خانه ملک در خیابان امام خمینی(ره) و محدوده ارگ قدیم مشهد قرار دارد. این بنا با حدود ۶۰۰ مترمربع زیربنا در دو طبقه، از نمونه‌های قابل توجه معماری دوره گذار از قاجار به پهلوی است. بازشوهای عمودی و کشیده، سنتوری‌ها، آجرکاری‌های تزئینی، سقف منبت‌کاری‌شده با طرح‌های مشبک و گل‌های رز و شومینه‌های گچ‌بری‌شده، از ویژگی‌های معماری آن به شمار می‌روند.
ارزش این خانه تنها به معماری آن محدود نمی‌شود؛ نام آن با حاج حسین ملک گره خورده است که بخش قابل توجهی از ثروت خود را صرف امور فرهنگی، اجتماعی و عام‌المنفعه کرد.
با وجود این پیشینه، پرسش مهم این است که خانه ملک تا چه اندازه در میان شهروندان و گردشگران شناخته شده و آیا توانسته جایگاه خود را در شبکه گردشگری مشهد پیدا کند؟ برای بررسی این موضوع، با تعدادی از بازدیدکنندگان این بنای تاریخی گفت‌وگو کردیم.
خانه ملک؛ بنایی که باید بیشتر به مردم معرفی شود
مریم احمدی، ۳۲ ساله، با بیان اینکه تا مدت‌ها از وجود چنین بنای تاریخی در مشهد اطلاع نداشته است، گفت: بسیاری از شهروندان ممکن است بارها از کنار بناهای تاریخی عبور کنند، بدون اینکه از پیشینه آن‌ها آگاه باشند. وقتی صحبت از گردشگری مشهد می‌شود، بیشتر ذهن‌ها به سمت حرم مطهر و چند نقطه شناخته‌شده می‌رود، در حالی که شهر ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی دیگری نیز دارد.
وی افزود: برگزاری نمایشگاه‌ها، برنامه‌های هنری و تورهای کوتاه برای دانش‌آموزان و دانشجویان می‌تواند نسل جوان را بیشتر با خانه ملک آشنا کند. مهم این است که مردم احساس کنند این بنا متعلق به خودشان است و صرفاً یک ساختمان قدیمی نیست.
علی رضایی، ۴۱ ساله نیز، حفظ خانه ملک را به معنای صیانت از بخشی از هویت مشهد دانست و اظهار کرد: اگر همه بناهای قدیمی جای خود را به ساختمان‌های جدید بدهند، نسل‌های آینده تصویر واقعی از گذشته شهر نخواهند داشت. البته مرمت به‌تنهایی کافی نیست و باید اطلاعات مناسبی درباره تاریخ، معماری و شخصیت‌های مرتبط با این بنا در اختیار بازدیدکنندگان قرار گیرد.
سارا خدیوی، ۲۴ ساله و دانشجو که برای نخستین بار از خانه ملک بازدید کرده بود، گفت: حیاط و فضای کلی خانه نخستین چیزی بود که توجهم را جلب کرد. احساس می‌کردم از فضای شلوغ خیابان وارد محیطی متفاوت شده‌ام. تزئینات سقف و دیوارها نیز برایم جذاب بود. پیش از بازدید فقط می‌دانستم این خانه متعلق به حاج حسین ملک است، اما بعد از حضور در آن با شخصیت و فعالیت‌های فرهنگی و وقفی او بیشتر آشنا شدم.
رضا موسوی، ۵۵ ساله نیز معرفی بیشتر خانه ملک را در رونق گردشگری فرهنگی مشهد مؤثر دانست و گفت: بسیاری از مسافران در صورت آشنایی با بناهای تاریخی شهر، علاقه‌مند به بازدید از آن‌ها می‌شوند. تولید محتوای تصویری و ویدئویی در فضای مجازی و برگزاری برنامه‌های فرهنگی در کنار بازدید می‌تواند به شناخته‌شدن این مجموعه کمک کند.
خانه ملک؛ میراثی از دوره گذار قاجار به پهلوی در مشهد
حمید حلاج‌مقدم، معاون میراث فرهنگی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: خانه ملک براساس حکم ثبت اثر، مربوط به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است و ۱۸ شهریور ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۱۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
وی با اشاره به ویژگی‌های معماری این بنا، گفت: خانه ملک از نمونه‌های ارزشمند معماری دوره گذار در مشهد است و شاخصه‌هایی از سبک موسوم به «سبک تهران»، بازشوهای عمودی و کشیده، سنتوری‌ها، آجرکاری‌های تزئینی و پلان معماری از ویژگی‌های آن محسوب می‌شوند.
معاون میراث فرهنگی خراسان رضوی درباره وضعیت حفاظتی بنا بیان کرد: خانه ملک در حال حاضر از وضعیت پایداری برخوردار است و به صورت مستمر تحت پایش و نظارت فنی قرار دارد. در سال‌های اخیر نیز متناسب با نیاز بنا، اقدامات مرمتی موضعی و موردی انجام شده است.
