هرچند تغییر سبک زندگی و گسترش وسایل گرمایشی از رونق این حرفه قدیمی کاسته است، اما هنوز هم شماری از استادکاران این هنر را زنده نگه داشته‌اند؛ هنری که بخشی از خاطرات زمستانی مردم و فرهنگ زندگی در گذشته را در خود دارد.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا درباره پیشینه لحاف‌دوزی و جایگاه آن در زندگی مردم اظهار کرد: لحاف کرسی تنها یک وسیله گرمایشی نبود، بلکه بخشی از شیوه زندگی خانواده‌ها در فصل زمستان محسوب می‌شد. در گذشته که وسایل گرمایشی امروزی در دسترس نبود، کرسی یکی از راه‌های اصلی گرم کردن اعضای خانواده بود و لحاف نیز نقش مهمی در حفظ گرما داشت.
علی اکبر خلیلی، افزود: با فرا رسیدن فصل سرما، خانواده‌ها برای آماده کردن کرسی و وسایل مورد نیاز آن اقدام می‌کردند. در همین زمان، کار لحاف‌دوزان نیز رونق بیشتری می‌گرفت و افرادی که در این حرفه مهارت داشتند، برای دوخت لحاف‌های تازه یا ترمیم لحاف‌های قدیمی مشغول به کار می‌شدند.
وی با اشاره به ارتباط این حرفه با شرایط زندگی در گذشته بیان کرد: بسیاری از مشاغل سنتی بر اساس نیازهای روزمره مردم شکل گرفته بودند. لحاف‌دوزی نیز از همین دسته مشاغل بود و تا زمانی که کرسی در خانه‌ها استفاده می‌شد، تقاضا برای دوخت و تعمیر لحاف وجود داشت.
خلیلی اظهارکرد: لحاف کرسی با لحاف‌های معمولی تفاوت‌هایی داشت و باید متناسب با اندازه کرسی و نیاز خانواده دوخته می‌شد. انتخاب پنبه، آماده‌سازی آن، تنظیم ضخامت لحاف و دوخت منظم پارچه‌ها از جمله مراحلی بود که در کیفیت محصول نهایی تأثیر داشت.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: در گذشته، مردم برای وسایل خانه ارزش زیادی قائل بودند و تلاش می‌کردند تا مدت‌ها از آن‌ها استفاده کنند. به همین دلیل، تعمیر و بازسازی لحاف‌های قدیمی نیز بخشی از کار لحاف‌دوزان بود. گاهی یک لحاف چندین سال در خانه استفاده می‌شد و با تعویض پارچه یا باز کردن و مرتب کردن پنبه‌های داخل آن، دوباره قابل استفاده می‌شد.
از پنبه‌زنی تا دوخت؛ مهارتی که تجربه می‌خواست
وی با بیان اینکه آماده‌سازی مواد اولیه در کیفیت لحاف اهمیت زیادی داشت، اظهار کرد: دوخت لحاف فقط به کنار هم قرار دادن پارچه‌ها محدود نمی‌شد. پنبه باید به خوبی آماده و در سطح لحاف به شکل یکنواخت پخش می‌شد تا محصول نهایی هم گرمای مناسبی داشته باشد و هم در طول استفاده شکل خود را حفظ کند.
خلیلی افزود: پنبه‌زنی و لحاف‌دوزی در گذشته مشاغلی بودند که به تجربه و مهارت نیاز داشتند. استادکار باید می‌دانست چه مقدار پنبه برای یک لحاف مناسب است، چگونه آن را درون پارچه قرار دهد و با چه نوع دوختی از جابه‌جایی پنبه‌ها جلوگیری کند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خاطرنشان کرد: بخشی از این مهارت‌ها از طریق تجربه و شاگردی نزد استادکاران قدیمی منتقل می‌شد. افراد تازه‌کار با مشاهده مراحل کار و تمرین در کنار افراد باتجربه، به‌تدریج شیوه آماده‌سازی پنبه و دوخت لحاف را یاد می‌گرفتند.
کرسی؛ محور دورهمی‌های زمستانی خانواده‌ها
خلیلی با اشاره به جایگاه کرسی در فرهنگ زندگی مردم گفت: کرسی در گذشته تنها وسیله‌ای برای گرم شدن نبود، بلکه در بسیاری از خانه‌ها محل دورهمی اعضای خانواده به شمار می‌رفت. افراد خانواده در شب‌های سرد زمستان دور کرسی می‌نشستند، با یکدیگر گفت‌وگو می‌کردند و بزرگ‌ترها برای دیگران قصه می‌گفتند یا خاطرات گذشته را تعریف می‌کردند.
