پرویز کرمی، پنجشنبه ۲۳ مهر در نشست هم‌آفرینی جهت توسعه زیست‌بوم صنایع خلاق که در حاشیه رویداد ملی صنایع خلاق «مانوین» در محل شهر نمایشگاهی اصفهان برگزار شد، با اشاره به ظرفیت‌های ایران در حوزه صنایع فرهنگی و خلاق اظهار کرد: کشور ما در حوزه صنایع خلاق مزیت بسیار خوبی دارد و در این زمینه تعارف نداریم. ایران در طول هفت تا هشت هزار سال شکل‌گیری تمدن خود، داشته‌ها و مزیت‌هایی را به دست آورده که تاکنون از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. صنایع خلاق در جهان، بر اساس آمارهای مورد استناد پایگاه‌ها، سازمان‌ها و ساختارهای بین‌المللی، حدود ۷۰۰ میلیارد دلار ارزش دارند و اشتغال مستقیم حدود ۵۰ میلیون نفر را به خود اختصاص داده‌اند.
وی افزود: یک درصد جمعیت جهان را در اختیار داریم و یک درصد از خاک دنیا متعلق به ماست. این حق طبیعی، تمدنی و میراثی ماست که بتوانیم سهم خود را از این ظرفیت اقتصادی به‌دست آوریم و حتی از یک درصد سهم نیز فراتر برویم. اگر به آمارهای تولید علم نگاه کنیم، تا سال گذشته در رتبه پانزدهم قرار داشتیم، اما اخیراً این وضعیت تغییر کرده است. متأسفانه این مسئله به نبود تعاملات علمی میان ما و دانشگاه‌های جهان، به دلیل تحریم‌های ظالمانه، بازمی‌گردد.
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق با اشاره به اینکه رفع دو مشکل اساسی می‌تواند سهم کشور از اقتصاد صنایع خلاق را افزایش دهد، بیان کرد: اگر بتوانیم دو فقدان بزرگ و دو خلأ اساسی را در حوزه صنایع فرهنگی و خلاق برطرف کنیم، می‌توانیم سهم خود را از یک درصد به دو تا سه درصد نیز افزایش دهیم. تا زمانی که دو فقدان و دو خلأ موجود برطرف نشود، حتی به همان سهم یک‌درصدی نیز نخواهیم رسید. در کنار تمام مزیت‌ها و ظرفیت‌هایی که مشاهده می‌کنید، گنجینه‌هایی ارزشمند وجود دارد که مانند گوهرهای گران‌بهایی هستند که زیر خاک مدفون شده‌اند یا در مکانی قرار گرفته‌اند که برای دسترسی به آن‌ها به پیگیری و تلاش نیاز است.
کرمی با بیان اینکه ایران در حوزه‌های مختلف صنایع فرهنگی، هنر و صنایع وابسته به آن ظرفیت‌های برجسته‌ای دارد، گفت: ما در هر یک از این حوزه‌ها از توانمندی‌های درجه‌یک برخورداریم، اما دو فقدان اساسی باعث شده است که این ظرفیت‌ها به‌درستی دیده نشوند و به جایگاه مطلوب خود نرسند. هر فعالیتی که قرار است انجام شود، به‌نوعی تنظیم‌گری و نظارت نیاز دارد. احتمالاً با مجموعه «دیرین‌دیرین» آشنا هستید. زمانی که این مجموعه از طریق من با معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری ارتباط پیدا کرد، قصد داشت انیمیشن‌ها و کارتون‌های روزانه خود را در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه کند.
وی افزود: این مجموعه که می‌خواست محتوای روزانه خود را در قالب کارتون، انیمیشن و کاریکاتور متحرک منتشر کند، به معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مراجعه کرده بود. به آن‌ها گفته بودند که آثار خود را ارائه کنند تا بررسی شود و پس از آن پاسخ دریافت کنند. مسئولان مربوطه به این مجموعه گفته بودند که طبق قانون، شورای پروانه نمایش هر ۱۵ روز یک‌بار تشکیل می‌شود و آثار را بررسی می‌کند. سپس باید تا تشکیل جلسه بعدی شورا منتظر بمانند تا درباره نمایش اثر تصمیم‌گیری شود. این روند در عمل به این معنا بود که مجموعه‌ای که می‌خواست محتوای روزانه تولید کند، باید برای دریافت مجوز و تعیین تکلیف آثار خود مدت زیادی منتظر می‌ماند.
