حتی تا ساعت ۹:۴۷ دقیقه هم همه چیز شبیه یک شب عادی بود مثل دیگر شب‌ها، بعضی‌ها سر سفره شام بودند، بعضی‌ها کرکره مغازه را پایین می‌کشیدند که به خانه بروند و بعضی ها از سر زمین کشاورزی می‌آمدند.
بعضی از بچه ها بازی می کردند، برخی تکالیف شب را انجام می دادند، بعضی از دختربچه‌ها موهایشان را شانه کرده بودند و عروسک به بغل آماده خواب بودند،
اما امان از آن لحظه‌ای که عقربه کوچک روی ۹ بود و عقربه بزرگ به ۴۸ دقیقه رسید و ناگهان بلوا شد …
صفحات زمین زیر پای مردم ازگله و سرپل‌ذهاب شروع به ناآرامی کرد، ناآرامی که ۲۰ ثانیه طول کشید و نام یک زلزله ویرانگر دیگر را کنار زلزله‌های بزرگ تاریخ ایران ثبت کرد. زلزله بم، زلزله رودبار و منجیل و حالا زلزله ۷.۳ ریشتری سرپل‌ذهاب.
زندگی هزاران نفر حالا به قبل از ساعت ۲۱ و ۴۸ دقیقه ۲۱ آبان سال ۱۳۹۶ و بعد از آن تقسیم شده است، به قبل و بعد از زلزله تاریخی و ویرانگر سرپل‌ذهاب.
ثانیه‌های اول عجیب بود، غبار غلیظ همه جا را گرفته بود و خانه‌ها یکی پس از دیگری فرو می‌ریخت، تکان‌های زمین آنقدر زیاد بود که برخی حتی فرصت فرار پیدا نکردند و زیر خروارها خاک مدفون شدند.
در مدت ۲۰ ثانیه زندگی چند ده هزار نفر از مردم غرب کرمانشاه زیر و رو شد. ۶۲۰ نفر مردند، ۹۸۰۰ نفر زخمی شدند و نزدیک به ۱۳۰ هزار خانواده از هفت شهر و ۱۹۰۰ روستا آواره!
دقایق اولیه پس از زلزله را کسی فراموش نمی‌کند، برق بسیاری از مناطق قطع بود و هنوز ابعاد فاجعه روشن نبود، فقط تا چشم کار می‌کرد خانه‌ای سرپا نبود و نخاله‌های ساختمانی آمیخته با لباس و وسیله خانه و اجساد بی‌جان جای همه چیز را گرفته بود.
از زیر آوارها صدای ناله و کمک خواستن می‌آمد، بچه‌ها هراسان فریاد می‌کشیدند و جوی‌های اشک از بین صورت‌های خاکیشان راه افتاده بود.
زنان صورت می‌خراشیدند و با ناخن آوارها را کنار می‌زدند تا ردی از عزیزان خود پیدا کنند و مردها لابه لای سنگ و خاک دنبال جنازه می‌گشتند.
از هر خانه‌ای چند نفر پیدایشان نبود، محل به محل فرق داشت یک جایی مانند محله فولادی سرپل‌ذهاب یا مجموعه روستاهای «کوییک» دیگر کسی زنده نبود که به دنبال بقیه بگردد و در برخی نقاط دیگر آسیب فقط به اندازه ترک ساختمان و افتادن لامپ‌ها بود.
چند ساعت بعد همه با خبر شده بودند که زلزله آمده است. هزاران نیروی هلال احمر، ارتش، سپاه و … راهی مناطق زلزله زده کرمانشاه شدند. شب بود همه جا تاریک بود، بسیاری از راه‌ها از جمله گردنه «پاتاق» ریزش کرده بود و بسته بود، به معنای واقعی کلمه سنگ روی سنگ بند نمانده بود.
صبح ۲۲ آبان که هوا روشن شد و چشم چشم را دید تازه ویرانی زلزله خود را نشان داد.
ویرانی‌ها از بیمارستان و شهر اسلام‌آبادغرب شروع شده بود، تا روستاهای کرند و گهواره، از شهر و خیابان‌های سرپل‌ذهاب تا قصرشیرین، از گیلانغرب و ثلاث باباجانی تا ازگله.
