذاری، انرژی، تجارت و زیرساخت ضروری است. همچنین در حوزه دیپلماسی، تداوم تماس‌های سطح بالا و جلوگیری از تکرار لغو سفرها و در حوزه منطقه‌ای، حفظ روابط بغداد با تهران می‌تواند از معیارهای موفقیت این سفر محسوب شود.
سفر الزیدی؛ فرصتی برای مدیریت بحران، نه پایان آن است
مظاهری در جمع‌بندی گفت: سفر الزیدی به ریاض فرصتی برای مدیریت بحران است، نه پایان آن. بغداد در نقطه‌ای حساس قرار دارد؛ اگر نتواند کنترل عملی بر مسائل امنیتی برقرار کند، اعتماد ریاض بازنمی‌گردد و عراق در معرض انزوای منطقه‌ای و فشار امنیتی قرار می‌گیرد. اما اگر بغداد بتواند تعهدات امنیتی خود را اجرا کند، این سفر می‌تواند نقطه عطفی برای بازسازی روابط عراق با کشورهای خلیج فارس باشد.
وی تأکید کرد: در نهایت، پرسش اصلی این نیست که آیا سفر انجام می‌شود یا خیر، بلکه این است که آیا بغداد می‌تواند از این سفر به سمت «حکمرانی مؤثر» حرکت کند؟ در غیر این صورت این سفر تنها وقفه‌ای کوتاه در چرخه تنش خواهد بود.
انتهای پیام
