فرهاد پروانه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: واقعه خانه حضرت فاطمه زهرا(س) در مدینه، از موضوعات مهم و در عین حال مناقشه‌برانگیز تاریخ صدر اسلام است که بازخوانی آن در دوره‌های بعد، در شکل‌گیری هویت مذهبی و سیاسی شیعیان تأثیر قابل‌توجهی داشته است.
وی افزود: اهمیت این موضوع تنها به اختلاف بر سر جانشینی پیامبر(ص) محدود نمی‌شود، بلکه باید آن را در چارچوب گسترده‌تری شامل مسئله مشروعیت خلافت، جایگاه اهل‌بیت(ع) و چگونگی انتقال قدرت پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بررسی کرد.
پروانه ادامه داد: این واقعه در حافظه تاریخی شیعیان با مسئله مشروعیت سیاسی پیوند خورد. پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، اختلاف درباره جانشینی ایشان و جایگاه امام علی(ع) در ساختار سیاسی جامعه نوپای اسلامی، زمینه‌ساز شکل‌گیری برداشت‌های متفاوت از تحولات صدر اسلام شد.
این دکترای تاریخ اسلام تصریح کرد: در سنت شیعی، گزارش‌های مربوط به مراجعه به خانه حضرت فاطمه(س) و منازعات پیرامون آن، در پیوند با این پرسش تفسیر شده‌اند که آیا تحولات سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) با جایگاه و حقوق اهل‌بیت(ع) سازگار بوده است یا خیر.
وی افزود: از این منظر، خانه حضرت فاطمه(س) در حافظه مذهبی شیعیان به نمادی از نسبت میان قدرت سیاسی و حقوق خاندان پیامبر(ص) تبدیل شد. البته باید توجه داشت که جزئیات این واقعه در منابع مختلف یکسان نیست و ارزیابی تاریخی آن مستلزم بررسی جداگانه هر گزارش و زمان تدوین آن است.
واقعه خانه مدینه و شکل‌گیری مرزبندی هویتی
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان با اشاره به تأثیر بازخوانی این واقعه بر هویت مذهبی شیعیان بیان کرد: بازخوانی این رویداد در تقویت مرزبندی هویتی میان تشیع و دیگر برداشت‌های اسلامی از تاریخ صدر اسلام مؤثر بود.
پروانه اظهار کرد: در روند تدریجی شکل‌گیری هویت شیعی، برداشت از جانشینی پیامبر(ص)، جایگاه امام علی(ع) و حقوق اهل‌بیت(ع)، به عناصر مهم تمایز اعتقادی و تاریخی تبدیل شدند.
وی ادامه داد: روایت‌های مربوط به خانه حضرت فاطمه(س) نیز در همین چارچوب معنای گسترده‌تری پیدا کردند؛ زیرا برای بخش مهمی از سنت شیعی، این رویدادها صرفاً اختلافاتی گذرا نبودند، بلکه نشانه‌هایی از مسئله عمیق‌تر عدالت، حقانیت و مشروعیت سیاسی به شمار می‌رفتند.
این دکترای تاریخ اسلام اضافه کرد: در مقابل، عالمان و مورخان دیگر سنت‌های اسلامی، این حوادث را با تفسیرها و چارچوب‌های متفاوتی بررسی کرده‌اند؛ بنابراین، تحلیل علمی موضوع باید هم تفاوت روایت‌ها را روشن کند و هم از تعمیم دیدگاه یک گروه به همه مسلمانان بپرهیزد.
بازخوانی واقعه در دوره اموی و عباسی
پروانه با اشاره به پیوند بازخوانی این واقعه با تحولات سیاسی دوره‌های بعد تصریح کرد: این بازخوانی در پیوند با تحولات سیاسی دوره اموی و عباسی، ظرفیت اعتراضی بیشتری پیدا کرد. در دوره اموی، به‌ویژه پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری، مسئله حقوق اهل‌بیت(ع) و رفتار حکومت با خاندان پیامبر(ص) به یکی از محورهای مهم منازعات سیاسی و اخلاقی تبدیل شد.
وی افزود: در دوره عباسی نیز، با وجود بهره‌گیری اولیه از شعارهای مرتبط با خاندان پیامبر(ص)، مناسبات حکومت با علویان با تنش و رقابت همراه شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان ادامه داد: در چنین شرایطی، بازگشت به حوادث آغازین اسلام می‌توانست به ابزاری برای نقد مشروعیت حاکمان و یادآوری مطالبات تاریخی اهل‌بیت(ع) تبدیل شود. با این حال، نباید فرض کرد که همه جنبش‌های علوی یا گروه‌های شیعی، تفسیر یکسانی از واقعه خانه مدینه داشته‌اند یا این واقعه در همه آن‌ها به یک اندازه نقش‌آفرین بوده است.
ضرورت تفکیک وقوع تاریخی واقعه از بازتاب آن در حافظه جمعی
این دکترای تاریخ اسلام با تأکید بر ضرورت رعایت روش‌شناسی در بررسی این موضوع اظهار کرد: باید میان وقوع تاریخی رویداد، چگونگی انتقال روایت آن و کارکردهای بعدی آن در حافظه جمعی تمایز قائل شد.
وی ادامه داد: گزارش‌های مربوط به این واقعه در منابعی با زمان تألیف، گرایش‌های مذهبی و روش‌های نقل متفاوت انعکاس یافته‌اند. از این رو، مورخ نمی‌تواند صرفاً با کنار هم قرار دادن روایت‌های متأخر، تصویری قطعی و یکپارچه از همه جزئیات واقعه ارائه کند. در عین حال، اختلاف در جزئیات گزارش‌ها به این معنا نیست که می‌توان اهمیت تاریخی و هویتی موضوع را نادیده گرفت.
پروانه تصریح کرد: بازتاب یک واقعه در حافظه جمعی، مستقل از داوری نهایی درباره تمام جزئیات آن، خود موضوعی مهم برای پژوهش تاریخی است؛ زیرا نشان می‌دهد جوامع مذهبی چگونه گذشته را برای تعریف هویت و تبیین موقعیت خود در زمان حال بازخوانی می‌کنند.
واقعه خانه مدینه؛ پیوند حافظه تاریخی با عدالت و مشروعیت
وی در جمع‌بندی این موضوع بیان کرد: بازخوانی واقعه خانه مدینه را باید یکی از مؤلفه‌های مهم در شکل‌گیری حافظه تاریخی و هویت مذهبی ـ سیاسی شیعی دانست؛ حافظه‌ای که در آن، مسئله حقوق اهل‌بیت(ع) با مفاهیمی همچون عدالت، مشروعیت و مسئولیت اخلاقی قدرت پیوند خورده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان لرستان در پایان با اشاره به اهمیت این موضوع برای پژوهشگران تاریخ اسلام گفت: این واقعه نشان می‌دهد حوادث صدر اسلام چگونه در بستر منازعات سیاسی و تحولات فکری دوره‌های بعد، به عناصر سازنده هویت مذهبی تبدیل شدند. از این منظر، بررسی واقعه خانه مدینه نه‌تنها برای شناخت تاریخ تشیع، بلکه برای فهم چگونگی شکل‌گیری و تحول حافظه تاریخی در جوامع اسلامی نیز اهمیت دارد.
انتهای پیام