آمبولانس ها و خودروهای امدادی و بالگردها راهی مناطق زلزله زده شدند و ۶۲۰ جنازه از بین سنگ و خاک بیرون کشیده شد، در هر ساعت چند هزار زخمی را از میان تیرآهن و آجرهای خانه‌ها بیرون می‌کشیدند، هرکس با هرچه در توان داشت پای کار آمده بود و در نهایت ۹۸۰۰ زخمی زلزله راهی بیمارستان‌ها شدند، بیمارستان‌ها دیگر جا نداشتند و برخی مجروحان را در راهروها مداوا می‌کردند.
ساعات اول به بیرون آوردن اجساد و نجات زیرآوارمانده‌ها گذشت و حالا تازه باید به داد زنده‌هایی می‌رسیدند که تا همین چند روز پیش اسمشان مردم بود، اما حالا به «بازماندگان زلزله» تغییر نام پیدا کرده بودند.
بازماندگان مبهوت که برخی از آنها در چند ثانیه کاملا بی‌کس و کار شدند و هیچ کدام از اعضای خانواده‌شان باقی نمانده بود. بازماندگانی که بعضی‌هایشان به کودکان بی‌پدر و بی‌مادر تبدیل شدند و برخی‌ها یتیم و برخی بیوه.
تصاویر زنانی که جنازه فرزندانشان را بغل کرده بودند و صورت می‌خراشیدند را هنوز هم می‌توان به راحتی با یک جستجوی ساده پیدا کرد.
مردم گرسنه و تشنه و بی‌سرپناه بودند و سرگردان در شهرها و روستاهایی که نه آب داشت نه برق و نه گاز و نه حتی دیگر اسمش روستا بود. به معنای واقعی کلمه از برخی روستاها فقط یک تابلو باقی مانده بود و حتی معلوم نبود راه روستا از کدام طرف بوده است.
حالا باید به داد زنده‌ها می‌رسیدند، تقسیم کار شروع شد، سپاه سراغ روستاها رفت و ارتش سراغ شهرها. کم کم برق و آب وصل شد، چادرهای هلال احمر بین مردم توزیع شد و مردم بعد از ساعت ها آب و غذا خوردند، آشپزخانه‌های خیریه دایر شد و غذای داغ بین مردم توزیع کردند.
روزهای اول بعد از زلزله به کمک‌های اولیه می‌گذشت، به توزیع آب، غذا، چادر و پتو بین مردم، به برپایی چادرهای هلال احمر در شهرها و روستاها، به کنار زدن آوار و باز کردن جایی برای اسکان اضطراری، به بیرون آوردن وسایل بازمانده از زیر آوار.
یک ایران به کمک کرمانشاه آمد، از عادی‌ترین مردم تا سازمان‌های مردم نهاد، هم رهبر شهید آمد و هم رئیس جمهور وقت، هم وزیر و نماینده مجلس و هم خیرین و سلبریتی‌ها.
حالا مردم از نیازهای اولیه تامین بودند و هفته‌های بعد باید به اقدامات اساسی‌تر می‌گذشت. زمستان در راه بود و چادرهای هلال احمر که حالا به سقف چندین هزار خانواده و زن و کودک تبدیل شده بودند دیگر در برابر باد و باران تاب نمی‌آوردند. روزگار سختی بود، باران و سرما وارد چادرها می‌شد و سرما تا مغز استخوان زلزله زده‌ها نفوذ می‌کرد، گاهی همین چند تکه پتو و لباس باقی مانده را هم باد و آب می‌برد.
کم کم توزیع کانکس بین خانوارهای زلزله زده آغاز شد تا بتوانند در جایی امن‌تر پناه بگیرند. برخی زخمی‌ها بهبود پیدا کردند و به خانه برگشتند، البته خانه که نه، به چادر و کانکس‌ها برگشتند!
برخی از مردم کانکس را انتخاب کردند و برخی هم کمک نقدی بلاعوض تا برای خود سرپناهی فراهم کنند و همزمان آواربرداری در شهرها و روستاها آغاز شد و میلیون‌ها تن نخاله ساختمانی به جایی دورتر از چادر و کانکس‌های مردم منتقل می‌شد.
