ویپ همان چهره تازه است؛ محصولی که برخلاف سیگار سنتی بوی کمتری دارد، راحت‌تر پنهان می‌شود و در نگاه بسیاری از نوجوانان، کم‌خطرتر به نظر می‌رسد. همین ویژگی‌ها، شناسایی زودهنگام مصرف را دشوارتر کرده و خانواده‌ها را در برابر نشانه‌های هشدار، کم‌آمادگی‌تر ساخته است. در جامعه امروز، سیگار همچنان شایع‌ترین شکل مصرف دخانیات در این گروه سنی است؛ اما مصرف ویپ نیز در حال گسترش است و الگوی مصرف را تغییر می‌دهد.
در همدان نیز مانند بسیاری از مناطق کشور، سیگار و قلیان همچنان محور نگرانی‌اند و ویپ به‌آرامی جای خود را در میان جوانان باز می‌کند. این گزارش، ابعاد مختلف این پدیده را از نگاه کارشناسان و از زبان مصرف‌کنندگان بررسی می‌کند.
یک مصرف‌کننده ۲۵ ساله که از ۱۳ سالگی سیگار می‌کشد، به ایسنا گفت: اولین بار به پیشنهاد دوستانم در مدرسه سیگار مصرف کردم؛ برای من این موضوع در ابتدا فقط شوخی بود، اما به مرور زمان برایم تبدیل به عادت شد.
وی افزود: از آن روز تا کنون که حدوداً بیست‌وپنج ساله‌ام، نتوانستم سیگار را کنار بگذارم و سیگار دیگر بخشی از زندگی، وجود و هویت من شده است.
این مصرف‌کننده با اشاره به خجالت خود از مصرف سیگار در انظار عمومی، تصریح کرد: با این وجود دیگر توانایی روحی و روانی ترک و عدم مصرف سیگار را ندارم.
وی ادامه داد: این موضوع در کنار آسیب‌های جسمی، روزانه هزینه‌ای را به من تحمیل می‌کند و با وجود اینکه مشکلات تنفسی محدودی دارم، همچنان به مصرف سیگار ادامه می‌دهم.
از دوران سربازی سیگار را شروع کردم
مصرف‌کننده دیگری در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه از دوران سربازی به سیگار اعتیاد پیدا کرده است، اظهار کرد: به دلیل هزینه‌های بالای تفریحات سالم و شرایط اقتصادی، امکان تجربه بسیاری از این تفریحات را نداشتم، به همین دلیل سیگار را انتخاب کردم؛ چون در زمان عصبانیت آرامم می‌کند.
وی با رد آسیب‌های جدی مصرف سیگار، افزود: فکر نمی‌کنم سیگار خیلی به من آسیب بزند؛ بلکه در برخی مواقع عصبانیت من را کاهش داده و موجب بهتر شدن حالم می‌شود.
این مصرف‌کننده درباره نگاه جامعه به مصرف سیگار خاطرنشان کرد: به سیگار کشیدن نگاه منفی ندارم. در جامعه امروز ما تعداد زیادی از افراد سیگار می‌کشند که زنان نیز در این عرصه نقش برجسته‌ای دارند.
ویپ برایم جذاب و لاکچری است
یک دختر ۱۸ ساله در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا با بیان اینکه در جمع دوستانش با سیگار کشیدن آشنا شده است، اظهار کرد: من بیشتر ویپ می‌کشم تا سیگار؛ چون معتقدم ویپ به اندازه سیگار ضرر ندارد.
وی با اشاره به جایگاه ویپ در میان همسالانش، افزود: ویپ خیلی چیز شیکی است و استفاده از آن برای من نوعی ارزش محسوب می‌شود.
وی ادامه داد: یکی از دلایل ادامه مصرف سیگار و ویپ برای من ترس از طرد شدن از گروه دوستانم است؛ همچنین دوست ندارم نگاه جامعه و همسالانم به من از منظر یک دختر خجالتی و کسی که از تجربه کردن می‌ترسد باشد.
