در استان همدان ۲۷ تالاب وجود دارد که از این تعداد سه تالاب آقگل در ملایر، چمسور و پیرسلمان در اسدآباد به صورت طبیعی تشکیل شدهاند و چهار تالاب آقگل، سد شیرینسو در کبودرآهنگ، سد اکباتان و سد آبشینه در همدان منطقه شکار ممنوع معرفی شدهاند.
سد شیرینسو، کلان، آبشینه، اکباتان، سرابی و شنجور نیز از تالابهای مصنوعی و انسان ساخت استان همدان هستند.
ایسنا، با گرامیداشت روز جهانی تالابها به بررسی خشکسالی و اثرات آن بر تالابهای استان همدان در نشستی تخصصی پرداخته است.
تصمیمگیریها و سیاستهای محلی در همدان به نتیجه مطلوب نرسیدهاند
یک فعال محیطزیست در این نشست با اشاره به اینکه تصمیمگیریها و سیاستهای محلی و مدیریتی در همدان با وجود تلاشهای خرد و کلان، به نتیجه مطلوب نرسیدهاند، به ایسنا گفت: مشکلات اصلی این حوزه در همتنیدگی منافع شخصی، چالشهای سیاسی و اقتصادی و نبود مدیریت یکپارچه در حوضه تالابها و منابع آب است.
محمد سوزنچی با بیان اینکه در تصمیمگیریها و سیاستهای محلی و مدیریتی نیازمند یک انقلاب هستیم، افزود: عرضه زنده کردن و «انقلاب» مدیریتی مطرح است: گاهی با طنز گفته میشود بودجه مطالعاتی استانهای مرکزی و همدان را باید با ضریب دلار محاسبه کرد تا نتیجه مناسب بدهد اما مشکل اساسی، تکرار و طولانی کردن مطالعات بدون نتیجه است.
وی به عوامل مؤثر بر چالشها اشاره کرد و گفت: سیاستهای محلی، اشخاص، منافع اقتصادی افراد خاص و در نهایت تراکم منافع شخصی که بهجای منافع عمومی پیش میرود از مهمترین عوامل موثری بر چالشها است.
سوزنچی با اشاره به حالت بحرانی تالابهای همدان و مناقشات بین ادارهکل منابع طبیعی و محیط زیست، اظهار کرد: از طرفی مالکیت و بودجهها مشخص نیست و با وجود بودجهبندیهای ناقص و نبود چشمانداز مشخص، کارساز نیستند و از طرف دیگر نیروهای محلی که برای نجات تالابها فعالاند به نتیجهی مطلوب نمیرسند.
وی به پنج کاربرد کلیدی تالابها اشاره کرد و افزود: تالابها دارای پنج کاربرد کلیدی شامل حفظ تنوع زیستی، تنظیم محیط زیست، مدیریت آب(مانند تصفیه طبیعی)، تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش، منافع اقتصادی و اجتماعی در منطقه هستند.
این فعال محیطزیست با بیان اینکه تالابهای مصنوعی(مانند برخی سدها) نیز دارای اهمیت هستند، گفت: این تالابها نقش تصفیهکننده و نگهدارنده در سیل و ذخایر آبی دارند اما مدیریت آنان هم با چالش روبهرو است.
سوزنچی درباره پشتیبانی دولت و قوانین در بحث تالابها نیز تصریح کرد: دولت، قانونگذار و مدیران کلان استان بهطور جدی به کاربردهای تالابها پاسخ نمیدهند و بودجه و قوانین بهطور مناسب رعایت نمیشوند و شفافیت نیز کم است.
وی با بیان اینکه در مدیریت تالابها، نبود مدیریت یکپارچه در همدان باعث آسیب به تالابها شده است، افزود: نتیجه اختلافات میان سازمانهای مرتبط مانند(میراث فرهنگی، حفاظت محیط زیست و اداره منابع طبیعی) و نبود پیوستگی وظیفهای بین آنها، وارد شدن آسیب جدی به تالابها شده است.