ماه‌های بعد زندگی روی روال افتاده بود. همچنان توزیع برخی خدمات و کمک‌ها بین مردم ادامه داشت، کم کم جای خالی برخی از خانه‌ها در حال گودبرداری و میل‌گرد گذاری بود. مدارس در کانکس‌ها دایر شده بود و بچه‌ها درس می‌خواندند، مردم دسته دسته راهی بانک‌ها می‌شدند تا وام بگیرند و خانه بسازند، انواع تسهیلات و کمک‌های بلاعوض برای خانه‌ها، کسب و کارها، وسایل زندگی و حتی دام‌های تلف شده مردم در نظر گرفته شد.
تا ماه‌ها بعد از زلزله تردد خودروهای پلاک اداری در شهرها و روستاها متوقف نمی‌شد، از انواع سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها و نهادها به کرمانشاه می‌آمدند تا گوشه‌ای از کار را بگیرند، یکی سیمان تامین می کرد، یکی آهن، تخفیف برای مجوزها و پروانه های ساخت و ساز اعمال می‌شد، خیرین برای ساخت مدارس و مراکز بهداشتی پای کار آمدند، بانک ها هزینه چاپ سررسید آن سال را برای کمک به زلزله زدگان اختصاص دادند و گروه‌های مردمی برای سخت خانه‌های روستایی دست به کار شدند.
حالا تقریبا تکلیف ۱۳۰ هزار واحد مسکونی، تجاری، صنعتی و کشاورزی آسیب دیده به نوعی معلوم و کار بازسازی و مقاوم سازی آنها شروع شده بود.
این همدلی و اجماعی که از سراسر ایران به سمت غرب کرمانشاه شکل گرفت یکسال بعد از زلزله به خوبی نمود داشت. بخش زیادی از خانه‌های مردم در یکسال اول بازسازی و تعمیر شد، کلاس‌های درس در ساختمان های مقاوم دایر شدند و خانه‌های خشتی و گلی روستایی جای خود را به خانه‌های مقاومی داده بود که پس‌لرزه‌های بزرگ شش ریشتری هم دیگر آنها را تکان نمی‌داد.
۹ سال بعد از زلزله
حالا ۹ سال یعنی بیش از ۳۲۰۰ روز از زلزله ۷.۳ ریشتری ۲۱ آبان ۱۳۹۶ سرپل ذهاب می‌گذرد و دوباره راهی این منطقه می‌شوم تا ببینم زندگی که به یکباره در ۲۰ ثانیه از دست رفت، حالا بعد از ۹ سال چگونه است؟
در اسلام آبادغرب و کرند نه در شهر و نه در روستاها ردی از زلزله نمی‌بینید. بیمارستان اسلام آبادغرب که عینی‌ترین نماد آسیب زلزله بود به خوبی بازسازی شده و سرپا است و هر روز صدها بیمار در آن مداوا می‌شوند.
روستاهای مسیر به سمت سرپل‌ذهاب کاملا جلب توجه می‌کنند، روستاهایی که تا ۱۰ سال قبل تیرچه‌های چوبی سقف آنها معلوم بود و حالا بعد از بازسازی زلزله به خانه‌های تیرآهنی مقاوم تبدیل شدند که برخی از آنها حتی نما رومی دارند!
شهر سرپل ذهاب ذهاب که در شب زلزله شهری تاریک، ویران و پر از دود بود حالا به شهری با ساختمان‌های چند طبقه تبدیل شده است. خانه هایی که در زلزله فرو ریخت حالا جای خود را به خانه‌های سه چهار طبقه داده است.
برخی خانه‌ها بعد از ۹ سال هنوز هم در حال ساخت و ساز هستند و طبقه روی طبقه می‌گذراند.
سراغ مسکن مهرها می‌روم، همان جایی که تصاویرش خیلی وایرال شد، ساختمان‌های بلند قرمزی که دیگر نه دیوار داشتند و نه در و پنجره و فضای داخلی خانه، رختخواب‌ها و تابلوهای روی دیوار آن بیرون افتاده بود.
سراغ مردی می‌روم که در محوطه مسکن مهرها نشسته است و می‌گوید از قدیمی های این مجتمع است. سال زلزله را به خوبی بخاطر دارد و می‌گوید: بعد از زلزله هیچ وقت ارزش این خانه‌ها مثل قبل نشد و هنوز پسِ ذهن مردم، این مجتمع‌ها یادآور زلزله سال ۱۳۹۶ است.