این مصرف‌کننده با بیان اینکه از مصرف ویپ لذت می‌برد، تصریح کرد: به همین دلیل این کار را انجام می‌دهم و از آن لذت می‌برم؛ اما از اینکه خانواده‌ام بفهمند و من را قضاوت کنند، می‌ترسم.
هشدار کارشناس اعتیاد؛ ویپ ردی از خود باقی نمی‌گذارد
کارشناس اعتیاد سازمان بهزیستی همدان با اشاره به تفاوت ویپ و سیگار سنتی، اظهار کرد: سیگار سنتی از نظر ظاهری برای نوجوان جذاب نیست و بوی آن نیز به‌راحتی اطرافیان را متوجه می‌کند؛ اما ویپ عطر و بوی خاصی دارد، کم‌خطرتر به نظر می‌رسد و برای نوجوان جذاب‌تر است.
مهدی سعیدی شکیب در گفت‌وگو با ایسنا، افزود: مهم‌تر اینکه ویپ ردی از خود باقی نمی‌گذارد؛ یعنی بویی از خود بر جای نمی‌گذارد که نزدیکان متوجه شوند فرد در حال مصرف است؛ بنابراین سرزنشی که فرد سیگاری تجربه می‌کند، در مورد ویپ وجود ندارد و به همین دلیل گرایش به ویپ بیشتر است.
این کارشناس اعتیاد ادامه داد: نوجوانان وقتی مشاهده می‌کنند همسالانشان بدون هیچ مسئله‌ای ویپ مصرف می‌کنند، آن را نوعی کلاس اجتماعی تلقی می‌کنند و خودشان نیز تمایل به امتحان کردن پیدا می‌کنند.
وی درباره عوامل جذب‌کننده ویپ برای نوجوانان، تصریح کرد: بوی کمتر، ظاهر و طراحی مدرن و قابلیت حمل آسان از جمله این عوامل است؛ همچنین برخلاف سیگار، نیازی به پنهان کردن آن نیست.
سعیدی شکیب اظهار کرد: موضوع روان‌شناختی مهم این است که در این شرایط فرد احساس می‌کند «سیگاری نیست»؛ هویت یک فرد سیگاری را به خود نمی‌گیرد و تصور می‌کند فقط یک تفریح انجام می‌دهد.
این مقام مسئول درباره تفاوت کنجکاوی و اعتیاد، خاطرنشان کرد: کنجکاوی معمولاً یکی دو بار انجام می‌شود و اگر فرد ببیند با او سازگار نیست، دوباره تکرار نمی‌کند؛ اما اعتیاد سه مشخصه دارد که مدت، شدت و تکرار را در بر می‌گیرد.
وی ادامه داد: یعنی یک فرایند زمانی طی می‌شود، شدت از حداقلی شروع می‌شود و رفتار مدام تکرار می‌شود؛ همچنین فرد وقتی مصرف نمی‌کند احساس نیاز می‌کند و احساس می‌کند ویپ آرامش می‌کند، تمرکزش را برمی‌گرداند و استرسش را کاهش می‌دهد که این‌ها نشانه‌های هشدار است و باید جدی گرفته شود.
وی درباره نقش دوستان و فضای مجازی، خاطرنشان کرد: در نوجوانی، تبعیت از گروه همسالان بیشتر از والدین و معلمان است.
این کارشناس ادامه داد: نوجوان نیاز به تأیید و پذیرش اجتماعی دارد؛ به همین دلیل رفتار پرخطر دوستش را سرزنش نمی‌کند، بلکه از او الگو می‌گیرد و گاهی سعی می‌کند همان رفتار را تکرار کند تا استقلال و بزرگ شدن خودش را به دوستانش ثابت کند.
سعیدی شکیب تأکید کرد: همچنین گروه همسالان و فضای مجازی می‌توانند نقش اصلی در گرایش به این رفتارها داشته باشند.
