به گزارش ایسنا، شب‌های رمضان همیشه فقط به سفره‌های افطار و آماده شدن برای سحری خلاصه نمی‌شود؛ در بسیاری از شهرها و روستاها، پس از فروکش‌کردن هیاهوی افطار و اقامه نماز، جمع‌های کوچک و بزرگ شکل می‌گرفت تا افراد که معمولا هم تا سحر بیدار می‌ماندند در فرصت ایجادشده بازی کنند. در این میان، برخی بازی‌های بومی تنها وسیله‌ای برای سرگرمی نبودند بلکه به مرور به بستری برای رقابت و دورهم جمع شدن تبدیل شدند.

«گول گول» یا همان «جوراب‌بازی» که در استان‌های آذربایجان غربی و کردستان به عنوان بازی محبوب ماه رمضان شناخته می‌شود، از جمله همین آیین‌های کمتر شناخته‌شده است که در فهرست میراث ناملموس ایران نیز به ثبت رسیده‌ و در میان مردم کرد و در شهرهایی چون خوی و سقز رواج دارد؛ بازی‌ای که در ساختار به «گل یا پوچ» نزدیک می‌شود، اما با ابزار متفاوت و آدابی خاص اجرا می‌شود.

رقابت برای این بازی گاهی در مسجد و پس از نماز تراویح جریان داشته و گاه در قهوه‌خانه‌ها و کافه‌قنادی‌ها، و نتیجه آن می‌توانسته از یک استکان چای تا شیرینی‌های رمضان یا حتی خرید خرما برای سحری باشد.

گاهی «جوراب‌بازی» و نحوه اجرا و قوانین حاکم بر آن بسیار به بازی گل یا پوچ نزدیک می‌شود و فقط ابزار و وسیله انجام آن اندکی تفاوت دارد. برای مثال، در روایتی از بازی «گول گول» در شهر خوی به کاربرد جوراب در بازی اشاره شده است. به این ترتیب که افراد دو گروه روبه‌روی یکدیگر قرار می‌گیرند و همه جوراب‌های پشمی خود را درمی‌آورند. سرگروه دستۀ آغازکننده بازی، انگشتری را در یک لنگه جوراب پنهان می‌کند؛ این جوراب را «گُل» و سایر جوراب‌ها را «پوچ» می‌گویند. افراد گروه مقابل باید حدس بزنند که کدام جوراب گل است تا آن را نگه دارند و بقیه را یکی‌یکی پوچ کنند و کنار بگذارند. ممکن است در حین پوچ کردن، انگشتر از یکی از جوراب‌ها خارج شود. بقیه جوراب‌های دست‌نخورده را به حساب دسته مقابل می‌نویسند و به همین ترتیب آن‌قدر بازی را ادامه می‌دهند تا به عدد ۱۰۱ برسند. اگر این بازی را در کافه‌قنادی‌ها اجرا کنند بازی بر سر شیرینی‌های ماه رمضان مانند زولبیا و بامیه است و اگر در قهوه‌خانه باشند شرط بازی بر سر چای است.

«گول گول» یا «جوراب‌بازی» از بازی‌های رایج میان مردم کرد است. هنگامی که ماه رمضان با فصل پاییز یا زمستان مقارن می‌شود، جوانان بعد از نماز مغرب و عشاء در مسجد می‌مانند و پس از خواندن نماز تراویح تا سحر جوراب‌بازی می‌کنند. افراد به چند دسته تقسیم می‌شوند و در نقاط مختلف مسجد، روبه‌روی هم می‌نشینند و پنج جفت جوراب پشمی درمی‌آورند که دست به‌راحتی در آن وارد شود، سپس جوراب‌ها را در دو ردیف می‌چینند. قرعه‌کشی برای تعیین گروه آغازکننده بازی به این صورت است که فردی از یک گروه، دو لنگه جوراب به دلخواه خود انتخاب می‌کند و مهره‌ای کوچک به نام «مازو» یا «پِشک» را که در دست پنهان کرده است در یکی از آن دو می‌گذارد. افراد گروه مقابل باید حدس بزنند که مازو در کدام جوراب است. اگر درست حدس بزنند، گروه آنها بازی را شروع می‌کند. در ادامه، روند بازی به این صورت است که گروه اول مهره را در یک جوراب پنهان می‌کنند و گروه مقابل، تنها با انتخاب دو جوراب از بین تمام جوراب‌ها باید جورابی را که مازو در آن پنهان شده است حدس بزنند. جورابی را که مهره در آن قرار دارد، در اصطلاح «گل» و آخرین جوراب را «یازده» می‌گویند.

در شیوه دیگر انجام بازی باید پشک یا مازو را با انتخاب سه جوراب پیدا کنند؛ چنانچه پس از انتخاب سه جوراب، پشک را نیابند، گروه اول ۱۱ امتیاز می‌گیرد و اگر موفق به یافتن پشک شوند، به تعداد جوراب‌های باقیمانده امتیاز می‌گیرند. بازی با همین روند ادامه می‌یابد تا یک گروه به رقم معینی که در آغاز توافق کرده‌اند برسد و برنده شود.

در سقز این بازی بیشتر در قهوه‌خانه‌ها اجرا می‌شود. افراد به دو گروه شش‌نفره تقسیم می‌شوند و همه جوراب‌ها را از پا درمی‌آورند و جلو خود می‌گذارند. هر گروه یک ملا یا سرگروه انتخاب می‌کند و یکی از دو گروه، بازی را آغاز می‌کند. ملای گروه اول یک تیله یا مازوج در دست خود پنهان می‌کند و در همه جوراب‌ها دست فرو می‌کند و آن را در یکی قرار می‌دهد. ملای گروه مقابل از اعضای گروهش می‌پرسد که به کدام جوراب مشکوک‌اند و حدس می‌زنند مازوج در کدام لنگه جوراب است. هر یک از اعضا به یکی از جوراب‌ها اشاره می‌کند و ملا در نهایت جورابی را که خود حدس می‌زند انتخاب می‌کند؛ اگر مازوج در آن باشد، جوراب را به سینه ملای گروه اول می‌زند و فریاد می‌کشد: «زاه» اما در غیر این صورت یک امتیاز از دست می‌دهد. سپس جوراب دیگری را نشان می‌دهد و اگر باز هم اشتباه حدس بزند سومین جوراب را انتخاب می‌کند. چنانچه باز هم حدسش اشتباه باشد می‌تواند تنها دو جوراب را برای آخرین امتیاز انتخاب کند و در صورتی که همچنان اشتباه حدس بزند، گروه اول برنده می‌شود و گروه بازنده باید «یک پوش خرما» (یک حصیر خرما) بخرد و به همه حاضران بدهد تا به خانه ببرند و برای سحری خرما و روغن بپزند.

پی‌نوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات جلد دوازدهم «تقویم آیینی ماه‌های قمری، دفترِ سوم ماه رمضان»، تهیه‌شده توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما نوشته شده است. 

انتهای پیام