اما ادامه می‌دهد: زندگی اینجا جریان دارد، خانه‌ها همه مقاوم سازی شده و امروز حتی یک واحد آن خالی نیست.
راست هم می‌گفت حیاط مجتمع‌ها پر از بچه‌های چهار پنج ساله‌ای بود که بدون هیچ درکی از سال زلزله دوچرخه سواری می‌کردند.
حیاط اینجا که آن روزها پژوی مچاله شده‌ای در آن قرار داشت و نمادی از ویرانی بود حالا پر از انواع خودروهایی است که گوشه به گوشه پارک کرده‌اند.
بوی غذا از حیاط یک بلوک به مشام می‌رسد و صدای جیغ بچه‌ها حیاط را پُر کرده است.
چند صد متر پایین‌تر محله «فولادی» است، همان محله‌ای که کشته زیادی داد و زیر برخی از ساختمان‌هایش چندین جنازه پیدا شد. محله فولادی بیشترین تخریب را در شهر سرپل‌ذهاب داشت.
اگر اولین بار باشد که این محله را ببینی شاید تصور نکنی که زمانی خانه‌هایش با خاک یکسان شد. حالا خانه‌ها حداقل در دو یا سه طبقه بالا آمده‌اند، بعد از آن سال ده‌ها کودک در این محله متولد شده‌اند و حالا در کوچه‌ها بازی می‌کنند.
توی این محله یک مدرسه خوب دایر است که بچه‌ها در همین ساعت عصر توی کلاس‌هایش در حال درس خواندن هستند.
شهرک صنعتی انتهای شهر سرپل‌ذهاب که زمانی تعداد زیادی از واحدهایش ویران شد و یا آسیب دید حالا واحدهایش سرپا هستند، کارگران صبح می‌روند و عصر برمی‌گردند، اینجا کالا تولید می‌شود و بین مغازه‌ها می‌رود، همان مغازه‌هایی که زمانی در و دیوارهایشان آوار شد و حالا دوباره کاسبی در آنها برقرار است.
رعنا و کاردستی روی قبر
به سمت ثلاث باباجانی و ازگله می‌روم و ابتدا در مسیر سری به روستاهای کوییک می‌زنم. کوییک عزیز، کوییک مجید و کوییک حسن، روستاهایی که چند شب بعد از زلزله وقتی به دیدنشان آمدم حتی راه دسترسی‌شان بین آوارها پیدا نبود، اما حالا حتی کوچه‌هایش تابلو دارد.
گفته‌اند یکی از یازده کودکی که در جریان زلزله سرپل ذهاب همزمان پدر و مادر خود را از دست داده ساکن این روستاها است، همان خانه‌ای که پنج نفر از اعضای خانواده‌اش یکجا از بین رفتند و حالا دخترِ خانه که آن شب تنها شش سال داشت ۱۵ ساله است.
از پیرمردی که ابتدای روستا نشسته سراغ این دختر را میگیرم و می‌گوید حالا ۹ سال است که با عمویش زندگی می‌کند.
خود دختر می‌گوید اسم مستعارم را بگذارید رعنا!
اولش عمویش کمی توضیح می‌دهد که رعنا در همان ساعات اولیه زلزله پدر مادر و سه خواهر و برادرش را از دست می‌دهد و از خانواده شش نفره آنها فقط همین کوچکترین فرزند می‌ماند.
می گوید تا دو ماه از ترس آنچه که دیده بود زبان بسته بوده و حرف نمی‌زد.چقدر با همکاری بهزیستی گفتار درمانی‌اش کردند و حالا هم خیلی دوست ندارد آن روزها را بازگو کند، خصوصا وقتی که از زیر آوار بیرونش کشیدند و وقتی سراغ پدر و مادر و خواهر و برادرهایش را گرفت فهمید دیگر نیستند.
اما خودش جمله‌ای می‌گوید که قلب آدم را به درد می‌آورد، می‌گوید: زلزله برای مردمی که خانه‌هایشان خراب شد شاید تمام شده باشد، اما برای ما بچه‌هایی که پدر و مادر نداریم تا آخر عمر همیشه ۲۱ آبان یادآور تلخ‌ترین روز زندگی‌مان است.