این کارشناس اعتیاد درباره نخستین جلسه ترک و تفاوت آن با سیگار سنتی، افزود: ترک هر عادتی دشوار است، چه سیگار سنتی باشد چه ویپ؛ اما ویپ ممکن است به رفتاری عادتی و همیشگی تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه ویپ همیشه در دسترس بوده و فرد هر لحظه ممکن است بدون تمایل واقعی مصرف کند، بیان کرد: مانند کسی که بدون نیاز چای می‌نوشد، فقط چون عادت شده است.
این کارشناس اعتیاد در خصوص جلسات ترک سیگار و ویپ، بیان کرد: جلسات اول باید با فرد صحبت کنیم، او را جذب کنیم و راهنمایی کنیم که وابستگی در آینده بیشتر می‌شود و نباید بگذاریم فرد تصور کند ویپ یک عامل رهایی‌بخش از مشکلات است؛ در واقع آگاهی دادن، کلید جلسه اول است.
وی درباره بزرگ‌ترین مانع درمان، تصریح کرد: بزرگ‌ترین مانع این است که فرد مصرف را عادی می‌بیند و می‌گوید «همه مصرف می‌کنند، چرا من نکنم؟» یا «مگر من معتادم؟» که در این شرایط ما نباید فرد را مستقیم متهم کنیم.
سعیدی شکیب تصریح کرد: جملاتی مثل «تو معتاد شدی» نباید به کار برود، بلکه باید از خودش بپرسیم «فکر می‌کنی این کار چه چیزی به تو می‌دهد و چه چیزی از تو می‌گیرد؟» با ذهن باز، آگاهی دادن و مثال آوردن، می‌توانیم او را به سمت درمان هدایت کنیم.
این مقام مسئول درباره درمان اجباری و نقش خانواده، خاطرنشان کرد: اجبار در کوتاه‌مدت ممکن است رفتار را متوقف کند؛ اما مهارت خودکنترلی و تغییر نگرش ایجاد نمی‌کند.
وی با تأکید بر اینکه خانواده مهم‌ترین پایگاه حمایتی است، اظهار کرد: رابطه عاطفی خوب، گفتگو، پرهیز از عصبانیت و پرخاشگری و سرزنش، بسیار کمک‌کننده است؛ خانواده نباید به جای فرزند تصمیم بگیرد بلکه باید آگاهی بدهد تا خود فرد انتخاب کند، تصمیم بگیرد و پای تصمیمش بایستد.
وی درباره عود پس از ترک، گفت: عود در ترک اعتیاد طبیعی است و باید بررسی کنیم فرد با چه کسی، در چه موقعیتی و با چه احساسی مصرف می‌کند و برای این مسائل باید برنامه داشته باشیم و پشتیبان قوی باشیم؛ همچنین اگر مصرف فرد بسیار بالا باشد، کاهش تدریجی مصرف هم موفقیت است.
این کارشناس اعتیاد درباره واکنش درست و اشتباه خانواده، افزود: واکنش اشتباه، تهدید، پرخاشگری، کتک‌کاری، مقایسه و برچسب زدن است.
سعیدی شکیب بیان کرد: جملاتی مثل «تو دیگر بچه من نیستی» فرد را از دلبستگی ایمن خانواده دور می‌کند و نوجوان به سمت همسالان پرخطر گرایش پیدا می‌کند؛ در واقع خانواده باید آرامش خود را در این شرایط حفظ کند.
وی درباره نقش مدرسه، تصریح کرد: مدرسه نقش بسیار پررنگی دارد، چون هم محیط آموزش است و هم محیط گروه همسالان.
