چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۱۰:۱۵
عامدانه روی نام حاج قاسم در «فجر» مانور ندادیم

کارگردان فیلم «کوچ» در گفت‌وگو با ایسنا:

عامدانه روی نام حاج قاسم در «فجر» مانور ندادیم

کارگردان فیلم «کوچ»، می‌گوید: قهرمانی که امروز دنیا از او حرف می‌زند، نه از فضا آمده بود و نه پسر خان؛ نیمی از سال را در چادر عشایری و نیمی را در خانه‌ای گلی گذراند و در نوجوانی برای بدهی پدر کار کرد. به گفته او، همین سختی‌ها شخصیت سردار شهید قاسم سلیمانی را ساخت.

به گزارش ایسنا، فیلم سینمایی «کوچ» به کارگردانی محمد اسفندیاری و تهیه‌کنندگی مهدی مطهر با تمرکز بر سال‌های کودکی و نوجوانی سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، بخشی از زندگی او و روند رشد و شکل‌گیری شخصیتش را روایت می‌کند.

در خلاصه داستان فیلم آمده است: «گاهی برای بزرگ شدن باید کوچ کرد.»

نادر فلاح، علی‌محمد رادمنش، محمدرضا مسعودی، ندا حسینی، علی نفیسی، یدالله شادمانی، مسعود رحیم‌پور، حسین شریفی، زهرا مرادی، حدیث اسماعیلی، ابوالفضل نگینی و امیررضا سلیمانی بازیگران این اثر هستند. «کوچ» محصول مکتب حاج قاسم است، پخش آن را «رها فیلم» برعهده دارد و از ۲۰ آبان‌ماه در سینماهای سراسر کشور اکران شده است.

آنچه در ادامه می‌خوانید، گفت‌وگوی ایسنا با محمد اسفندیاری است.

چه شد که تصمیم گرفتید وارد حوزه فیلم بلند شوید؟ انتخاب شخصی بود یا از ابتدا همین مسیر را در نظر داشتید؟

مسیر فیلم‌سازی بلند معمولاً از سینمای کوتاه می‌گذرد. فیلم‌ساز باید قالب‌های مختلف را تجربه کند تا امضا و دست‌خط خودش را پیدا کند و از نظر سرمایه‌گذاری هم منطقی است که فیلم‌ساز تازه‌کار ابتدا با سرمایه محدود در فیلم کوتاه رشد کند. البته عده‌ای هم فیلم کوتاه نساخته‌اند و فیلم‌ساز شده‌اند، اما مسیر عموم فیلم‌سازان همین است. برای من هم این اتفاق افتاد، بدون اینکه لزوماً خیلی دنبالش بوده باشم.

قاسم سلیمانی از فضا نیامده بود؛ در چادر و زیر بار بدهی پدر بزرگ شد

چرا در نخستین تجربه بلند سراغ یک شخصیت خاص رفتید؟

همین مسیر با فیلم کوتاه «۱۳ سالگی» شروع شد. در ابتدا سفارش ساخت تیزر یک کتاب بود؛ کتابی از خاطرات حاج قاسم که قرار بود منتشر شود و می‌خواستند برایش تیزری دو، سه دقیقه‌ای بسازند. پیش‌تولید ما آن‌قدر مفصل و خوب پیش رفت که با همان هزینه و به پیشنهاد تهیه‌کننده، نسخه‌ای کوتاه هم ساخته شد و «۱۳ سالگی» متولد شد. فیلم در جشنواره‌های مختلف مورد استقبال قرار گرفت و سفارش‌دهنده که صاحب اثر هم هست، یعنی مکتب حاج قاسم، تصمیم گرفت نسخه بلند آن ساخته شود. باز هم به ما اعتماد کردند.

ایده اولیه از متن خاطرات خود حاج قاسم برگرفته شده است؛ اگر آن متن نبود، هیچ‌کدام از این اتفاق‌ها نمی‌افتاد. آن متن بی‌پروا و جسورانه است و خود شخصیت آن را از کودکی و نوجوانی‌اش نوشته است.

«کوچ» در عنوان فیلم کوچ جغرافیایی است یا کوچ درونی؟

با دیدن فیلم هر دو وجهش دیده می‌شود. هم یک سیر درونی را می‌بینیم از شخصیتی که بزرگ می‌شود، تجربه می‌کند و معلم‌های مختلف نکاتی از زندگی به او یاد می‌دهند، و هم به دلیل بدهی پدر مجبور می‌شود به شهر کوچ کند، سبک زندگی‌اش عوض شود و در سنین نوجوانی مشغول کار شود تا بتواند بدهی پدر را بپردازد.

قاسم سلیمانی از فضا نیامده بود؛ در چادر و زیر بار بدهی پدر بزرگ شد

گفته بودید می‌خواهید فیلم شبیه الگوهای رایج فیلم‌های زندگی‌نامه‌ای نباشد. در عمل توانستید از آن فاصله بگیرید؟

این را بعد از ساخت فیلم با اطمینان می‌گویم. «کوچ» با زندگی‌نامه‌هایی که در این سال‌ها درباره چهره‌های دفاع مقدس یا ورزشی ساخته شده، متفاوت است. این فیلم قرار نبود سفیدشویی کند و صرفا نقاط قوت را نشان دهد؛ عمدی هم برای سیاه یا سفید نشان دادن نداشتیم، چون بر پایه خاطراتی است که خود شخصیت نوشته است. شانس ما این بود که او خیلی بی‌پروا خودش را روایت کرده؛ همه ضعف‌ها، نداری‌ها و حتی نقاط تاریک را نقل کرده است. به همین دلیل فیلم ما هم جسورانه شده و به جرأت می‌گویم در چند دهه اخیر مشابهی برای آن نداریم. دوستان فنی و هنری و مخاطبان عام به من گفته‌اند که فیلم، خیلی به خود زندگی شخصیت داستان نزدیک و بی‌طرف است. تمام تلاش من این بود که همان چیزی که خود شخصیت درباره خودش گفته، نقل شود.

