به گزارش ایسنا، آنچه در این روز بیش از هر چیز به چشم میآید، پیوند میان پاکیزگی ظاهری و تحول درونی است؛ مفهومی که در قالب آیینهایی چون خانهتکانی، نظافت شخصی، پوشیدن لباس نو و آمادهسازی برای عید، بازتاب پیدا میکند. این رفتارها را میتوان نمادی از انسانی دانست که پس از یک ماه پرهیز، عبادت و خویشتنداری، اکنون با جسم و روحی تازه، به استقبال ماه شوال میرود. امسال که آغاز ماه شوال و عید فطر با نوروز نیز همزمان شده است، حتی با وجود شرایط جنگی، این عید حال و هوای دیگری دارد.
از طرفی تنوع این آیینها در مناطق مختلف کشور، نشاندهندۀ غنای فرهنگی و نقش سنتهای محلی در تداوم این مناسک است؛ از پخت نان و حلوا و نذری دادن گرفته تا شبزندهداری، گردهماییهای خانوادگی و باورهای خاص هر منطقه. مجموعه این رسوم، تصویری زنده از چگونگی بدرقۀ رمضان در میان اقوام ایرانی ارائه میدهد.
سیام رمضان، آخرین روز از این ماه مبارک است و بیتردید مردم هر منطقه، بر اساس باورها و فرهنگ بومی خویش، برای این روز آداب و رسوم ویژهای ترتیب دادهاند. از جملۀ این آداب، حمام رفتن و خانهتکانی کردن است. همانطور که استقبال از ماه رمضان با خانهتکانی، نظافت منازل و یا رسیدگی به نظافت شخصی همراه است، بدرقه این ماه نیز با همین آداب صورت میگیرد. مردم خانههای خود را تمیز میکنند، به نظافت شخصی میپردازند و لباسهای نو و پاکیزه میپوشند.
شاید دلیل تأکید بر خانهتکانی، حمام رفتن و پوشیدن رخت نو، این باشد که انجام چنین کارهایی، نماد نو شدن انسانی است که پس از یک ماه ریاضت کشیدن، پرهیز از ارتکاب گناه، عبادت و خویشتنداری در تمام زمینههای زندگی، با روح و جسمی دگرگونشده به استقبال ماه شوال میرود.
در برخی مناطق نیز رسم پخت نان در آخرین روز رمضان، به سیاق روز بیست و هفتم، رواج دارد و این نان، نشانهای از برکتافزایی برای روزهداران است؛ ضمن اینکه گاه نیز به عنوان نان نذری میان نمازگزاران تقسیم میشود، مانند آنچه در میان اقوام ترکمن رواج دارد. پخش حلوای مخصوص این روز، خواندن نمازهای قضا و ختم آخرین جزء قرآن کریم، از دیگر آداب روز سیام رمضان است.
در شهرستان مهران استان ایلام، مردم در شب آخر ماه مبارک رمضان بیشتر نذری و خیرات میدهند. اهالی این شهرستان در آخرین شب ماه نیز احیا میگیرند و مراسم وداع با رمضان را برگزار میکنند. همچنین پایان ماه رمضان از طریق بلندگو در مساجد شهر اعلام میشود. در روستای دورودگاه دشتستان نیز مردم در شب آخر ماه رمضان گرد هم میآیند و به گفته خودشان «یادی از رمضان» میکنند. در این شب، به تعداد آیات جزء آخر قرآن، با صدای بلند ذکر «الا اله الا الله جلیل الکبیر، خالق خلق، باسطه الرزق» را تکرار میکنند.
برخی از مردم تبریز نیز آخرین شب ماه رمضان را در مسجد میمانند و همانجا شب را به صبح میرسانند تا روحانی مسجد خبر رؤیت هلال ماه را اعلام کند. پس از شنیدن این خبر، همگی نماز عید را در مسجد اقامه کرده و سپس به خانههای خود بازمیگردند.
در روستای عصمتآباد بوئینزهرا از توابع استان قزوین نیز، مردم برای شام آخرین شب ماه رمضان، اعم از غنی و فقیر، رشتهپلو میپزند. افرادی که یکی از بستگان نزدیک آنها بهتازگی ازدواج کرده و به خانه بخت رفته است، از غذای شب عید یک بشقاب نیز برای او میفرستند. بردن این غذا بر عهده کودکان است؛ یکی ظرف غذا را حمل میکند و دیگری چراغی به دست میگیرد و با هم راهی خانه تازهعروس میشوند. در همین شب، مردان در برخی مناطق به قهوهخانه میروند و به بازیهایی چون ترنا، کبریتبازی یا جوراببازی مشغول میشوند و زنان نیز در خانه برای صبحانه روز عید فطر، غذاهایی مانند چلو و خورشت آماده میکنند.
زنان ترکمن ساکن در شهرستان بندرگز و روستاهای اطراف آن نیز در آخرین شب ماه رمضان، با شنیدن خبر حلول ماه شوال، به پخت حلوای مخصوصی به نام «داغوز حلوا» یا «حلوای گردو» میپردازند. برای تهیه این حلوا، ابتدا حدود دو کیلو برنج را در آب خیس میکنند، سپس مغز گردو را کوبیده و با برنج مخلوط میکنند. این مواد دوباره کوبیده شده و در ماهیتابه ریخته میشود و با قاشق چوبی مخصوص روی حرارت هم زده میشود. در ادامه شکر به آن افزوده شده و تا پخت کامل ادامه مییابد. این حلوا نیازی به روغن ندارد، زیرا گردو خود روغن پس میدهد. پس از آماده شدن، حلوا را تکهتکه کرده و در هر قطعه یک مغز گردو قرار میدهند و سپس میان همسایهها و آشنایان توزیع میکنند.
ترکمنها روز آخر رمضان را «کُره» به معنای چرک مینامند. در این روز، همه به خانهتکانی، شستوشوی لباسها و ظروف و نظافت کامل خانه میپردازند و حتی دیوارها را سفیدکاری میکنند.
پینوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات جلد چهاردهم «تقویم آیینی ماههای قمری، دفترِ سوم ماه رمضان»، تهیهشده توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما نوشته شده است.
انتهای پیام
