«قزوین شهری محصور در درختان و باغهای بزرگ که همچون نگینی در وسط باغها میدرخشد.» این جمله را "پیانزو دل لاواله ایتالیایی" در ۱۰۲۵ هجری قمری زمانی که مهمان شاهعباس بود، در توصیف قزوین گفت، اما این روزها آنقدر این جمله غریب به نظر میآید که اگر پیانزو زنده بود و امروز گشتی در قزوین میزد دیگر چنین عقیدهای نداشت.
هر چند از زمان پهلوی با کشیدن خط راهآهن بخشی از باغستان از بین رفت و شهر به سمت شمال شهر گسترش پیدا کرد، اما بیش از یک دهه است که این باغستان حال خوشی ندارد و هر روز به بهانههای مختلف تکهای از این منطقه سبز و درختانش جای خود را به کارخانهها، کارگاههای تجاری ـ اداری، قبرستان، جادهها، خانهها و ... میدهند، بیآنکه به عواقبش فکر کنند. جالبتر آنکه همزمان با تعرض به جان باغستان، از آمادهسازی پرونده آن برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو خبر میدهند.
در طول این سالها از استانداری تا نماینده ولیفقیه، نماینده مجلس و دیگر مسؤولان کشور بارها اخطار زوال باغستان سنتی قزوین را داده و احیا و حفظ آن خواستار شدهاند. از سوی دیگر، برنامههای توسعه راهبردی شهر (CDS) و طرحهای ویژه باغستان، حفظ باغستان را محور کلیدی توسعه شهر قزوین میدانند. در ۱۰ سال گذشته طرحهای مطالعاتی و ساماندهی متعددی روی باغستان انجام شده و بر ارزشمندی و ضرورت حفظ آن تأکید شده، به طوریکه در سال ۹۴ شورای عالی معماری و شهرسازی ایران در راستای حفظ باغستان مصوبهای صادر کرده و هرگونه تغییر در ۲۵۰۰ هکتار باغستان سنتی را ممنوع کرده است، اما در عمل بهجای حفظ باغستان اقداماتی در راستای تخریب آن شکل گرفته است. در تازهترین مورد مجوز تخریب بخشی از اراضی باغستان به انگیزه احداث مجتمع اداری ـ تجاری ۱۲ طبقه صادر شده و در خبرها آمده که مدیرکل میراث فرهنگی قزوین نیز یکی از موافقان و امضاءکنندگان اصلی این تغییر کاربری در کمیسیون ماده ۵ بوده است.
شهرداری سال ۹۳ درست سه ماه پس از آنکه باغستان ثبت ملی شده بود، خواستار خروج این اثر از ثبت شده بود. همان زمان، یعنی سال ۱۳۹۳ کمیسیون ماده ۵ و ادارهکل راه و شهرسازی استان قزوین با تصویب طراحی در راستای ساماندهی یک بلوار، کمر به نابودی بخشی از این باغستان میبندد و حتی دو روز پس از اعلام مخالفت رسمی مدیرکل وقت میراث فرهنگی قزوین با این طرح، این اداره ابلاغیه رسمی به شهرداری این شهر میفرستد تا بلوارسازی را اجرایی کنند.
این اتفاقات در حالی رخ دادند که مقام معظم رهبری در همان سال تعدی به جنگلها، زمینخواری و کوهخواری را جرم توصیف کرده، از دستگاههای مسؤول میخواهند تا قاطعانه با این موضوع برخورد کنند.
جادهکشی، معضل اصلی باغستان
یکی از دغدغههایی که در تمام این سالها تهدیدی جدی برای باغستان و درختانش محسوب میشده، ساخت پلها و جادهکشیها به بهانه کاهش ترافیک از دل باغستان بوده است؛ از طرح احداث پل امام رضا (ع) گرفته تا کمربندی نسیم شمال، ساخت سد لاستیکی روی رودخانه ارنجک و ... در تمام مدتی که میراث فرهنگی در برابر تعرضها و تخریبهای باغستان قزوین، به عنوان یک اثر ملی سکوت اختیار کرده بود و به عقیده دوستداران میراث فرهنگی به نوعی با این طرحهای مخرب همراهی میکرد، اعتراض و پیگیری دغدغهمندان بود که مانع از ادامه تخریبها و گاه باعث توقف آنها شد، اما اعتراض این دغدغهمندان تا کی میتواند به تنهایی مانع تخریبهای بیشتر شود؟ اما با وجود این فریادخواهیها امروز از این باغستان چه مانده است، همان باغستانی که اگر نبود قزوین در سیل ۹۷ جان سالم به در نمیبرد.