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق با اشاره به اینکه چنین مقرراتی با ماهیت فعالیت‌های روزانه صنایع خلاق تناسب ندارد، خاطرنشان کرد: من به آن‌ها گفتم که می‌خواهید چه کاری انجام دهید؟ قرار است مجوزی صادر شود، اما در همان زمان نیز می‌دانستم که این مجموعه به‌دلیل ویژگی‌های خاص خود، یک فعالیت استثنایی انجام می‌دهد و باید به آن توجه شود. با این حال، هنگامی که مشخص شد فعالیت این مجموعه در چارچوب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار می‌گیرد، موضوع دوباره با محدودیت‌های قانونی مواجه شد؛ زیرا قانون در آنجا به شکل دیگری نوشته شده بود.
کرمی یادآور شد: قانون داریم، اما باید قوانین موجود را پالایش کنیم و در مواردی که با نقص قانونی مواجه هستیم، قوانین جدیدی تدوین کنیم. مقرراتی که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای رسیدگی به برخی از این فعالیت‌ها مورد استناد قرار می‌گیرد، به سال ۱۳۳۰ بازمی‌گردد و طبیعی است که چنین قوانینی نتوانند به‌درستی پاسخ‌گوی تحولات جدید باشند. در حوزه فناوری در قزوین، خودروهای «یوز» طراحی و تولید شد، اما با وجود اینکه این خودروها وارد بازار شدند، امکان شماره‌گذاری آن‌ها وجود نداشت و نمی‌توانستند از آن‌ها استفاده کنند.
وی افزود: علت آن بود که در قوانین مربوطه، چنین وسیله‌ای تعریف نشده بود. در مقررات موجود، وسیله نقلیه موتوری در قالب موتورسیکلت، وسیله سه‌چرخ یا دوچرخه موتوردار تعریف شده بود، اما وسیله چهارچرخ موردنظر در این دسته‌بندی‌ها قرار نمی‌گرفت. این موضوع حدود یک‌سال زمان برد تا پیگیری شود. ما به کمیسیون دولت رفتیم و برای اصلاح مقررات مربوطه اقدام کردیم و در نهایت، موضوع به‌گونه‌ای اصلاح شد که موتورسیکلت بتواند چهارچرخ نیز داشته باشد. پس از آن، به دوستان سازنده اعلام کردم که می‌توانند کار خود را ادامه دهند.
قانون جامع و مانع در حوزه صنایع خلاق نداریم
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق تأکید کرد: یکی از مسائل اصلی کشور، نبود قانون جامع و مانع در حوزه صنایع خلاق است. در کنار آن، باید مشخص باشد که نهاد متولی و مرجع اصلی این حوزه کدام مجموعه است و چه مسئولیتی بر عهده دارد. سند ملی راهبردی فناوری‌های نرم و صنایع خلاق در سال ۱۴۰۰ در شورای عالی انقلاب فرهنگی را به تصویب رساندیم تا نقش قانون را در این حوزه ایفا کند، اما این سند مربوط به سال ۱۴۰۰ است و در آن زمان، موضوعاتی مانند هوش مصنوعی به شکل امروزی مطرح نبود و فناوری‌های جدید به اندازه امروز توسعه نیافته بودند. در آن مقطع، موضوعاتی مانند کلان‌داده مطرح می‌شد، اما اکنون شرایط تغییر کرده است.
کرمی دومین مشکل اساسی این حوزه را نبود یک اکوسیستم منسجم از ایده تا بازار دانست و گفت: در حوزه صنایع خلاق، اکوسیستم منسجمی نداریم که بتواند فعالیت‌ها را از مرحله شکل‌گیری ایده تا تولید محصول، ورود به بازار و تجاری‌سازی به یکدیگر متصل کند. هر مجموعه‌ای در بخشی از این حوزه مسئولیتی بر عهده گرفته است. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فعالیت‌هایی انجام می‌دهد، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز برنامه‌هایی دارد، در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز اقداماتی صورت می‌گیرد و در پارک‌های علم و فناوری نیز ظرفیت‌هایی وجود دارد.