سوزنچی اظهار کرد: از طرف دیگر عدم هماهنگی و صحت آمار در برداشتهای آب و زمینهای کشاورزی، با وجود درخواستهای مکرر از جهاد کشاورزی و آب منطقهای نیز چالش دیگری است که ارزیابی کیفی و کمی دقیق در حوزه آب و اقتصاد کشاورزی وجود ندارد.
این فعال محیطزیست با بیان اینکه نیاز به پژوهش و مطالعه با خروجیهای قابل اجرا وجود دارد اما فرایندها هنوز منجر به بهبود ملموس نشدهاند، گفت: پیشنهاد میشود با داشتن شاخصهای کلیدی برای کارهای آبی و کشاورزی، از طریق اندازهگیری سود اقتصادی و کارایی مصرف آب، ارزیابی انجام شود تا بتوان نتیجه و اثرگذاری را دقیقتر سنجید.
سوزنچی تصریح کرد: بهرغم دغدغههای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی، به نظر میرسد تنها با مدیریت یکپارچه، شفافیت در بودجهها و پاسخگویی بهموقع به استانداردها و قوانین، میتوان از تالابها و منابع آبی محافظت کرد و از فرصتهای اقتصادی و گردشگری ناشی از این تالابها بهره برد.
وی با اشاره به اینکه برای تالابها، همه اقدامها باید به گونهای انجام شود که خدمات گردشگری به بازدیدکنندگان ارائه شود بدون اینکه به خود تالاب آسیب برسد، افزود: باید در بحث مدیریت تالابها، تمام استانداردها و قوانین رعایت شود و موارد مطرح شده در کنوانسیون رامسر که منجر به استانداردسازی و دستورالعملهای بهرهبرداری از جمله جنبههای گردشگری شده است، رعایت شود.
سوزنچی با تاکید بر اینکه گردشگری تالابی نباید مبتنی بر مصرف آب باشد نیز گفت: باید از ظرفیتهای طبیعی تالاب مانند فضای منظره، جانوران و زیباییهای طبیعی در گردشگری تالابها استفاده شود.
وی با اشاره به اینکه باید پتانسیلهای سایر نقاط منطقه نیز در نظر گرفته شود تا بازدیدِ مطلوب و پایدار ایجاد شود، بیان کرد: برای نمونه میتوان به تالاب اراک اشاره کرد که از خانههای آپارتمانی شهر قابل دیدن فلامینگو است و سد شیرینسو نیز از این لحاظ پتانسیل بالایی دارد، اما ظرفیت گردشگری آن هنوز بهینه نشده است.
این فعال محیطزیست با تاکید بر اینکه مسأله اقتصاد گردشگری تالابها عمدتا وابسته به سرمایهگذاری دولت و زیرساختهاست، گفت: دولت باید مجوزها، زیرساختها و بودجه را فراهم کند تا اجرای طرحها امکانپذیر شود اما کشاورزان و جامعه محلی برای ورود به گردشگری با تغییر کسبوکار مواجهاند و بدون آموزش و تخصص لازم، ممکن است نتوانند با وامهای سرمایهگذاری کنار بیایند.
سوزنچی، بر ورود شرکتهای خصوصی به عنوان کنشگرانی راهبردی در منطقه اشاره کرد و گفت: البته برخی نمونهها یا تجربهها نشان میدهد که روندها به درستی اجرایی نشدهاند که این نکته نشان میدهد ضعفهای بنیادی در مدیریت، سرمایهگذاری و هماهنگی وجود دارد.
وی با بیان اینکه نیاز به سیستم مدیریتی یکپارچه و مصوبه از سطح استان وجود دارد، به تعیین حساسیتهای محیطی، تعیین سرمایهگذار و طرح مطالعاتی با بودجه مشخص، و تخصیص نقشهای روشن به نهادهای مرتبط اشاره و افزود: باید طرح مطالعاتی و جاذبهها به شکل اجرایی درآیند، نه فقط در مرحله خواندهشدن یا طرحهای نظری باقی بمانند.
سوزنچی بر وجود پتانسیلهای بالای تالابها نیز تاکید کرد: میزان برداشت از منابع آب و فشارهای کشاورزی ممکن است در دهه آینده به بحران کمآبی منجر شود و از سوی دیگر مهمترین چالشها و نگرانیها در حال حاضر کاهش منابع آبی، تأثیر بر خاک و آبوهوای منطقه و عدم اجرای کامل طرحها هستند.
