سامه ابتهاج، پنجشنبه ۲۳ مهر در نشست هم‌آفرینی با محوریت توسعه زیست‌بوم صنایع خلاق که در رویداد ملی صنایع خلاق «مانوین» در شهر نمایشگاهی اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: هم‌افزایی با هم‌فکری تفاوت دارد. هم‌فکری به معنای شکل‌گیری بارش فکری و تبادل نظر است، اما مشارکت زمانی که در قالب هم‌آفرینی اتفاق می‌افتد، زمینه دستیابی به نتیجه‌ای واقعی را فراهم می‌کند. شاید راز پیوند آمادگی فناوری با آمادگی خلاق نیز همین باشد؛ فناوری راهی برای جان‌بخشیدن به معنا می‌شود و خلاقیت پلی میان اندیشه‌ورزی و تحقق آن ایجاد می‌کند.
وی افزود: تقاضا، گردشگری و فناوری سه پیشران اصلی صنایع خلاق هستند. اگر این سه پیشران به‌درستی عمل نکنند، هرگز نمی‌توانیم در حوزه صنایع خلاق به مقصد واقعی خود برسیم. اکنون با موضوعاتی همچون هوش مصنوعی و فناوری مواجه هستیم، عاقلانه و هوشمندانه نیست که از ظرفیت‌هایی که برای ما فراهم شده است، عبور کنیم یا آنها را نادیده بگیریم. باید این ظرفیت‌ها را در خدمت صنایع خلاق قرار دهیم. در پارک‌های علم و فناوری و در پروژه‌هایی که به این پارک‌ها معرفی می‌شوند یا شرکت‌هایی که به آنها مراجعه می‌کنند، باید سطح آمادگی خلاق را تقویت کنیم و زمینه لازم برای آمادگی و شکل‌گیری خلاقیت را فراهم آوریم.
رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بیان کرد: تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که در ایران، به‌ویژه در میان فعالان زیست‌بوم صنایع خلاق و پارک‌های علم و فناوری، هنوز در این زمینه ضعف‌هایی وجود دارد. در کره‌جنوبی، پیوند صنایع خلاق با حوزه مالکیت فکری و بازار جهانی مورد توجه قرار گرفته است. وقتی کشورهای توسعه‌یافته‌ای همچون آلمان، فرانسه، انگلستان و آمریکا در حوزه‌های صنعت، خدمات و کشاورزی از ظرفیت‌های گسترده‌ای برخوردارند، باید به این موضوع توجه کنیم که چرا کشوری مانند آلمان، با وجود برخورداری از توانمندی‌های صنعتی، به سمت اقتصاد خلاق حرکت می‌کند و آن را به یکی از محورهای مهم اقتصاد خود تبدیل می‌کند.
ابتهاج گفت: این کشورها از توانمندی‌های محدودی برخوردار نیستند که ناچار باشند به سمت اقتصاد خلاق بروند؛ بلکه با وجود برخورداری از صنایع قدرتمند، این مزیت را برای خود قائل می‌شوند که اقتصاد خلاق را نیز توسعه دهند. در گزارش جدیدی از دولت فدرال آلمان به این موضوع اشاره شده بود که اقتصاد خلاق در کنار اقتصاد صنعتی، از جایگاه مهمی در ساختار اقتصادی این کشور برخوردار است. باید از خود بپرسیم که چرا چنین اتفاقی رخ می‌دهد؛ به‌ویژه برای کشوری مانند ایران که همواره با جنگ، تحریم‌های ظالمانه، حوادث و بحران‌های مختلف مواجه بوده است.
