باغ تاریخی امیرآباد در غرب بیرجند قرار دارد و با وسعت ۱۴۶ هزار و ۲۶۹ مترمربع، معادل حدود ۱۴.۶ هکتار، یکی از مجموعههای تاریخی و فرهنگی وابسته به دانشگاه بیرجند است. قدمت بنای تاریخی این مجموعه به دوره قاجار بازمیگردد و ساختار معماری و زیرساختهای آن، از دانش گذشتگان در مدیریت آب و سازگاری با اقلیم گرم و خشک حکایت دارد.
این باغ در سال ۱۳۶۰ و در دوره مدیریت دکتر رونقی به مالکیت دانشگاه بیرجند درآمد و پس از آن بیشتر در خدمت فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و کشاورزی قرار گرفت. دانشجویان برای انجام فعالیتهای عملی، آزمایشگاهی و پژوهشهای مرتبط با رشته تحصیلی خود به این مجموعه مراجعه میکردند و باغ بیشتر کارکردی دانشگاهی داشت.
از مجموع مساحت مجموعه، حدود چهار هکتار به محدوده تاریخی و فرهنگی و نزدیک به ۱۰ هکتار به بخش کشاورزی اختصاص دارد؛ دو محدودهای که در روند ساماندهی باغ از یکدیگر تفکیک شدند تا بخش تاریخی بتواند با کاربری متناسب با ارزشهای معماری و فرهنگی خود احیا شود.
ساماندهی باغ پس از سالها فرسودگی
هادی صالحپور، مسئول مجتمع فرهنگی، رفاهی باغ امیرآباد دانشگاه بیرجند، درباره روند احیای این مجموعه اظهار کرد: باغ امیرآباد پس از سالها استفاده با کاربری آموزشی، پژوهشی و کشاورزی، نیازمند ساماندهی و پاکسازی بود و در سال ۱۳۹۸ این اقدامات با جدیت بیشتری دنبال شد.
وی افزود: در جریان پاکسازی مجموعه، دهها کامیون نخاله و وسایل اضافی از محوطه خارج شد و پس از آن، عملیات مرمت و بازسازی بخش تاریخی با جدیت بیشتری در دستور کار قرار گرفت.
صالحپور با اشاره به اقدامات انجامشده در دوره مدیریت وقت دانشگاه بیان کرد: محوطهسازی، نورپردازی، ایجاد المانها و چهار سکو و همچنین مرمت کوشک و اتاقهای مجاور از جمله اقداماتی بود که در آن دوره انجام شد. بخشی از ساختمانها و فضاهای تاریخی نیز بازسازی شدند و فاز نخست مجموعه به بهرهبرداری رسید.
وی با اشاره به شناسایی حوض قدیمی مجموعه در جریان عملیات پاکسازی گفت: این حوض که زیر خاک و آوار مدفون مانده بود، پس از نمایان شدن مورد بررسی قرار گرفت و شکل و ساختار آن شناسایی شد. سپس عملیات احیا با توجه به وضعیت پیشین حوض انجام گرفت تا این عنصر از ساختار تاریخی باغ دوباره به فضای مجموعه بازگردد.
به گفته مسئول مجموعه، تفکیک محدوده تاریخی از بخش کشاورزی نیز با هدف فراهم کردن امکان حفاظت و بهرهبرداری مستقل از فضای فرهنگی باغ انجام شده و اکنون ادامه ساماندهی و تعریف کاربریهای تازه در دستور کار دانشگاه قرار دارد.

چهارباغی که نگاه را به سوی کوشک میبرد
باغ امیرآباد از الگوی طراحی باغ ایرانی ـ اسلامی پیروی میکند؛ الگویی که در آن تقسیمبندی فضا، امتداد محورهای اصلی، جایگاه درختان و جریان آب در ارتباط با بنای مرکزی معنا پیدا میکنند.
صالحپور در معرفی ساختار باغ به الگوی چهارباغ اشاره کرد؛ الگویی که بر تقسیم فضا به چهار بخش و توجه به عناصر طبیعی استوار است. در این نگاه، آب، باد، خاک و آتش بهعنوان عناصر چهارگانه مورد توجه قرار میگیرند و مسیرها، درختان و جریان آب در کنار یکدیگر، هویت کلی فضا را شکل میدهند.