وی با اشاره به نقش تالاب شیرینسو در اکوسیستم منطقه نیز گفت: وجود آب، پرندهها و جریان زیستی منجر به حفظ تعادل زیستی منطقه میشود و نبود آن میتواند سیل و کمبود آب را تشدید کند.
سوزنچی با بیان اینکه در تالاب شیرین سو نیز فسیل گاو دریایی به عنوان سندی تاریخی وجود دارد، اظهار کرد: این در حالی است که حفاظت و سرمایهگذاری لازم برای نگهداری و معرفی این پتانسیلها از سوی شهرداری یا مقامات محلی به درستی انجام نشده است.
این فعال محیطزیست تصریح کرد: بدون هماهنگی و اقدام عملی و با عدم سرمایهگذاری مؤثر و نبود برنامهریزی اجرایی، ظرفیتهای گردشگری تالابی به شکل کامل فعال نخواهد شد و آینده منابع آبی و کشاورزی نیز با خطر مواجه میشود.
نیاز به عزمی ملی و منطقهای برای احیای تالابها
معاون طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل محیطزیست استان همدان نیز در این نشست درباره وضعیت تالابها در همدان، بیان کرد: استان به دلیل شرایط اقلیمی و نحوه مدیریت منابع آبی، تابعی از رواناب و آبهای سطحی است و امکان ذخیرهسازی زیاد آب نزولات جوی ندارد.
مهدی صفیخانی با بیان اینکه تالابهای طبیعی در همدان دارای گستره کم و اکوسیستمهای تالابی محدودی هستند که در آنها آب با منابع طبیعی یا سدها ذخیره میشود، به عوامل اصلی بحران تالابی اشاره کرد و گفت: تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات جوی که بنیانِ اولیه اکوسیستمهای تالابی را تحت تاثیر قرار میدهد از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر خشک شدن تالابها است.
وی افزود: در بحث مدیریت آب و منابع انسانی نیز بهینهسازی ناکافی در مصرف، بهرهبرداری از آب برای کشاورزی و سایر مصارف نقش مهمی دارند که نقش دستگاههای مختلف مانند(محیط زیست، جهاد کشاورزی، آب منطقهای) در استفاده از منابع آبی بسیار دارای اهمیت است.
صفیخانی اظهار کرد: از سوی دیگر کمبود تابآوری اکوسیستم تالابی در شرایط خشکسالی و عدم حفظ حداقلی تالابها برای عملکرد اکوسیستمی نیز از موارد دیگر تاثیرات خشکسالی است.
معاون طبیعی و تنوع زیستی محیطزیست استان با بیان اینکه برخی از تالابها بهعنوان تالابهای مصنوعی توسط دستگاههای جهاد کشاورزی و آب منطقهای با هدفهای مختلف مانند تامین آب کشاورزی و برخی مصارف شرب در آینده ایجاد شدهاند، اظهار کرد: با مرور زمان برخی از این مخازن به اکوسیستمهای تالابی تبدیل شدهاند و اکنون حفاظت از کارکردهای اکوسیستمی و زیست محیطی آنان مطرح است.
وی به آبگیری مجدد تالاب پیرسلمان در اسدآباد اشاره کرد و گفت: تالاب پیر سلمان در اسدآباد(حدود ۵ هکتار) در سالهای خشکسالی، گاهی خشک شده و توسط برداشتهای قانونی از چاههای نزدیک تحت فشار بوده است اما در بارشهای زمستانی اخیر دوباره آبگیری شده است.
صفیخانی درباره تالاب آقگل نیز که تحت تاثیر خشکسالیهای اخیر به صورت کامل خشک شده، بیان کرد: تالاب آقگل یک تالاب فصلی و سیلابی با وسعتی حدود ۸۳۰ هکتار است که در فصل پاییز و آذر ماه درصورتی که بارش خوب باشد، عمق آب را از نیم متر تا نزدیک به سطح بالا آمده و تا تیرماه خشک میشود و در حالت طبیعی در تیر ماه نباید حالت تالابی داشته باشد.