وی افزود: در این حوزه با جزایری مواجه هستیم که هرکدام زیبا و برخوردار از مزیت‌های ارزشمند هستند، اما این جزایر به یکدیگر متصل نیستند، از فعالیت‌های یکدیگر اطلاع ندارند و مراوده و ارتباط مؤثری میان آن‌ها برقرار نیست. هیچ سازوکار مشخصی نیز وجود ندارد که این مجموعه‌ها را به یکدیگر متصل کند. به یک اکوسیستم نیاز داریم که باید همه برای شکل‌گیری آن تلاش کنیم. اگر چنین ساختاری ایجاد نشود، هنرمندی که در خانه خود در حوزه معماری، خط، انیمیشن، موسیقی یا دیگر زمینه‌های هنری فعالیت می‌کند، ممکن است با مشکلاتی مواجه شود که نتیجه آن از بین رفتن دستاوردهایش باشد.
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق با اشاره به مشکلات هنرمندان در نگهداری و عرضه آثار هنری بیان کرد: برای نمونه، یکی از استادان برجسته خوشنویسی کشور می‌تواند اثری خلق کند که شایستگی قرار گرفتن بر دیوار بهترین موزه‌های ایران و جهان را داشته باشد، اما ممکن است به‌دلیل نبود امکانات و شرایط مناسب، اثر وی آسیب ببیند. تصور کنید هنرمندی اثری را با زحمت فراوان خلق کرده و آن را در مکانی قرار داده است، اما پس از بارندگی، آب به اثر نفوذ کرده و آن را از بین برده است. چنین اتفاقی می‌تواند حاصل یک سال تلاش هنرمند را نابود کند. این نمونه نشان می‌دهد که ما به یک اکوسیستم منسجم نیاز داریم، اما چنین اکوسیستمی در حال حاضر وجود ندارد.
کرمی در پاسخ به این پرسش که آیا برای شکل‌گیری اکوسیستم صنایع خلاق می‌توان از تجربه‌های مشابه استفاده کرد؟ گفت: نمونه‌های مشابه وجود دارد. در سال ۱۳۸۹، نخستین قانون در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان تدوین شد و متناسب با آن، ساختارهای دیگری نیز شکل گرفتند. در دهه ۱۳۷۰ پارک‌ها را داشتیم و این مجموعه‌ها از همان زمان فعالیت می‌کردند، اما باید صادقانه بگوییم پارکی که امروز می‌شناسیم و از ظرفیت‌های قانون جهش تولید دانش‌بنیان استفاده می‌کند، با همان پارکی که در دهه ۱۳۷۰ وجود داشت، تفاوت دارد. بنابراین، لازم است برای شکل‌گیری یک نظام منسجم در حوزه صنایع خلاق نیز اقدام کنیم. برای شکل‌گیری این اکوسیستم و ایجاد نهاد متولی، باید دو مسیر را دنبال کنیم. نخست، در میان‌مدت باید تدوین و تصویب قانون جامع این حوزه را با جدیت مطالبه کنیم تا زمینه شکل‌گیری ساختار قانونی مناسب فراهم شود.
وی با تأکید بر نقش معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در این زمینه افزود: مسیر دوم این است که از معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری بخواهیم به‌طور جدی وارد عمل شود و مسئولیت‌هایی را که در این حوزه بر عهده دارد، پیگیری کند. چرا ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق باید مدتی بدون دبیر بماند؟ چندماه است که این ستاد دبیر ندارد. سند ملی راهبردی جمهوری اسلامی ایران در این حوزه در اختیار معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری است. البته این معاونت مسئولیت‌های متعدد و گرفتاری‌های زیادی دارد، اما یکی از مسئولیت‌های آن مستقیماً به حوزه ما مربوط می‌شود و نباید مورد غفلت قرار گیرد.