حلاج‌مقدم با تأکید بر اینکه حفاظت از بناهای تاریخی به مراقبت مستمر نیاز دارد، خاطرنشان کرد: هزینه بالای مرمت تخصصی، ضرورت استفاده از مصالح متناسب با ویژگی‌های تاریخی بنا و نیاز به نیروی انسانی متخصص، تأمین منابع مالی پایدار را به یکی از چالش‌های مهم حفاظت از این آثار تبدیل کرده است.
وی ادامه داد: اعتبارات مرمت خانه ملک عمدتاً از محل اعتبارات مرمت اضطراری شهرستان و در برخی موارد از اعتبارات ملی تأمین می‌شود، اما منابع موجود پاسخگوی تمام نیازهای حفاظتی و مرمتی بنا نیست. برای جلوگیری از تخریب یا تغییر هویت خانه ملک، پایش مستمر، شناسایی آسیب‌های احتمالی و انجام مداخلات مرمتی متناسب با اولویت‌های فنی در دستور کار قرار دارد.
کاربری فرهنگی و هنری برای حفظ ارتباط بنا با جامعه
حلاج‌مقدم درباره کاربری فعلی خانه ملک اظهار کرد: بخشی از این مجموعه با عنوان «خانه هنرمندان» به تولید و عرضه صنایع‌دستی فاخر اختصاص یافته و بخش دیگری نیز به‌عنوان «مرکز خلاقیت و نوآوری در عرصه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی» فعالیت می‌کند. همچنین در حیاط مجموعه، فضای پذیرایی سنتی و رستوران پیش‌بینی شده است.
وی با بیان اینکه انتخاب کاربری متناسب با هویت بناهای تاریخی اهمیت زیادی دارد، افزود: استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی، هنری و گردشگری می‌تواند به تداوم حیات این بناها کمک کند، مشروط بر اینکه بهره‌برداری با ویژگی‌ها و ظرفیت‌های تاریخی و معماری آن‌ها سازگار باشد.
معاون میراث فرهنگی خراسان رضوی با اشاره به ضرورت معرفی بیشتر خانه ملک گفت: تقویت جایگاه این بنا در شبکه گردشگری فرهنگی مشهد، معرفی تخصصی و چندزبانه، تولید محتوای مناسب، تقویت نظام روایت و پیوند دادن آن با سایر بناها و گذرهای تاریخی پیرامون، می‌تواند به افزایش حضور گردشگران داخلی و خارجی کمک کند.
حلاج‌مقدم با بیان اینکه خانه ملک در اختیار اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی قرار دارد، تصریح کرد: هدف این است که این مجموعه صرفاً یک بنای تاریخی برای بازدید نباشد، بلکه به بخشی از تجربه فرهنگی و تاریخی گردشگران در مشهد تبدیل شود.
وی همچنین تأمین منابع پایدار و تقویت مشوق‌های قانونی برای مشارکت مالکان، بهره‌برداران و بخش خصوصی را از ضرورت‌های حفاظت از بناهای تاریخی دانست و گفت: حفاظت از خانه‌هایی مانند خانه ملک تنها حفظ یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه صیانت از بخشی از تاریخ، معماری و خاطره جمعی شهر است. بازدید از خانه ملک برای عموم آزاد و رایگان است و شهروندان و گردشگران می‌توانند از این بنای تاریخی بازدید کنند.
از عمارت تاریخی تا «خانه خلاق»؛ میراث مشهد در مسیر نوآوری
فرید جواهرزاده، رئیس مرکز نوآوری و خانه خلاق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی، نیز در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: مرکز نوآوری و خانه خلاق این مجموعه با کسب مجوز از پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی و همکاری پارک علم و فناوری استان، از دی‌ماه ۱۴۰۴ فعالیت خود را در محل خانه ملک آغاز کرده است.
وی با بیان اینکه این مرکز با هدف شناسایی و حمایت از طرح‌های خلاق و نوآورانه در سه حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی راه‌اندازی شده است، افزود: حمایت از توسعه محصولات صنایع خلاق و فرهنگی، بهبود روش‌های ساخت و تولید و فراهم کردن زمینه رشد ایده‌ها تا مرحله تجاری‌سازی از اهداف اصلی این مجموعه است. ایجاد شبکه‌های مشاوره، منتورینگ، آموزش و تولید نیز در دستور کار قرار دارد. در همین راستا فراخوان جذب استارتاپ‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع خلاق و مجموعه‌های فناور منتشر شده و از تیرماه سال جاری جلسات پیش‌جذب و منتورینگ به صورت هفتگی برگزار می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: گروه‌های منتخب می‌توانند به‌صورت مستقر در مرکز یا بدون استقرار، از حمایت‌های این مجموعه و پارک علم و فناوری استان بهره‌مند شوند. هدف این است که خانه ملک به بستری برای شکل‌گیری ایده، آموزش، مشاوره و توسعه فعالیت‌های خلاقانه تبدیل شود.