مسئول مجتمع فرهنگی، رفاهی باغ امیرآباد دانشگاه بیرجند گفت: محور اصلی باغ از ورودی به سمت عمارت مرکزی امتداد یافته و درختان بلند در دو سوی آن قرار گرفتهاند. این مسیر به بنایی میرسد که در معماری باغهای ایرانی با عنوان «کوشک» شناخته میشود؛ عمارتی که معمولاً در میان فضای باز و در محاصره درختان ساخته میشود و یکی از شاخصترین اجزای باغ به شمار میرود.
به گفته مسئول مجموعه، کوشک باغ امیرآباد در نقطه میانی باغ قرار دارد و پلان آن هشتضلعی است. این بنا در کنار فضای سبز پیرامون، بخش مهمی از ساختار معماری مجموعه را تشکیل میدهد و در طرح احیای باغ نیز جایگاه ویژهای دارد.
آبی که بدون پمپ به حوضها میرسید
وی افزود: در میان ویژگیهای باغ امیرآباد، سامانه قدیمی انتقال آب از بخشهایی است که توجه به آن، تصویر دقیقتری از دانش معماری و سازگاری سازندگان با اقلیم منطقه به دست میدهد.
صالح پور گفت: در برخی باغهای ایرانی، آب از طریق جویهای روباز در محوطه جریان پیدا میکند، اما در مناطق گرم و خشک، تبخیر آب میتوانست بخش قابل توجهی از منابع آبی را هدر دهد. استفاده از لولههای سفالی در زیر زمین، یکی از راهکارهایی بود که برای انتقال آب و کاهش تبخیر به کار گرفته میشد.
صالحپور درباره شیوه آبرسانی قدیمی باغ توضیح داد: آب از محدوده شاهنشین به سمت کوشک و حوضها هدایت میشده و لولههای سفالی زیرزمینی، مسیر انتقال آن را تشکیل میدادهاند. در این شیوه، اختلاف ارتفاع و شیب مسیر، حرکت آب را ممکن میکرده و برای انتقال آن نیازی به پمپ یا تجهیزات مکانیکی نبوده است.
به گفته وی، در جریان مرمت باغ در سال ۱۳۹۸ مسیرهای قدیمی انتقال آب بررسی شدند و بخشی از آنها برای نمایش و معرفی این شیوه آبرسانی بازسازی شد.
با این حال، ریشه درختان در برخی قسمتها به کانالها و مسیرهای زیرزمینی نفوذ کرده و بازسازی کامل آنها به عملیات عمرانی گسترده و هزینهای چندین میلیارد تومانی نیاز دارد؛ از همین رو، در مرحله فعلی تنها بخشی از مسیر بازسازی شده است تا امکان مشاهده و معرفی آن فراهم باشد.
مسئول مجموعه قدمت لولههای سفالی را با احتمال به اواخر دوره زندیه یا اوایل دوره قاجار نسبت داد؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده پیشینه برخی زیرساختهای آبرسانی باغ در زمانی پیش از ساخت بنای اصلی باشد.
این مسیرها با اتکا به شیب طبیعی زمین، آب را به حوضها میرساندند و در شرایط اقلیمی گرم و خشک منطقه، از قرار گرفتن تمام مسیر انتقال آب در معرض تابش مستقیم آفتاب جلوگیری میکردند.

دو قنات با دو سرگذشت متفاوت
آب باغ امیرآباد تنها از مسیرهای سفالی تأمین نمیشده است. دو رشته قنات آب شیرین و آب شور نیز در تأمین آب این مجموعه و اراضی اطراف آن نقش دارند؛ دو منبعی که از مبدأهای متفاوتی سرچشمه میگیرند و مسیرهای جداگانهای را طی میکنند تا به محدوده باغ برسند.