می‌گوید مردم وام گرفتند و خانه ساختند، اما پدر و مادر من با هیچ چیز برنخواهند گشت.
می‌گوید این سال ها به او خیلی سخت گذشته، خیلی شب‌ها هنوز خواب پیدا شدن جنازه مادرش را می‌بینید و با جیغ بلند می‌شود. آخرین تصویری که از مادرش دارد پیکری وا رفته و آسیب‌دیده با موهای خاکی و لباس‌های پاره است.
و البته می‌گوید پدر و مادرش آرزو داشتند او درس بخواند و برای خودش کسی شود، به همین دلیل حالا شاگرد اول کلاس است و می خواهد دکتر قلب شود.
در این سال‌ها با خانواده عمویش زندگی کرده و وقتی که از بدترین خاطراتش می‌پرسم می‌گوید وقتی روز مادر بچه‌ها در مدرسه برای مادرشان کاردستی درست می‌کردند، مادر من در قبرستان روبه‌روی روستا خوابیده بود و من کاردستی را روی قبرش گذاشتم.
نکند مادر و گاوهایمان با زلزله بمیرند!
دو روستا بالاتر نشانی پسری را می‌دهند که حالا باید یازده ساله باشد، در شب زلزله دو ساله بود و پدرش را از دست داده و حالا با مادرش زندگی می‌کند. در همان سال‌ها با کمک‌هایی که رسیده چند گاو خریدند و روزگار می‌گذرانند.
ورودی روستا چند وسیله بازی وجود دارد چیزی شبیه یک الاکلنگ که او با دو سه پسر دیگر روی آنها نشسته و بازی می‌کند.
از خودش چیزی نمی‌پرسم که مبادا خاطرش آزرده شود. سراغ مادرش می‌روم، مادرش می‌گوید خوب کردید چیزی به خودش نگفتید او درکی از آن سال‌ها ندارد فقط می‌داند وقتی کوچک بوده زلزله آمده و پدرش زیر آوار ضربه به مغزش خورده تا چند ساعت هم زنده بوده، اما بعدش مرده است.
مادرش ادامه می‌دهد: او دقیقا نمی‌داند زلزله چیست ولی همیشه یک سوال تکراری می پرسد: «مامان اگه زلزله بیاد نکنه تو هم بمیری، نکنه گاوها بمیرن و من گرسنه بمانم».
این را از بچه‌هایی که زمان زلزله بزرگ‌تر بودند شنیده که پدر و مادر بعضی‌ها مرده‌اند و بچه‌ها در روزهای زلزله ساعت‌ها گرسنه ماندند و حالا همیشه از این موضوع می‌ترسد.
از روستاهای کوییک دور می‌شوم و به سمت ازگله می‌روم. شهر ازگله همان سال هم ویرانی‌اش کمتر از سرپل ذهاب بود و حالا هم نشان چندانی از زلزله ندارد، مگر چند روستای مسیر که هنوز کانکس‌هایشان را برای محل ذخیره علوفه دام نگه داشته‌اند.
در ازگله و برخی نقاط دیگر هنوز یک بخش خیلی کوچک از زلزله باقی مانده، برخی ساختمان‌های اداری و عمومی که بعد از ۹ سال هنوز بازسازی نشده‌اند.
البته خرده چندانی هم نمی‌توان گرفت، بازسازی و ساخت ۱۳۰ هزار واحد تعمیری و احداثی عدد کوچکی نیست. اینکه اولویت به بازسازی خانه‌های مردم داده شد و عمده مردم در همان سال اول و نهایتا سال دوم به خانه‌هایشان برگشتند در نوع خود یک رکورد بوده و این ساختمان‌های باقی مانده هم بالاخره تکمیل خواهد شد.
بیش از ۳۲۰۰ روز از ۲۱ آبان سال ۱۳۹۶ و زلزله مهیب سرپل‌ذهاب می‌گذرد. برای بسیاری از مردم زلزله تمام شده، اما برای یازده کودکی که پدر و مادرشان مرد و ۱۴ کودکی که بی مادر و ۳۹ کودکی که بی‌پدر شدند، ۹ سال است که ۲۱ آبان ادامه دارد … .
انتهای پیام