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق اظهار کرد: ستادی در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری شکل گرفته است که می‌تواند مجموعه وزارتخانه‌ها و نهادهایی را که اکنون از عملکرد آن‌ها گلایه داریم، گرد هم آورد. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت میراث فرهنگی، وزارت بهداشت، جهاد دانشگاهی، سازمان تبلیغات اسلامی و سایر مجموعه‌های مرتبط با حوزه فرهنگ می‌توانند در این ستاد حضور داشته باشند و هر هفته، هر ۱۵ روز یا هر ماه یک‌بار، ذیل ریاست معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری، درباره مسائل این حوزه تصمیم‌گیری و هماهنگی کنند. این ستاد می‌تواند نقش مهمی در پیگیری مطالبات شرکت‌های خلاق، کارآفرینان و فعالان حوزه نوآوری ایفا کند. در حال حاضر، شرکت‌های خلاق به‌درستی نمی‌دانند جایگاه آن‌ها در اقتصاد خلاق چیست، چه مسئولیت‌ها و تکالیفی بر عهده دارند و در این اقتصاد چه نقشی باید ایفا کنند.
کرمی با اشاره به ارتباط میان شکل‌گیری قوانین و تأمین مالی صنایع خلاق یادآور شد: اگر قانون شکل نگیرد، نظام تأمین مالی نیز شکل نخواهد گرفت و با این واقعیت مواجه هستیم که ۸۵ تا ۹۰ درصد اقتصاد ما به نفت و ساختار دولتی وابسته است. نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با اتکا به افرادی که از بیرون سرمایه وارد می‌کنند، این حوزه توسعه پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که سرمایه‌گذاران ریسک کنند و سپس فعالیت‌های فکری و خلاقانه گسترش یابد. دولت موظف است در این حوزه ورود کند و به تقویت عناصر اکوسیستم کمک کند. دولت باید زمینه شکل‌گیری ساختارهای موردنیاز را فراهم کند، بخش‌هایی را که از قبل وجود دارند به بلوغ برساند و سپس از مجموعه‌های فعال در این حوزه مطالبه‌گری کند.
وی با اشاره به ظرفیت موجود در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری گفت: خوشبختانه این سند در معاونت علمی وجود دارد، اما لازم است ستاد مربوطه بار دیگر نقش واقعی خود را پیدا کند و به ضرورت‌های فعالیت در این حوزه توجه بیشتری داشته باشد. رویداد «مانوین» را باید به‌عنوان جرقه‌ای برای پیگیری این موضوع در نظر گرفت. امیدوارم مسئول ستاد هرچه زودتر منصوب شود تا فرد منصوب‌شده بتواند پیگیری‌های لازم را برای اجرای این سند انجام دهد و زمینه رفع دو فقدان اساسی این حوزه را فراهم کند. داشته‌ها، ظرفیت‌ها، نیروی انسانی، فرهنگ، تمدن و میراث ما آن‌قدر ارزشمند هستند که اگر دچار تنبلی و سهل‌انگاری شویم و نتوانیم از آن‌ها استفاده کنیم، هم به خودمان و هم به آیندگان، کشور، تمدن، فرهنگ و میراث اسلامی آسیب زده‌ایم.
رئیس سابق ستاد فناوری‌های نرم و صنایع خلاق با تأکید بر ضرورت پیگیری مطالبات فعالان صنایع خلاق خاطرنشان کرد: باید ایجاد نهاد مرجع و تدوین قانون جامع و مانع برای این حوزه را پیگیری کنیم تا بتوانیم از پراکندگی میان وزارتخانه‌ها و قوانین بعضاً دست‌وپاگیر عبور کنیم و دومین مطالبه، شکل‌دهی به اکوسیستمی منسجم از ایده تا بازار و تجاری‌سازی در حوزه صنایع فرهنگی و خلاق است؛ چراکه بسیاری از هنرمندان و شرکت‌های خلاق همچنان به آموزش مهارت‌ها و حمایت‌هایی نیاز دارند که دولت باید در اختیار آن‌ها قرار دهد. امیدوارم نقش خانه‌های خلاق بیش از آنچه اکنون وجود دارد، مورد توجه قرار گیرد و مسئولان این مجموعه‌ها نیز نقش‌آفرینی بیشتری برای آن‌ها در نظر بگیرند.
انتهای پیام