فیلم «کوچ» قرار نبود سفیدشویی کند و صرفا نقاط قوت را نشان دهد؛ عمدی هم برای سیاه یا سفید نشان دادن نداشتیم، چون بر پایه خاطراتی است که خود شخصیت نوشته است. شانس ما این بود که او خیلی بی‌پروا خودش را روایت کرده؛ همه ضعف‌ها، نداری‌ها و حتی نقاط تاریک را نقل کرده است.معمولاً در ساخت فیلم درباره مشاهیر یا چهره‌های دفاع مقدس، تحقیقات ما از دوستان و آشنایان و خانواده است و آن‌ها به دلیل ارادتی که دارند، بیشتر خاطرات مثبت را نقل می‌کنند؛ برای همین فیلم‌ها محافظه‌کارانه می‌شود. اینجا ما این شانس را داشتیم که خود حاج قاسم زیر این خاطرات امضا زده و گفته بود همه این سختی‌ها و نداری‌هایی که گفته‌ام را خودم تضمین می‌کنم و فکر نکنید با گفتن آن‌ها آبرویم می‌رود.

از سوی خانواده یا نهادهای حامی واکنشی نشان داده نشد؟

مخاطب می‌داند حاج قاسم چه قهرمانی بوده و در چه جایگاهی قرار دارد؛ دلاوری‌اش را دیده و در تشییع او، میلیون‌ها نفر حضور داشتند. من در اینجا یک کنتراست روایت می‌کنم: مگر چنین آدمی باید از فضا آمده باشد؟ مگر باید پسر خان باشد یا استعداد ویژه‌ای داشته باشد؟ می‌خواهم بگویم این آدمی که امروز دنیا درباره‌اش صحبت می‌کند، از نداری محض در یک روستای عشایری بزرگ شده است؛ نیمی از سال در چادر و نیمی دیگر در خانه‌ای گلی زندگی کرده و از سر نداری مجبور شده برای بدهی پدرش کار کند. شاید همین سختی‌ها او را به اینجا رسانده است. این فرمول تربیت، فرمول سختی کشیدن است، نه آسایش مفرط. حاج قاسم مسیر عجیبی طی نکرده و شبیه داستان خیلی از پدران و پدربزرگ‌های خودمان است که از روستا به شهر آمدند، سختی کشیدند و دوری از خانواده را تحمل کردند.

واکنش خاصی از سوی هیچ نهادی نداشتیم. حاج قاسم مدعی زیاد دارد، اما خوشبختانه مکتب حاج قاسم به عنوان متولی اصلی وجود دارد و خود خانواده می‌گوید، این فیلم را خودم ساخته‌ام و خودم پاسخگو هستم.

قاسم سلیمانی از فضا نیامده بود؛ در چادر و زیر بار بدهی پدر بزرگ شد

برخی منتقدان معتقدند میان بیوگرافی انسانی و اسطوره‌سازی در فیلم تناقضی وجود دارد. نظر شما چیست؟

به تعداد فیلم‌هایی که ساخته می‌شود، الگوهای متفاوت فیلمنامه‌ای هم ممکن است به وجود بیاید. نیمه اول «کوچ» در کودکی شخصیت می‌گذرد و روایتی خرده‌پیرنگی دارد، چون جهان کودک در واقعیت همین‌طور است؛ بی‌هدف است، تجربه می‌کند و مشاهده می‌کند. از نیمه دوم که هدف‌ها به وجود می‌آید، حس دوپارگی ایجاد می‌شود. دلیلش این است که وارد دوره دیگری از زندگی می‌شویم. اگر طعم و مزه فیلم در نیمه دوم عوض می‌شود، به این دلیل است که آن بچه شیرین دیگر تلخ شده؛ در عذابی محض وارد شهری شده که همه‌چیزش برایش جدید است و در آن احساس غربت می‌کند. مسائل فنی و کمبودهای مالی را هم اصلاً نمی‌خواهم مطرح کنم و درباره خروجی نهایی صحبت می‌کنم.

فیلم هم مخاطب کودک و نوجوان دارد و هم مخاطب عمومی. ایجاد تعادل بین این دو سخت نبود؟

به سلیقه شخصی من برمی‌گردد؛ ناخودآگاه یک سری استانداردها را رعایت می‌کنم. فیلم از نظر مخاطب کودک و نوجوان هم ارزیابی شد و رده سنی آن ۹+ سال است. واقعیت‌ها را می‌گوییم و فیلم پاستوریزه نیست، اما جهانش جهان تمیزی است. روستا کثیف نبوده و آن چرکی مفرطی که در بعضی فیلم‌ها می‌بینیم، سلی