وی افزود: بحران کم‌آبی صرفاً یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه می‌تواند به بحرانی امنیتی و اجتماعی نیز تبدیل شود. باید به این مسئله توجه داشته باشیم؛ زیرا تبدیل‌شدن یک بحران به مسئله‌ای اجتماعی می‌تواند از بدترین بحران‌هایی باشد که یک کشور با آن مواجه می‌شود. در چنین شرایطی، سرمایه اجتماعی یک کشور ممکن است زودتر از سایر ظرفیت‌های آن از دست برود. اکنون نشانه‌هایی از این وضعیت را مشاهده می‌کنیم و امیدوارم این شرایط عمیق‌تر نشود. آلمان با وجود توانمندی در تولید ماشین‌آلات پیشرفته، به سمت اقتصاد خلاق نیز حرکت می‌کند. یکی از موضوعات مهم در این زمینه، توجه به کرامت نیروی کار است.
رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که باید برای انسان در نظر گرفته شود، فراهم‌کردن شرایطی است که وی بتواند به کار شایسته دسترسی داشته باشد. مفهوم کار شایسته به ما یادآوری می‌کند که انسان باید بتواند زمان خود را به‌گونه‌ای تقسیم کند که هشت ساعت به کار، هشت ساعت به استراحت و هشت ساعت دیگر به اوقات فراغت، فعالیت‌های خانگی، زندگی خانوادگی، حضور در کنار خانواده، سرگرمی و تفریح اختصاص یابد. زمانی که فردی را در مشاغل سخت و زیان‌آور درگیر می‌کنیم، ممکن است ناچار شود به‌جای هشت ساعت، ۱۷ ساعت کار کند. در چنین شرایطی، زمان کافی برای رسیدگی به خانواده نخواهد داشت، فرسودگی وی افزایش می‌یابد و پیامدهای دیگری نیز به‌وجود می‌آید.
ابتهاج یادآور شد: خستگی، بی‌توجهی به خانواده و افزایش آسیب‌ها و مسائل اجتماعی، ازجمله پیامدهایی هستند که در ادامه این روند ممکن است بروز کنند. در چنین شرایطی، کرامت انسانی که شایسته هر فرد است، به‌درستی محقق نمی‌شود. کشورهای توسعه‌یافته تلاش می‌کنند افراد را به سمت مشاغل خلاق سوق دهند و از این طریق، شرایط مناسب‌تری برای فعالیت حرفه‌ای و زندگی آنان فراهم کنند. سال‌ها قبل گفته می‌شد که ایران باید تا سال ۲۰۲۵ به سمت مشاغل خدماتی و خلاق حرکت کند. البته ایران کشوری است که به‌دلیل فشارها و هجمه‌هایی که با آن مواجه می‌شود، همواره شرایطی غیرقابل پیش‌بینی دارد. این موضوع به معنای آن نیست که کشور تمایلی به حرکت در این مسیر ندارد، بلکه شرایط موجود بر تحقق این پیش‌بینی‌ها اثر گذاشته است.
وی افزود: با وجود تحریم‌ها، هنوز آن‌گونه که انتظار می‌رفت، به سمت مشاغل خدماتی حرکت نکرده‌ایم و اولویت‌های خود را به‌طور جدی به سمت این مشاغل تغییر نداده‌ایم. یکی از دلایل اهمیت فناوری، نقش زیست‌بوم در اتصال ایده‌ها و ظرفیت‌های خلاق به بازار است. پارک‌های علم و فناوری می‌توانند به‌عنوان حلقه‌ای میانی، زمینه اتصال این ظرفیت‌ها به بازار را فراهم کنند. در تجربه کانادا، موضوع راهبرد صنایع خلاق مورد توجه قرار گرفته است. در بریتانیا نیز شاهد رویکردی عمیق‌تر هستیم. وزارت ورزش، فرهنگ و رسانه انگلستان، با عنوان اختصاری DCMS، مدلی را در حوزه صنایع خلاق ارائه کرده است که پیوند میان بخش‌های مختلف را به‌خوبی نشان می‌دهد.
رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تأکید کرد: در شمال ایران، گاهی برگزاری مسابقه فوتبال به‌دلیل بارندگی شدید لغو می‌شود. با این حال، نکته قابل توجه، عنوان وزارتخانه در انگلستان است؛ وزارت ورزش، فرهنگ و رسانه و همین عنوان نشان می‌دهد که پیوند میان این حوزه‌ها در ساختار سیاست‌گذاری آن کشور مورد توجه قرار گرفته است. در تقسیم‌بندی انجام‌شده در چارچوب DCMS نیز این ارتباط به‌روشنی دیده می‌شود. در حوزه گردشگری نیز مسافری که وارد یک منطقه می‌شود، به خدمات مختلفی نیاز دارد. موضوع اقامت در هتل، غذا، سوغات و سایر خدمات مرتبط مطرح می‌شود. این نیازها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و یک زنجیره را شکل می‌دهند.
ابتهاج ادامه داد: زمانی که این بخش‌ها در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند، می‌توانند به‌عنوان اجزای یک زیست‌بوم خلاق عمل کنند. این رویکرد در حوزه‌های دیگری همچون بازی‌ها و میراث فرهنگی نیز قابل مشاهده است و برخی کشورها در این زمینه‌ها پیشرو هستند. در اتحادیه اروپا نیز چارچوب آمادگی خلاق مورد توجه قرار گرفته است. این چارچوب، ابعاد مشخصی دارد و به‌صورت نظام‌مند برای ارزیابی آمادگی خلاق مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای درک تفاوت میان آمادگی فناوری و آمادگی خلاق، فرض کنید شرکتی برای تولید مایع ظرف‌شویی فعالیت می‌کند. در چنین شرایطی، اگر یک برند پس از مدتی از بازار خارج شود، مصرف‌کننده می‌تواند برند دیگری را جایگزین آن کند. در واقع، امکان جایگزینی کالا وجود دارد.
وی افزود: در حوزه آمادگی خلاق، به‌ویژه در مواردی که محصولات منحصربه‌فرد تولید می‌شوند، شرایط متفاوت است. صدای زنده‌یاد شجریان تکرار نمی‌شود. این ویژگی نشان‌دهنده ماهیت منحصربه‌فرد چنین محصولاتی است. با نوعی از ارزش‌آفرینی مواجه هستیم که به‌سادگی نمی‌توان برای آن کالای جایگزین در نظر گرفت. این ویژگی، پیوند مهمی با اقتصاد دارد و یکی از تفاوت‌های اساسی میان آمادگی فناوری و آمادگی خلاق را نشان می‌دهد. در این زمینه، مفهوم دی‌ان‌ای سازمانی نیز اهمیت دارد. نیروی انسانی خلاق، همانند اثر انگشت و دی‌ان‌ای هر انسان، ویژگی‌های متفاوتی دارد. بنابراین، به تعداد تجربه‌های کاربران می‌توان با تجربه‌های خلاق متفاوتی مواجه شد.
رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بیان کرد: برهمین اساس، در سنجش آمادگی خلاق باید دیدگاه‌های متفاوت را در نظر بگیریم و ایده‌های گوناگون را بپذیریم. این موضوع یکی از تفاوت‌های مهم میان رویکرد آمادگی فناوری و آمادگی خلاق است. در سیاست‌گذاری باید به آمایش سرزمین توجه کنیم و نمی‌توان یک نسخه واحد را برای همه مناطق تجویز کرد. نسخه‌ای که برای اصفهان ارائه می‌شود، لزوماً برای یزد مناسب نیست. همچنین، نسخه اصفهان با نسخه مناطق شمالی و جنوبی ایران تفاوت دارد. این تفاوت‌ها باید در شناخت مخاطب، تجربه کاربر و طراحی برنامه‌های مرتبط با صنایع خلاق مورد توجه قرار گیرند. نکته بسیار مهمی وجود دارد که لازم است همه پیش از آغاز فعالیت در حوزه ارزش‌گذاری خلاق، سنجش آمادگی خلاق و ورود به این عرصه به آن توجه کنند؛ نباید بدون توجه به الزامات حقوقی وارد فرایند اجرا شد و سپس با مشکلات حقوقی مواجه شد.