وی با بیان اینکه سیلاب این تالاب باید به سمت قرهچای و سایر حوضههای آبریز حرکت کند تا آبرسانی به تالابها حفظ شود، افزود: به دلیل برداشتهای شن و ماسه رودخانهای و کشاورزی، مسیر سیلابی و ارتباط با سایر رینگهای حوضه آبریز دچار اختلال شده است.
صفیخانی با اشاره به اینکه تاکنون اقدامات جدی برای هدایت سیلاب انجام نشده و تالاب به شکل فصلی و سیلابی طبیعی خود عمل نمیکند نیز گفت: اگر سیلاب به طور منظم اتفاق نیافتد و خشک شدن تالاب در تیرماه رخ دهد، رطوبت سطح زمین و پوشش گیاهی کاهش یافته و گرد و غبار افزایش مییابد.
وی همچنین به برداشتهای غیرمجاز اشاره و تاکید کرد: در برخی سالها، آبگیری برقرار بوده اما برداشت آب به شکل غیرقانونی و دیوارههای ایجاد شده کناره این تالاب صورت گرفته است که با مراجع قضایی و برخوردهای قانونی مواجه شده است.
معاون طبیعی و تنوع زیستی محیطزیست استان حفاظت از تالاب آقگل و حفظ روند سیلابی آن را برای پایداری اکوسیستم، زیستگاه پرندگان و اقتصاد محلی حیاتی دانست و افزود: باید از ورود موانع در مسیر سیلاب جلوگیری کرده و مدیریت بهینه آبها اقدام شود.
وی درباره تامین حقآبه تالاب آقگل که حد فاصل استان مرکزی و همدان است، بیان کرد: مطالعه حقآبه این تالاب توسط سازمان حفاظت محیط زیست با بخش خصوصی در حال اجراست تا میزان دقیق حقآبه استانهای همدان و مرکزی مشخص شود.
صفیخانی با اشاره به اینکه برای حل معضل آب و تالاب آقگل، باید مدیریت حوضه آبخیز به صورت جامع و یکپارچه انجام شود و فقط تمرکز بر یک استان یا یک منبع نباشد، تصریح کرد: برای مدیریت این امر باید تمام حوضههای آبریز و تالاب را در نظر گرفت و با درک بافت اکوسیستمی بین حوزههای سیاسی و جغرافیایی، تصمیمگیریها را در سطح کلان منطقهای اصلاح کرد.
وی تاکید کرد: در بحث تخصیص آب به تالابها نیز بهویژه برای تالاب آقگل، ابتدا باید سهم آب خود استان همدان و منابع داخل حوزه را به طور عادلانه و دقیق مشخص کرد و سپس به سطح استانهای دیگر تسری داد تا از وارد شدن به مسائل بعدی جلوگیری شود.
صفیخانی، اظهار کرد: این مطالعات با حوضههای آبخیز استانها گره خورده و نتایج آن به تصمیمگیریهای مدیریتی کمک میکند.
وی بر نیاز به عزمی ملی و منطقهای برای احیای تالابها و افزایش تابآوری اکوسیستمهای تالابی در همدان تاکید کرد و گفت: این امر با هماهنگی بین دستگاههای مرتبط، مدیریت دقیق منابع آبی، و حفظ حقآبه اکوسیستمی تالابها از منابع حداقلی و مشترک هر دو حوضه آبخیز همدان و مرکزی، شدنی است.
معاون طبیعی و تنوع زیستی محیطزیست استان با بیان اینکه درباره وضعیت تالابها در سالهای اخیر صحبتهای کارشناسی و برداشتهای متفاوت صورت گرفته اما به صورت سیستماتیک عمل نشده است، گفت: با وجود اینکه در استان همدان در بحث تالابها، خوب و سیستماتیک کار کردهاند اما بخشهایی از کار با برداشتهای سطحی و اهم و فی الاهم در موضوعات، جدی گرفته نشده است.
صفیخانی افزود: در موضوع آب و سفرههای زیرزمینی، با وجود برخی کارهای خوب، تصمیمگیریها و مدیریتها اغلب به صورت غیر سیستماتیک و بدون در نظرگرفتن پیامدهای بلندمدت انجام شده است.
