یکشنبه ۱۸ بهمن ۱۳۸۳ | ۰۸:۵۶
/گزارش/ كاخ عشرت‌آباد تهران؛ برادر دوقلوي شمس‌العماره كه ذره‌ذره تحليل مي‌رود
ناصرالدين شاه قاجار در بيرون از حصار تهران، مجموعه‌اي ييلاقي براي استراحت و تفريح خود تدارك ديده بود كه كاخ اصلي آن به شمس‌العماره شباهت داشت و خانه‌هاي كوچك اطراف حوض بزرگ مجموعه، هر يك تزيينات قابل توجهي داشتند. با انقراض سلسه‌ي قاجاريه، اين مجموعه داخل پادگاني محصور و به تدريج به عنصري زيادي و دردسرساز تبديل شد. هر چند اين مجموعه در فهرست آثار ملي به ثبت رسيد؛ ولي قرار گرفتن آن در داخل محيطي نظامي كافي بود تا در هر دوره بخش‌هايي از بناهاي تاريخي آن تخريب و هرچه بيشتر به وسعت پادگان اضافه شود؛ به‌گونه‌اي كه امروز وقتي از چندصدمتري و از پشت حصارهاي پادگان به كاخ «عشرت‌آباد» مي‌نگري، از خود مي‌پرسي چرا نام چنين بنايي را «عشرت‌آباد» گذاشتند؟
سرنوشت عمارت كلاه فرنگي عشرت‌آباد اين بوده كه داخل خانواده‌اي نظامي قرار گيرد؛ درحالي كه شمس‌العماره اكنون شاخص‌ترين بناي كاخ گلستان ناميده مي‌شود و هر روز تحسين‌كنندگان فراواني دارد.
پادگان وليعصر (عج) و بقاياي مجموعه‌ي تاريخي عشرت‌آباد را نيروي هوايي سپاه در اختيار دارد. از سويي ديگر سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري به‌عنوان متولي حفظ و نگهداري از آثار تاريخي مسؤوليت حفاظت از چنين مجموعه‌هايي را عهده‌دار است. با وجود آنكه پس از ساخته شدن پادگان در دوره‌ي پهلوي اول، كاخ عشرت‌آباد به همراه 12 تا 16 خانه‌ي كوچكي كه دور تا دور حوضي به قطر حدود 50 متر و عمق نيم متر قرار داشتند در فهرست آثار ملي به ثبت رسيدند، ولي اكنون تنها، كاخ اصلي سرپا باقي مانده و بقيه عناصر مجموعه در دوره‌ي پهلوي و بعدها به‌تدريج از بين رفته‌اند.
اسكندر مختاري ـ معاون سابق حفظ و احياي اداره كل ميراث فرهنگي تهران ـ كه كارشناسان تحت نظر او در سال‌هاي 1375 و 1381 براي تهيه نقشه و تعيين حريم كاخ عشرت‌آباد تحقيقاتي كرده بودند، معتقد است كه آثار تاريخي مجموعه عشرت‌آباد در عرض 30 سال خراب شده‌اند و آنقدر اين روند تدريجي بوده كه نمي‌توان كسي را در اين مورد متهم كرد؛ مهمترين دليل چنين اتفاقي نيز حضور نداشتن عنصر مردم در اين مجموعه است.
وي مجموعه‌ي عشرت‌آباد را چنين تعريف مي‌كند: عشرت‌آباد يكي از اعياني‌هاي دربار قاجار در شمال و خارج از حصار تاريخي تهران است كه در چند مقطع مرمت شده كه عمده‌ترين آن‌ها مربوط به تعميرات سال‌هاي 1353 تا 1355 است. ساختان اصلي آن به شمس‌العماره شباهت دارد و قبلا در مقابل آن حوض بزرگي به همراه 16 سوئيت براي اقامت موقت وجود داشته است. اما به واسطه‌ي اينكه بنا در محوطه‌اي نظامي قرار گرفته، هميشه دسترسي به آن دشوار بوده و حتا سازمان ميراث فرهنگي هم در اين‌باره با مشكل روبه‌رو بوده است.
مذاكرات اداره ميراث فرهنگي با مسؤولان نظامي براي مرمت كاخ عشرت‌آباد از سال 1373 آغاز شده؛ ولي اين مذاكرات همواره با موانعي روبه‌رو بوده و مختاري آن شرايط را اين‌گونه توضيح مي‌دهد: نيروي هوايي سپاه معتقد بود كه هزينه‌ي تعميرات بايد توسط سازمان ميراث فرهنگي تامين شود و سازمان نيز اعتقاد داشت كه چون بنا براي عامه‌ي مردم غيرقابل بازديد و دسترسي به آن مشكل است، اعتبارات اين سازمان بايد در اولويت‌هايي صرف شود كه مردم از آن‌ها بهره‌برداري مي‌كنند. به‌علاوه، كارشناسان ميراث فرهنگي براي گرفتن اطلاعات و تهيه‌ي نقشه‌هاي مناسب و طرح جامع مرمت، بايد در محل حضور پيدا مي‌كردند كه اين كار با وجود انجام هماهنگي‌ها، به‌سختي و با صرف مدت زمان زيادي صورت مي‌گرفت. به‌همين دليل، مذاكرات انجام شده هيچ‌گاه به اقدامات اجرايي منجر نشد.
در مجموع، مختاري موانع پيش