صالحپور با تشریح وضعیت منابع آبی باغ گفت: قنات آب شیرین از محدوده روستای خالقآباد میآید و مظهر آن در محلی با عنوان «سرآب امیرآباد»، پشت باغ و در نزدیکی اتوبان قرار دارد. این قنات متعلق به دانشگاه است و آب آن پس از رسیدن به مجموعه، برای حوضها و اراضی کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد.
در مقابل، مبدأ قنات آب شور در محدوده فرودگاه بیرجند قرار دارد و آب آن مسیری حدود ۲۰ کیلومتری را طی میکند تا در داخل باغ امیرآباد به سطح زمین برسد.
به گفته مسئول مجموعه، این آب پس از خروج از مظهر قنات، به سمت باغهای روستای امیرآباد هدایت میشود و در بخشهایی نیز برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد.
وی درباره تفاوت مالکیت این دو منبع آبی نیز توضیح داد: قنات آب شیرین خالقآباد متعلق به دانشگاه است، اما مالکیت قنات آب شور بهطور کامل در اختیار دانشگاه قرار ندارد و دانشگاه از حق بهرهبرداری و سهم آبی خود استفاده میکند. در برخی بخشها نیز امکان ترکیب آب شور و شیرین برای استفاده در اراضی کشاورزی وجود دارد.
وجود این دو رشته قنات در کنار مسیرهای سفالی انتقال آب نشان میدهد که آب در باغ امیرآباد تنها یک نیاز روزمره برای آبیاری نبوده، بلکه از گذشته در شکلگیری و تداوم حیات باغ نقشی اساسی داشته است؛ نقشی که امروز نیز در حفظ فضای سبز و کاربری کشاورزی مجموعه ادامه دارد.
معماریای که برای جریان هوا هم راه ساخته است
در کنار سازوکار انتقال آب، زیرساخت دیگری نیز در ساختمانهای قدیمی باغ وجود دارد که به شرایط اقلیمی منطقه مربوط میشود. صالحپور در معرفی ساختمانهای قدیمی به کانالهایی اشاره کرد که در زیر بناها قرار دارند و به یکدیگر متصلاند؛ مسیرهایی که امکان گردش هوا را در زیر ساختمان فراهم میکنند.
به گفته وی، این کانالها در تهویه طبیعی ساختمان و تعدیل شرایط دمایی فضای داخلی نقش داشتهاند. چنین تدبیرهایی در معماری مناطق گرم و خشک اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا سازندگان بنا، علاوه بر انتخاب مصالح و طراحی فضا، باید راهکارهایی برای مقابله با گرمای محیط و حفظ شرایط مناسب در فضای داخلی در نظر میگرفتند.
کانالهای زیرزمینی، لولههای سفالی انتقال آب و شیببندی مسیرها، هرکدام بخشی از راهکارهایی هستند که در ساخت این مجموعه به کار گرفته شدهاند. این جزئیات، ارزش باغ را فراتر از یک عمارت قدیمی و محوطهای سرسبز نشان میدهند و آن را به نمونهای از پیوند معماری، طبیعت و شناخت شرایط اقلیمی تبدیل میکنند.
چهارکاج؛ از محل استقرار خدمه تا فضای گردشگری
برنامه احیای باغ امیرآباد تنها به مرمت بناهای تاریخی و معرفی ویژگیهای معماری آن محدود نمیشود. دانشگاه بیرجند در نظر دارد با تعریف کاربریهای تازه، امکان حضور و استفاده عمومی از این مجموعه را فراهم کند؛ هدفی که بخشی از آن در محدوده موسوم به چهارکاج دنبال میشود.
صالحپور درباره پیشینه این قسمت توضیح داد: چهارکاج در گذشته محل استقرار خدمه و خدمتگزاران باغ بوده است و عنوان امروزی آن نیز با درختان کاجی که در دوره ساماندهی در این محدوده مورد توجه قرار گرفتهاند، ارتباط دارد.
اکنون این بخش با مشارکت بخش خصوصی در حال بازسازی است تا به مجموعهای با کاربری پذیرایی، اقامتی و گردشگری تبدیل شود. بر اساس برنامه اعلامشده، قرار است در این محدوده سفرهخانه و رستوران سنتی، کاروانسرای سنتی و اقامتگاه بومگردی ایجاد شود تا مجموعه بتواند خدمات متنوعتری به بازدیدکنندگان ارائه دهد.