وی به وجود برخی مشکلات در همدان و مناطق همجوار اشاره کرد و گفت: مشکلاتی مانند تصرف اراضی کشاورزی، حفاریهای غیر مجاز و حتی مجاز چاه وجود دارد که مدیریت آنها به شکل مطلوبی انجام نشده است و تاثیرات اجتماعی و اقتصادی عمیقی در پی داشته است.
صفیخانی با بیان اینکه کارکرد مدیریت باید حوزهمحور و مرزهای طبیعی را مبنا قرار دهد، افزود: در این صورت از تفکیکهای سیاسی- جغرافیایی خارج میشود یعنی اکوسیستم با تقسیمات سیاسی در نظر گرفته نمیشود و انرژی به پوشش کل حوضه آبخیز استان همدان و استانهای مجاور اختصاص داده میشود و از تبعیض یا گره خوردن به مرزهای جغرافیای صرف جلوگیری خواهد شد.
وی درباره مسیر مهاجرت پرندگان و عبور آنها از ایران نیز گفت: پرندههای مهاجر از سیبری در پاییز به سمت جنوب حرکت میکنند و با شناسنامه ژنتیکیشان مسیر مشخصی را طی میکنند که ناگزیر پرواز از آسمان ایران هستند و هنگام جستوجوی زیستگاه، در اطراف ایران با کمبود وجود زیستگاه روبهرو میشوند و به طور کوتاهمدت یا بلندمدت مکانی برای زیستگاه خود پیدا میکنند.
صفیخانی افزود: در استان همدان با وجود بارشهای کم و خشک شدن تالاب آقگل، سدهای نعمتآباد، شیرینسو، آبشینه و کلان مناطقی هستند که پرندگان بهطور نسبی به آنها مهاجرت کرده و این تالابها به دلیل عمق آب، رژیم غذایی گونههای مختلف و ارتباط مستقیمی که با محل زیستشان دارد پذیرای پرندگان مهاجر هستند.
معاون طبیعی و تنوع زیستی محیطزیست استان با تاکید بر اینکه حفظ و نگهداری پرندههای مهاجر به اقتصاد منطقه از طریق گردشگری کمک میکند، بیان کرد: گردشگران داخلی و خارجی با بازدید از تالاب و محیط اطراف، تأثیرات اقتصادی مثبت تولیدی ایجاد میکنند که اگر از تالابها و پرندگان مهاجر به درستی حفاظت نشود، این فرصتهای اقتصادی از بین میرود.
ناسازگاری اقتصاد بر پایه کشاورزی و تاثیر تغییرات اقلیمی بر کمآبی
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب شرکت آبمنطقهای همدان، نیز در این نشست با اشاره به موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی همدان که در سرشاخههای حوضههای آبریز درجه ۲ است، بیان کرد: این درحالیست که محورهای فلات مرکزی و رودخانههای کرخه و سفیدرود در حوضههای بالادستی قرار دارند.
مرتضی احمدیرحمت، با بیان اینکه در استان همدان به دلیل قرارگیری در سرشاخه حوضه آبریز و ارتفاعات، نمیتوان انتظار تالاب یا دریاچه در این مناطق را داشت، افزود: علاوه بر این اقلیم همدان خشک و نیمهخشک است و بهدلیل تغییرات اقلیمی نیز سردی هوا که در گذشته وجود داشت دیگر مشاهده نمیشود.
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب شرکت آبمنطقهای همدان به افزایش ۱.۵ تا دو درجهای دمای همدان نسبت به میانگین کشوری و جهانی اشاره کرد و گفت: در استان همدان الگوی بارشی با تابش آفتاب بیشتر و کاهش شدید بارش برف تغییر کرده و بارش باران نیز به صورت سیلابی و موقتی شده است.
احمدیرحمت با بیان اینکه همدان در آستانه بیابانی شدن قرار دارد و پوشش گیاهی منطقه نیز محدود است و از سوی دیگر آبهای زیرزمینی به دلیل برداشتهای گسترده وضع مناسبی ندارد، اظهار کرد: مصرف آب زیرزمینی بیش از پتانسیل وجود دارد و برنامههای ملی برای تعدیل برداشتها مطرح شده است.