ابتهاج گفت: موضوع مالکیت فکری باید از ابتدای مسیر مورد توجه قرار گیرد. بُعد دیگر، آمادگی برای تولید و تداوم تولید است. کارآفرینان حوزه صنایع خلاق بیش از هر چیز با مسئله تداوم تولید درگیر هستند. در فرایند تولید محصولات صنایع خلاق، ممکن است فردی که در این حوزه فعالیت می‌کند، شعر بگوید یا روایتی جذاب ارائه دهد و اثر وی از جذابیت بالایی برخوردار باشد، اما هنگامی که بحث مقیاس‌پذیری مطرح می‌شود، این جذابیت به‌تنهایی کافی نیست. اگر فرد نتواند محصول خود را به بازار و اقتصاد پیوند دهد، ایده وی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. ممکن است ایده‌ای جذاب داشته باشم و آن را برای رئیس کار یا رئیس مرکز مطرح کنم، اما زمانی که بخواهم این ایده را به محصول یا خدمت تبدیل کنم و به بازار پیوند دهم، با مشکل مواجه شوم.
وی یادآور شد: بنابراین، آمادگی برای تولید، تداوم تولید و توانایی تبدیل ایده به محصول یا خدمت قابل عرضه در بازار، از موضوعات مهمی هستند که باید در ارزیابی آمادگی خلاق مورد توجه قرار گیرند. موضوع دیگر، درآمدزایی و دسترسی به بازار است. در این زمینه، ما از ظرفیت‌های موجود در زیست‌بوم نوآوری و بخش خصوصی برخوردار هستیم و باید از آنها استفاده کنیم تا حلقه اتصال به بازار تقویت شود. به نظر من، پارک‌های علم و فناوری در این زمینه جایگاه بسیار مهمی دارند. تقویت سبد شاخص‌های موفقیت پارک‌ها نیز اهمیت دارد و در این زمینه، نخست باید مخاطب‌سنجی به‌درستی انجام شود تا بتوانیم به درآمد واقعی دست یابیم. همچنین، نباید مالکیت فکری را نادیده بگیریم و باید موضوع اشتغال پایدار را در اولویت قرار دهیم.
رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اظهار کرد: در مقطعی، در شهرداری موضوع ارزیابی تأثیرات فرهنگی و اجتماعی مطرح بود. اکنون نیز باید این پرسش را مطرح کنیم که وقتی یک شرکت یا یک فرد را در حوزه صنایع خلاق جذب پارک می‌کنیم، آیا آثار فرهنگی و اجتماعی طرحی که قرار است اجرا شود، ارزیابی شده است؟ باید بررسی کنیم که آیا این طرح با زیست‌بوم، اکوسیستم و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی منطقه سازگار است یا خیر. این منطقه ممکن است یک شهر، یک روستا یا محدوده‌ای با ویژگی‌های خاص فرهنگی و اجتماعی باشد. بنابراین، ارزیابی آثار فرهنگی و اجتماعی پروژه‌ها باید پیش از آغاز فعالیت و در جریان اجرای آن مورد توجه قرار گیرد.
ابتهاج گفت: مورد پایانی، تقویت خوشه‌های خلاق است. خوشه‌های خلاق هرگز صرفاً از طریق سیاست‌گذاری از بالا به پایین شکل نمی‌گیرند. استان‌ها و پارک‌ها باید در این حوزه توانمند شوند و مدل بومی خود را ارائه دهند. اگر استان‌ها و پارک‌ها نتوانند متناسب با ظرفیت‌ها و ویژگی‌های خود الگوی مناسبی طراحی کنند و هرگز نمی‌توانیم در این حوزه به موفقیت دست یابیم.
انتهای پیام