این مقام مسئول با بیان اینکه تنبیه در مدارس در این خصوص کافی نیست، تأکید کرد: باید ۱۰ مهارت اساسی تصمیم‌گیری، حل مسئله، تفکر نقادانه، مهارت‌های ارتباطی، مدیریت رابطه، خودآگاهی، همدلی، مدیریت احساسات، مدیریت استرس و مهارت «نه گفتن» را در مدارس به خوبی آموزش داد؛ چون فشار همسالان در این سن بالاست و نوجوان باید یاد بگیرد آن را مدیریت کند.
قلیان همچنان محور نگرانی در همدان است
یک روان‌پزشک و مدیر گروه بهداشت روان، پیشگیری از اعتیاد و خودکشی استان همدان، با اشاره به وضعیت مصرف دخانیات در نوجوانان و جوانان این استان، اظهار کرد: قلیان یکی از مهم‌ترین محورهای نگرانی درباره مصرف دخانیات در نوجوانان و جوانان همدان است؛ اما میزان فعلی مصرف ویپ در کل استان هنوز با داده‌های در دسترس قابل تعیین نیست و نیازمند کارهای تحقیقاتی و ارزیابی‌های جامع میدانی است که هم‌اکنون در حال انجام است.
دکتر وحید فدائی در گفت‌وگو با ایسنا، این موضوع را حاصل ترکیبی از عوامل روان‌شناختی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و تجاری دانست و افزود: این مسئله صرفاً ضعف آگاهی نوجوانان نیست.
وی ادامه داد: مهم‌ترین عوامل احتمالی گرایش، فشار گروه همسالان و نیاز به پذیرفته‌شدن، تصور کم‌خطر بودن ویپ و قلیان، عادی‌شدن مصرف در خانواده و محیط اجتماعی، استرس، اضطراب و مشکلات هیجانی ناشی از فشار تحصیلی، نگرانی درباره آینده، تعارض خانوادگی و مشکلات ارتباطی، و جذابیت ظاهری، تنوع طعم و دسترسی آسان به ویپ است.
این روان‌پزشک درباره رابطه مصرف دخانیات در سن پایین با اعتیاد در بزرگسالی، تصریح کرد: از آنجایی که مغز نوجوان هنوز در حال رشد است و نیکوتین می‌تواند وابستگی ایجاد کند، شروع دخانیات در نوجوانی خطر وابستگی به نیکوتین را افزایش می‌دهد؛ اما به‌تنهایی پیش‌بینی‌کننده قطعی اعتیاد به مواد مخدر در بزرگسالی نیست.
وی با بیان اینکه شروع سیگار در سن پایین با احتمال بیشتر وابستگی شدید در بزرگسالی و دشواری بیشتر ترک همراه است، گفت: مصرف دخانیات با مصرف برخی مواد دیگر ارتباط آماری دارد؛ اما این ارتباط به معنای آن نیست که دخانیات الزاماً فرد را به سمت مواد مخدر دیگر می‌برد و عوامل خانوادگی، روانی و اجتماعی نیز مؤثرند.
فدائی درباره آسیب‌های قلیان و ویپ به ریه و قلب نوجوانان و جوانان، اظهار کرد: رشد ریه‌ها تا اوایل دهه ۲۰ زندگی ادامه دارد و مصرف نیکوتین می‌تواند وابستگی ایجاد کند؛ همچنین قلیان و ویپ هر دو می‌توانند به سلامت دستگاه تنفسی و قلب‌وعروق آسیب برسانند.
این مقام مسئول ادامه داد: قلیان به دلیل تولید دود ناشی از سوختن تنباکو و زغال، و ویپ به دلیل استنشاق آئروسل حاوی مواد شیمیایی و گاهی نیکوتین، خطرات خاص خود را دارند.
وی تصریح کرد: عبور دود قلیان از آب، مواد سمی آن را به‌طور ایمن حذف نمی‌کند و ویپ نیز صرفاً بخار آب نیست؛ بلکه میزان آسیب به نوع محصول، ترکیبات آن، دفعات مصرف و مدت مواجهه بستگی دارد و بعضی آثار جسمانی می‌توانند حتی پس از یک نوبت مصرف هم رخ دهند.