وی با بیان اینکه برداشتهای غیرمجاز و مجاز هر دو وجود دارند و با وجود تلاش برای محدودسازی غیرمجازها، برخی برداشتهای مجاز نیز خارج از پتانسیل است، گفت: در حال حاضر کشت کشاورزی و رشد اقتصادی بر پایه کشاورزی است که در دو حالت با پتانسیلهای کم آبی سازگار نیست.
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب شرکت آبمنطقهای همدان با اشاره به اینکه رودخانه قرهچای در فصل کنونی آب ندارد که این موضوع تالابهای مربوطه را تحت تأثیر قرار میدهد، بیان کرد: کارهای مطالعاتی درباره حریم و بستر تالابها انجام شده و برخی چاهها در حریم تالار پر شده یا پلمپ شدهاند.
وی افزود: تالاب پیرسلمان در حوضه کرخه و تالاب چمشور در حوضه کرخه و سفیدرود تحت فشارند و از طرف دیگر تفاوتهایی در ورودیهای آب و تبخیر نیز وجود دارد.
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب به اقدامات انجام شده در کارگروه سازگاری کمآبی اشاره کرد و گفت: تصویب محدودیتهای کشت، انجام دیوارکشیها و حفاظتهای ساختمانی برای جلوگیری از تصرف و ورود آب به تالابها از جمله اقداماتی است که در این کارگروه و از سوی نهادهای مرتبط انجام شده است
احمدیرحمت اظهار کرد: مشکل اصلی نبود همخوانی بین اقلیم در حال تغییر و مصرف آب است بویژه مصرف بخش کشاورزی که خارج از توان است.
وی با اشاره به اینکه بین پنج تا ۱۰ درصد از مصرف به دلیل برداشت غیرمجاز، فشار آبی را بیشتر میکند، تاکید کرد: لازم است با برخورد قانونی و به کارگیری روالهای موجود این بخش کنترل شود و از سوی دیگر الگوی کشت باید با پتانسیل آب همخوانی داشته باشد تا از منابع زیرزمینی و سطحی بهینه بهرهبرداری شود.
احمدی رحمت با بیان اینکه همدان همواره در مقایسه با سایر نقاط کشور، بهره اقتصادی لازم از آبی که مصرف میکند را نمیبرد، اظهار کرد: مصرف سالانه حدود ۸۰۰ میلیون متر مکعب در مقابل ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ میلیون متر مکعب مصرف کل کشور، نشان دهنده ناکافی بودن بازگشت اقتصادی آب مصرفی است.
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب با تاکید بر اینکه تغییر اقلیم و خشکسالیهای پیدرپی به تشدید فشار بر تالابها و منابع آبی همدان دامن زدهاند، افزود: با توجه به این وضعیت نیاز به بازنگری جدی در الگوی مصرف، مدیریت منابع آب زیرزمینی و سطحی، هماهنگی بین بخشهای کشاورزی، اقتصادی و محیطی برای کاهش فشار بر تالابها ضروری است.
احمدیرحمت با بیان اینکه در بحث حفاظت از توسعه منابع، محیطزیست و منابع طبیعی نباید نادیده گرفته شوند، گفت: بعضی فعالیتهای اقتصادی و اجرای طرحها، بهجای حفظ آب و زمین کشاورزی، موجب قربانی شدن این منابع میشود و این در حالیست که با کمآبی شدیدی مواجه هستیم.
معاون حفاظت و بهرهبرداری از منابع آب با اشاره به اینکه کاهش سطح زیر کشت و خشک شدن منابع آبی، به این باور منجر شده که دلیل اصلی کاهش کشت، کمبود آب است و این موضوع با برنامهریزی اقتصادی نامناسب تشدید میشود، تصریح کرد: در بحث بهرهبرداری و قیمتگذاری محصولات، وقتی قیمتها به سطحی برسد که یک سال کشت جواب همه هزینهها و جریمهها و سود را بدهد، انگیزههای اقتصادی به نفع حفظ منابع پایین میآید.
انتهای پیام


نظرات