رئیس مرکز نوآوری و خانه خلاق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی با اشاره به پیشینه این عمارت بیان کرد: خانه ملک در گذشته محل سکونت و ستاد مدیریت املاک وسیع حاج حسین ملک بوده است. وی در سال ۱۲۵۱ شمسی در تهران متولد شد و در سال ۱۲۸۴ برای اداره املاک پدری به مشهد آمد. حاج حسین ملک سال‌ها اجاره‌دار املاک آستان قدس رضوی بود و بعدها بخش قابل توجهی از ثروت خود را صرف امور خیریه و وقف کرد که باغ وکیل‌آباد، بیمارستان‌ها و کتابخانه ملک از جمله آن‌هاست. برخلاف بسیاری از دارایی‌های حاج حسین ملک که وقف شدند، عمارت مسکونی او وقف نشد و در سال ۱۳۸۰ سازمان میراث فرهنگی آن را از دختر وی خریداری کرد تا به‌عنوان میراثی ارزشمند برای شهر مشهد حفظ شود.
وی با اشاره به اهمیت تاریخی محدوده ارگ قدیم مشهد گفت: خیابان ارگ در دوره‌ای از نخستین خیابان‌های مدرن شهر بود و در دهه‌های گذشته با حضور سینماها، اداره‌ها و مراکز مهم شهری، یکی از محورهای پررونق مشهد محسوب می‌شد. بازخوانی تاریخ این محدوده و برگزاری برنامه‌های فرهنگی می‌تواند به شناخت بهتر جایگاه خانه ملک در ساختار تاریخی شهر کمک کند.
جواهرزاده با اشاره به ویژگی‌های معماری بنا اظهار کرد: خانه ملک نمونه‌ای از معماری دوران گذار است که در آن برخی تأثیرات معماری جدید و اروپایی در کنار عناصر معماری سنتی ایران قرار گرفته‌اند. سقف منبت‌کاری‌شده با طرح‌های مشبک و گل‌های رز و شومینه‌های گچ‌بری‌شده در طبقه دوم از جمله ویژگی‌های تزئینی این عمارت هستند.
وی در توضیح حمامی تاریخی در محوطه خانه گفت: این حمام با مساحت حدود ۱۲۷ مترمربع، سال‌ها زیر خاک مدفون بوده و در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی شناسایی شده است. حمام مذکور از نوع حمام‌های خصوصی خانه‌های سنتی مشهد بوده و بخش‌هایی مانند گرمخانه، آتشدان و انبار چوب را در خود جای داده است. عمارت فعلی تنها بخش بیرونی مجموعه تاریخی خانه ملک است؛ بخش اندرونی آن در دهه‌های گذشته و حدود سال ۱۳۷۰ تخریب شده است و همین موضوع اهمیت حفاظت از بخش باقی‌مانده بنا را دوچندان می‌کند.
تبدیل خانه ملک به مقصدی پویا برای گردشگری فرهنگی
جواهرزاده درباره برنامه‌های فرهنگی و هنری این مجموعه اظهار کرد: غرفه‌های صنایع‌دستی در اتاق‌های پیرامون حیاط خانه مستقر شده‌اند و هنرمندان در رشته‌هایی مانند معرق، تذهیب و سفالگری به تولید آثار می‌پردازند. همچنین در حاشیه برخی برنامه‌های فرهنگی، اجراهای هنری از جمله نقالی در حیاط خانه برگزار شده است.
وی با تأکید بر اینکه هدف، تبدیل خانه ملک از یک اثر تاریخی صرف به مقصدی گردشگری و پویاست، گفت: تلاش می‌کنیم این مجموعه در طول هفته پذیرای شهروندان، زائران و گردشگران باشد و در کنار معرفی ارزش‌های تاریخی و معماری، امکان تجربه فعالیت‌های فرهنگی و خلاقانه را نیز فراهم کند. قرار گرفتن مرکز نوآوری و خانه خلاق در چنین بنایی فرصتی برای پیوند میراث گذشته با ایده‌های آینده است؛ به این معنا که یک اثر تاریخی می‌تواند ضمن حفظ اصالت و هویت خود، بستری برای شکل‌گیری فعالیت‌های فرهنگی، اقتصادی و خلاقانه باشد.
خانه ملک را می‌توان یکی از نمونه‌های ارزشمند میراث تاریخی و فرهنگی مشهد دانست؛ بنایی که علاوه بر ارزش‌های معماری، بخشی از خاطره و هویت تاریخی این شهر را در خود جای داده است. با این حال، حفاظت از چنین آثاری تنها به مرمت و نگهداری کالبد تاریخی محدود نمی‌شود و معرفی مناسب و ایجاد زمینه حضور شهروندان نیز اهمیت دارد.
در شرایطی که بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های گردشگری مشهد تحت تأثیر جاذبه‌های زیارتی قرار دارد، معرفی بناهایی مانند خانه ملک می‌تواند تصویری کامل‌تر از پیشینه فرهنگی شهر ارائه دهد. این خانه در صورت حفاظت مستمر، معرفی هدفمند و تداوم فعالیت‌های فرهنگی و نوآورانه، می‌تواند از یک بنای کمترشناخته‌شده به بخشی از تجربه گردشگری و زندگی فرهنگی مشهد تبدیل شود.
انتهای پیام