این مقام مسئول درباره تأثیر مصرف بر رشد مغز و عملکرد تحصیلی، گفت: رشد مغز تا حدود ۲۵ سالگی ادامه دارد؛ به‌ویژه بخش‌هایی که در تصمیم‌گیری، کنترل تکانه‌ها، یادگیری و تنظیم هیجان نقش دارند.
وی افزود: نیکوتین موجود در بسیاری از ویپ‌ها و محصولات تنباکویی می‌تواند بر این فرایندها اثر منفی بگذارد و تحریک‌پذیری، اضطراب و نوسانات خلقی از سایر عوارض آن است.
وی درباره علائم هشداری که خانواده‌ها باید جدی بگیرند، خاطرنشان کرد: خانواده‌ها باید به‌ویژه به تغییرات رفتاری، نشانه‌های وابستگی به نیکوتین و علائم جسمی توجه کنند؛ همچنین هیچ علامت منفردی به‌تنهایی مصرف دخانیات را اثبات نمی‌کند.
فدائی علائم هشدار جسمی را سرفه مکرر، خس‌خس سینه یا تنگی نفس، کاهش تحمل ورزش و فعالیت بدنی، تپش قلب، سرگیجه یا سردرد پس از مصرف، تهوع، استفراغ یا ضعف غیرمعمول، بوی دود روی لباس یا تنفس، و مشاهده وسایل مرتبط با مصرف عنوان کرد.
وی علائم روانی و تحصیلی را نیز افت ناگهانی نمرات یا کاهش تمرکز، اختلال خواب و خستگی روزانه، افزایش اضطراب، تحریک‌پذیری یا افسردگی، کناره‌گیری از خانواده و تغییر محسوس گروه دوستان، و استفاده از قلیان یا ویپ برای کنارآمدن با استرس و مشکلات عاطفی دانست.
این روان‌پزشک علائم وابستگی به نیکوتین را میل شدید و مکرر به مصرف و دشواری در کاهش مصرف یا ترک، نیاز به مصرف برای آرام‌شدن یا تمرکز، بی‌حوصلگی، اختلال تمرکز یا تحریک‌پذیری هنگام قطع مصرف، و ادامه مصرف با وجود مشکلات جسمی، خانوادگی یا تحصیلی عنوان کرد و تأکید کرد: هدف، مچ‌گیری از نوجوان نیست؛ هدف، شناسایی زودهنگام و پیشگیری از وابستگی است.
وی درباره اقدامات دانشگاه علوم پزشکی همدان، گفت: این دانشگاه سابقه علمی و اجرایی در حوزه کاهش مصرف قلیان، آموزش پیشگیری و کنترل عرضه دخانیات دارد.
وی با بیان اینکه پژوهش و مداخلات آموزشی در مدارس، آموزش مهارت‌های زندگی و پیشگیری، نظارت بر عرضه قلیان و محصولات دخانی و اطلاع‌رسانی عمومی از جمله این اقدامات است، به خانواده‌ها توصیه کرد: به‌جای تهدید و تحقیر، نگرانی خود را بیان کنید و به حرفهای نوجوان گوش دهید و درباره علت گرایش او به قلیان و ویپ، مانند کنجکاوی، فشار همسالان، اضطراب یا تمایل به پذیرفته‌شدن، گفتگو کنید.
این مقام مسئول تأکید کرد: همچنین از آموزش‌هایی مانند «اگر در جمع دوستانت به تو تعارف کردند، چطور می‌توانی محترمانه نه بگویی؟» استفاده کنید.
این روان‌پزشک با تأکید بر لزوم الگوبودن والدین، خاطرنشان کرد: مصرف قلیان را در خانه و مهمانی‌های خانوادگی عادی‌سازی نکنید؛ از تعارف قلیان یا ویپ به نوجوانان، حتی برای تفریح یا شوخی، خودداری کنید و محصولات دخانی و ویپ را در دسترس فرزندان قرار ندهید.