سعید زارعپور ـ کنشگر میراث فرهنگی قزوین ـ نیز خیابانکشی را معضل اصلی باغستان قزوین میداند که در سالهای اخیر گریبان آن را گرفته است و در این باره به ایسنا میگوید: مدیریت شهری به دلیل ازدیاد وسایل حمل و نقل، سادهترین راه را برای رفع ترافیک شهری در نظر گرفت. این در حالی است که این خیابانکشیها غیراصولی بوده است. در این طرحهای خیابانکشی، طرح کمربندی نیسم شمال است که طبق مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی قرار بوده مسیر دسترسی باغدارها باشد، اما با آسفالت کردن این معبر میانباغی، یک راه میانبر برای تردد ماشینهای عبوری ایجاد شد. در دوره پنجم مدیریت شهری با وجود اینکه خودشان هم اذعان داشتند اجرای طرح کمربندی نسیم شمال خارج از وظایفشان است، اما فاز اول این کمربندی را اجرا کردند و با بتنریزیِ این میانبر و ایجاد یک کمربندی، باغستان را به دو نیم تقسیم و در دوره جدید هم فاز دوم آن را تکمیل کردند. این کمربندی آسیبهای زیادی به باغستان وارد کرد، از جمله قطع بخشی از مسیر آبیاری باغها، اختلال در دسترسی باغدارها به باغات و از بین رفتن پیوستگی باغستان.
از طرفی زارعپور درباره بلاتکلیفی پروژه پل امام رضا (ع) میگوید: در پی اعتراضهای شکل گرفته، شورای عالی معماری و شهرسازی در مصوبه سال ۹۸ تاکید کرد که پل امام رضا (ع) از وسط باغستان عبور نکند، اما شهردار جدید قزوین در جلسه رأیگیری خود خیلی راحت اعلام کردند که یک درخت را قطع میکنیم و ۱۰ تا درخت به جایش میکاریم و باید ادامه احداث پل امام رضا (ع) اتفاق بیفتد؛ چرا که شهدا ناظر کارهای ما هستند و باید این کار را به سرانجام برسانیم. امروز هم ابزار و ادواتی در حاشیه شهر مشاهده میشود که نشان میدهد قرار است اقداماتی انجام شود، اما چون دوستان شفاف نیستند، نمیتوان صراحتا این موضوع را تایید کرد، ولی کاملا مشهود است زمینههای انجام این اقدامات فراهم شده است.
شرایط به قدری در باغستان قزوین اضطراری است و تخریب آن پیامدهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی فرا استانی دارد که سال ۱۳۹۹ مرکز بررسیهای استراتژیک ریاست جمهوری بنا به اهمیت باغستان قزوین، گزارشی را در اینباره تهیه میکند و این گزارش به استحضار رییسجمهور وقت میرسد. وی نیز به وزیر جهاد کشاورزی و وزیران کشور، نیرو، میراث فرهنگی، رییس سازمان حفاظت محیطزیست و استاندار قزوین دستور میدهد تا از باغات قزوین حراست شود.
عبدالحسین مظفری ـ معاون ادارهکل حفاظت محیط زیست استان قزوین ـ سال ۱۳۹۹ با اشاره به دستور رییسجمهور مبنی بر «حراست از باغستان قزوین»، اما گفته بود: باغستان توسط میراث فرهنگی ثبت ملی شده است و با توجه به این امر، میراث فرهنگی بیشترین و مهمترین نقش را در حفظ باغستان دارد. همچنین با توجه به واقع شدن باغستان در حریم شهر قزوین باید استانداری و شهرداری پایکار آیند و برای حفظ آن کمک کنند. نگاه ادارهکل حفاظت محیط زیست نیز کمک به حفظ باغستان سنتی قزوین است.
اکنون سوال این است که میراث فرهنگی تاکنون برای حفاظت از باغستان سنتی که در سال ۱۳۹۳ به عنوان اثر ملی ثبت شده است، چه اقداماتی محافظت