به گفته مسئول مجموعه، اجرای طرح به بخش خصوصی واگذار شده، اما مالکیت همچنان در اختیار دانشگاه باقی میماند و سرمایهگذار برای مدت مشخصی بهرهبرداری از فضا را بر عهده خواهد داشت.
وی ابراز امیدواری کرد که عملیات بازسازی طی چند ماه آینده به پایان برسد و این بخش برای استفاده عمومی آماده شود.
تحقق این برنامه میتواند یکی از مهمترین گامها برای تبدیل باغ امیرآباد از فضایی با کاربری محدود دانشگاهی به مجموعهای فرهنگی و گردشگری باشد؛ البته به شرط آنکه کاربریهای جدید با ساختار و هویت تاریخی باغ هماهنگ بمانند.

کوشک تاریخی در انتظار کاربری تازه
برای کوشک مرکزی نیز کارکردی جدید در نظر گرفته شده است. این بنا پس از انجام بخشی از عملیات مرمت و بهسازی، قرار است به فضایی برای برگزاری جلسات مدیران و دستگاههای اجرایی استان تبدیل شود؛ کاربریای که میتواند ضمن فعال نگه داشتن ساختمان، زمینه استفاده دوباره از آن را فراهم کند.
صالحپور درباره اقدامات انجامشده در این بنا گفت: تأسیسات گرمایشی و سرمایشی و رادیاتورها ساماندهی شده و برخی پنجرهها و شیشهها نیز مورد تعمیر قرار گرفتهاند.
به این ترتیب، کوشکی که در گذشته بخشی از ساختار باغ تاریخی بوده، قرار است در کنار حفظ ویژگیهای معماری خود، کارکردی متناسب با نیازهای امروز پیدا کند.
باغ امیرآباد امروز در نقطه پیوند دو دوره قرار گرفته است؛ از یک سو، کوشک هشتضلعی، مسیرهای سفالی انتقال آب، دو رشته قنات، کانالهای تهویه و الگوی چهارباغ، روایتگر گذشتهای هستند که در معماری و زیرساختهای مجموعه باقی مانده است و از سوی دیگر، طرحهای مرمت، بازسازی چهارکاج و تعریف کاربریهای تازه، از تلاش برای بازگرداندن باغ به زندگی عمومی شهر حکایت دارند.
صالحپور با اشاره به روند اجرای طرحهای مرمتی از همراهی مدیران دانشگاه و بخشهای عمرانی، مالی و اداری قدردانی کرد و گفت اقدامات انجامشده برای احیای باغ با استفاده از ظرفیتهای داخلی دانشگاه و بدون دریافت کمک مالی از مجموعههای بیرونی دنبال شده است.
وی همچنین بر ضرورت معرفی این ظرفیت تاریخی از سوی رسانهها تأکید کرد تا شهروندان بیشتر با پیشینه و امکان استفاده از این مجموعه آشنا شوند.

با این حال، ارزش باغ امیرآباد تنها به طرحهایی که برای آینده آن پیشبینی شده، وابسته نیست. آنچه این مجموعه را شایسته توجه میکند، پیوندی است که میان معماری، آب و اقلیم برقرار کرده است؛ پیوندی که در لولههای سفالی مدفون در زمین، قناتهایی با مسیرهای طولانی، کانالهای زیر ساختمانها و جایگاه کوشک در مرکز باغ دیده میشود.
اکنون دانشگاه بیرجند با ادامه طرحهای مرمتی و تعریف کاربریهای فرهنگی و گردشگری، درصدد است این مجموعه را از فضای محدود دانشگاهی به یکی از ظرفیتهای فعال فرهنگی و اجتماعی بیرجند تبدیل کند؛ مسیری که در صورت حفظ اصالت تاریخی و بهرهبرداری اصولی، میتواند باغ امیرآباد را بار دیگر در زندگی شهری بیرجند جای دهد.

انتهای پیام