وی افزود: ورزش، فعالیت‌های هنری، تفریح خانوادگی و برنامه‌های گروهی سالم را تقویت کنید و برای نوجوانان فرصت تعلق به گروه‌های مثبت و تجربه موفقیت فراهم کنید و به علائم اضطرابی، غمگینی، انزوا یا فشارهای تحصیلی توجه داشته باشید.
فدائی با توصیه به مدارس، گفت: آموزش مستمر و متناسب با سن دانش‌آموزان درباره تفاوت قلیان، ویپ و سیگار و خطرات هر کدام ضروری است؛ همچنین باورهای نادرست مانند «ویپ بی‌ضرر است» یا «قلیان از سیگار سالم‌تر است» را اصلاح کرده و به‌جای سخنرانی‌های مقطعی، از بحث گروهی، پرسش‌وپاسخ و سناریوهای واقعی استفاده کنید.
وی تقویت مهارت‌های زندگی و سلامت روان را ضروری دانست و افزود: آموزش نه گفتن، تصمیم‌گیری، حل مسئله و مقابله با فشار همسالان، آموزش روش‌های سالم مدیریت استرس، خشم، اضطراب و فشار تحصیلی، و فراهم‌کردن مسیر امن و محرمانه برای مراجعه به مشاور مدرسه از جمله این اقدامات است.
اجرای سیاست مدرسه بدون دخانیات
فدائی بر اجرای سیاست مدرسه بدون دخانیات تأکید کرد و خاطرنشان کرد: ممنوعیت مصرف قلیان، ویپ و سایر محصولات دخانی در محیط مدرسه، آموزش کارکنان برای شناسایی موقعیت‌های پرخطر و برخورد حرفهای، و رسیدگی به موارد مصرف با حفظ کرامت دانش‌آموز، گفتگوی حمایتی و ارجاع در صورت نیاز؛ نه صرفاً تنبیه و اخراج از مهم‌ترین اقدامات در این خصوص به شمار می‌رود.
وی مشارکت فعال دانش‌آموزان را نیز ضروری دانست و گفت: تشکیل گروه‌های همیار سلامت و سفیران دانش‌آموزی، اجرای مسابقات، پویش‌های دانش‌آموزی و تولید محتوای آموزشی، و استفاده از پیام‌های کوتاه و جذاب در رسانه‌های مورد استفاده نوجوانان، بدون ترساندن یا برچسب‌زنی از جمله این اقدامات است.
به گزارش ایسنا، مصرف ویپ در میان نوجوانان و جوانان، مسئله‌ای تک‌عاملی نیست، بلکه ترکیبی از کنجکاوی، فشار همسالان، تصور کم‌خطر بودن، عادی‌شدن مصرف، مشکلات اقتصادی و روانی و دسترسی آسان است که این آسیب را شکل داده است. روایت مصرف‌کنندگان نشان می‌دهد که ویپ برای برخی، راهی برای پذیرفته‌شدن در گروه دوستان است و برای برخی دیگر، جایگزینی برای تفریحات سالم و راهی برای آرام‌شدن. کارشناسان هشدار می‌دهند که مغز نوجوان هنوز در حال رشد است و نیکوتین می‌تواند وابستگی ایجاد کند. بنابراین شروع زودهنگام مصرف، ترک را در آینده دشوارتر می‌کند.
آنچه در این گزارش بر آن تأکید شد، پرهیز از برچسب‌زنی و تنبیه صرف است؛ همچنین شناسایی زودهنگام، گفتگوی حمایتی، تقویت مهارت «نه گفتن»، نقش فعال خانواده و مدرسه، و ایجاد جایگزین‌های سالم، مسیرهایی هستند که می‌توانند از گرفتار شدن نسل جوان در دام اعتیاد پیشگیری کنند.
انتهای پیام