وی ادامه داد: در چنین فضایی، لحاف کرسی نیز بخشی از زندگی روزمره مردم بود. خاطرات بسیاری از شب‌های زمستانی، دورهمی‌های خانوادگی و شب‌نشینی‌های قدیمی با کرسی و لحاف آن گره خورده است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خاطرنشان کرد: وقتی درباره یک وسیله سنتی صحبت می‌کنیم، نباید تنها کاربرد آن را در نظر بگیریم. گاهی یک وسیله ساده، بخشی از روابط اجتماعی، عادت‌های خانوادگی و شیوه زندگی یک دوره تاریخی را نشان می‌دهد. لحاف کرسی نیز از همین منظر اهمیت دارد و می‌تواند ما را با بخشی از فرهنگ زندگی مردم در گذشته آشنا کند.
تغییر سبک زندگی و کاهش رونق لحاف کرسی
وی درباره دلایل کاهش رونق این حرفه اظهار کرد: با ورود وسایل گرمایشی جدید و تغییر شرایط زندگی، استفاده از کرسی در بسیاری از خانه‌ها کاهش یافت. به دنبال این تغییر، نیاز خانواده‌ها به لحاف کرسی نیز کمتر شد و طبیعی بود که بازار کار استادکاران این حرفه تحت تأثیر قرار بگیرد.
خلیلی افزود: در گذشته، با نزدیک شدن فصل زمستان سفارش دوخت و تعمیر لحاف افزایش پیدا می‌کرد، اما امروز این نیاز مانند گذشته گسترده نیست. به همین دلیل، بخشی از افرادی که در این حرفه فعالیت داشتند، به مشاغل دیگر روی آوردند و شمار استادکاران قدیمی نیز کاهش یافت.
وی تصریح کرد: با وجود این تغییرات، هنوز افرادی هستند که دوخت لحاف را بلدند و به شیوه‌های سنتی این کار را انجام می‌دهند. ادامه فعالیت این افراد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا با کنار رفتن استادکاران، احتمال از دست رفتن بخشی از تجربه‌ها و مهارت‌هایی که طی سال‌ها شکل گرفته‌اند، بیشتر می‌شود.
ضرورت ثبت و انتقال مهارت‌های سنتی
خلیلی با تأکید بر اهمیت حفظ مشاغل قدیمی بیان کرد: حفظ یک حرفه سنتی تنها به معنای نگهداری ابزارهای قدیمی یا ثبت نام آن در فهرست مشاغل گذشته نیست. آنچه اهمیت دارد، ثبت شیوه کار، شناخت استادکاران و انتقال تجربه‌های آن‌ها به نسل جوان است.
وی افزود: اگر قرار باشد این مهارت‌ها حفظ شوند، باید درباره پیشینه آن‌ها تحقیق شود و روایت افرادی که سال‌ها در این حرفه فعالیت کرده‌اند، ثبت و مستندنگاری شود. گفت‌وگو با استادکاران قدیمی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ابزارها، مواد اولیه، شیوه دوخت و تغییرات این حرفه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: مشاغل سنتی بخشی از تاریخ اجتماعی مردم هستند و شناخت آن‌ها کمک می‌کند تا بدانیم مردم در گذشته چگونه زندگی می‌کردند، نیازهای خود را چگونه برطرف می‌ساختند و چه مهارت‌هایی در میان خانواده‌ها و جوامع محلی رواج داشته است.
لحاف کرسی؛ فراتر از یک وسیله قدیمی
وی با اشاره به ظرفیت این حرفه برای معرفی فرهنگ بومی اظهار کرد: آشنایی نسل جوان با مشاغل سنتی می‌تواند زمینه توجه بیشتر به میراث ناملموس و مهارت‌های بومی را فراهم کند. لحاف کرسی نیز از جمله نمونه‌هایی است که با زندگی روزمره مردم، شرایط اقلیمی و شیوه گذران زمستان در گذشته ارتباط داشته است.
خلیلی خاطرنشان کرد: هرچند امروز شرایط زندگی تغییر کرده و بسیاری از خانواده‌ها از وسایل گرمایشی جدید استفاده می‌کنند، این موضوع به معنای بی‌اهمیت شدن گذشته نیست. شناخت حرفه‌هایی مانند لحاف‌دوزی به ما کمک می‌کند بخشی از تجربه و دانش نسل‌های پیشین را بشناسیم و برای حفظ آن‌ها برنامه‌ریزی کنیم.
لحاف کرسی در خراسان رضوی روزگاری یکی از نیازهای اصلی خانواده‌ها در فصل سرما بود و دوخت آن برای گروهی از افراد، منبع درآمد و حرفه‌ای شناخته شده به شمار می‌رفت. امروز، با کاهش استفاده از کرسی و تغییر سبک زندگی، این حرفه نیز مانند بسیاری از مشاغل سنتی با کم‌رونقی روبه‌رو شده است؛ با این حال، ثبت تجربه استادکاران قدیمی، معرفی این مهارت به نسل جوان و توجه به ارزش فرهنگی آن می‌تواند به حفظ بخشی از خاطرات و میراث زندگی مردم این منطقه کمک کند.
انتهای پیام
