سیدروحالله سیدالعسگری چهارشنبه ۲۶ فروردین در نشست تخصصی میراث فرهنگی در جنگ رمضان که به مناسبت روز جهانی بناها و محوطههای تاریخی با حضور تشکلهای مردمنهاد، دوستداران، کنشگران، کارشناسان و خبرنگاران میراث و با همت دبیر پویش ملی نجات بناها و محوطهها و بافتهای تاریخی انجام شد، درباره آسیب به بناهای تاریخی در استان اصفهان اظهار کرد: در تجاوز آمریکا و رژبم صهیونیستی دولتخانه صفوی که محل استانداری اصفهان و مرکز استقرار آثار تاریخی این استان است، مورد اصابت قرار گرفت و موج انفجاری که بر اثر بمباران این ساختمان ایجاد شد، متأسفانه آسیب فراوانی به آثار شاخص ما بهویژه در دولتخانه صفوی وارد آورد.
وی به اولین حمله به بافت تاریخی ابنیه اصفهان اشاره کرد و افزود: اولین حمله به بافت تاریخی در روزی اتفاق رخ داد که در محدوده باغ گلدسته تا میدان نقش جهان، مکانی مورد هدف قرار گرفت. همکاران ما بلافاصله پس از این اتفاق با توجه به نگرانی از میزان خسارات وارده و نزدیکی محل حادثه، به همراه تیم دفتر فنی برای بررسی حضور پیدا کردند.
معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان با اشاره به روند حفظ و نگهداری اشیای ارزشمند موزه ادامه داد: پیش از آغاز جنگ، تمامی اشیا و تزئینات قیمتی بهصورت ویژه بستهبندی و برای حفاظت به مکان دیگری منتقل شد. برخی از آثار، مانند پنجره نفیس دوران صفوی، به دلیل شرایط خاص، امکان انتقال را نداشتند؛ از اینرو با بستهبندی ویژه و استفاده از فوم مخصوص از آنها محافظت شد. این در حالی است که پس از موج انفجار، تکههای شیشه خردشده وارد فوم شده بود، اما خوشبختانه هیچ آسیبی به این پنجره نفیس وارد نشد.
سیدالعسگرین با اشاره به وضعیت سیوسهپل گفت: ترکشهایی به بدنه این پل اصابت کرده، اما آسیب جدی وارد نشده است. با این حال، ممکن است در بلندمدت، با توجه به شرایط فرونشست اصفهان و موج انفجار اخیر، با رخداد ناگواری روبهرو شویم.
وی تأکید کرد: در آسیب واردشده به کاخ چهلستون، آیینهکاریهایی از دوره صفوی وجود دارد که میزان آسیبدیدگی آنها هنوز مشخص نیست. همانطور که میدانید، آیینهکاریها در دوره صفوی از اهمیت ویژهای برخوردار هستند.
معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان خاطرنشان کرد: از ۲۸ اثر تخریبشده در استان اصفهان، دو اثر در شهرستان کوهپایه، دو اثر در شهرستان شهرضا و دو اثر در شهرستان خوانسار مورد حمله ددمنشانه دشمن صهیونیستی_آمریکایی قرار گرفته است همچنین در کنار این تخریبها، بناهای تاریخی مجموعه تخت فولاد اصفهان نیز مورد تهاجم واقع شده است.
آسیبشناسی و اقدامات پیشگیرانه در مجموعه تاریخی نقشجهان پس از انفجار اخیر
جواد رحمتی، مدیر پایگاه جهانی نقشجهان در ادامه این نشست اظهار کرد: در بحث آثار تاریخی و میراثفرهنگی، مجموعهای از آسیبها مطرح میشود که به دلیل طول عمر بناها و گذشت زمان، بر پیکره آنها وارد شده است. بهعنوان مثال، مجموعه دولتخانه و میدان نقشجهان را در نظر بگیرید. ما دو زلزله بسیار شدید را تجربه کردهایم؛ یکی در زمان شاهعباس دوم که آثار آن در عمارت عالیقاپو، بازارهای اطراف و حتی در حین ساخت، مشهود است. زلزله دیگر در اواخر دوره قاجار، اطراف کاشان رخ داد که میدان نقشجهان را نیز دچار آسیبهایی کرد. بخشی از گنبد فروریخت و ایوان جنوبی گنبدخانه آسیب دید، بنابراین ما همواره با آسیبها و تغییراتی در سازه این آثار تاریخی و میدان روبهرو بودهایم.
وی افزود: در بحث آسیبشناسی به دنبال یافتن عوامل مخل و عوارض هستیم؛ یعنی آسیبی که بر بنا مشاهده میکنیم، مانند ترکخوردگی یا ریختگی و میخواهیم بدانیم چه عاملی باعث بروز آن شده است. تا اینجا به زلزلهها و نشست زمین اشاره شد. گاهی ممکن است چند کاشی بریزد یا دو پنجره آسیب ببیند، یا چند ترک ایجاد شود. نگاه اولیه این است که این آسیبها و عوارض را مشاهده و ثبت کنیم، اما مسئله اصلی اینجاست که پیکره این ساختار تاریخی که بیش از ۴۰۰ سال از عمرش میگذرد، ترکهایی برداشته که موج انفجار آنها را تشدید کرده است.
مدیر پایگاه نقشجهان بیان کرد: تحلیلی که بنده در همان زمان ارائه دادم این بود که در چند روز آینده، احتمالا شاهد ریزش کاشیها یا فروریختن بخشهایی از پنجرهها خواهیم بود. در هفته گذشته، با وزش باد شدید، دو صدای سقوط از سمت عالیقاپو شنیدیم. پس از بررسی، متوجه شدیم که دو در بازشو در پشتبام عالیقاپو سقوط کردهاند، همچنین کاشیهای مسجد امام (ره) نیز در معرض خطر هستند. گنبدخانه با ارتفاعی نزدیک به ۲۰ متر و کاشیهای بدنه آن، این نگرانی را ایجاد میکنند که ناگهان ریزش کنند. شاید تاکنون ریزش محسوس و گستردهای نداشتهایم، اما مطمئناً آسیب شدیدی به سازه اضافه شده است، در کنار عواملی که پیش از این ذکر شد.
رحمتی با اشاره به اقدامات انجام شده، ادامه داد: کاری که ما انجام دادیم، در ۱۶ اسفند؛ یعنی دو روز قبل از انفجار اصلی که در حریم انجام شد، باز کردن تعدادی از پنجرهها در عمارت عالیقاپو بود. ما یکسری اجسام و موادی را که احساس میکردیم قابلاشتعال باشند، از محل خارج کردیم و اقدامات پیشگیرانه دیگری نیز انجام دادیم، اما دقیقاً نمیدانستیم چه اتفاقی خواهد افتاد. خوشبختانه، تاکنون اقداماتی صورتگرفته و بررسیهایی انجام شده است که امیدواریم با تخصیص اعتبارات لازم، بتوانیم جلوی ریزش بیشتر را بگیریم.
آسیبهای مجموعه چهلستون پس از حمله اخیر و اقدامات اولیه پایش مجموعه
مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه میراث جهانی مجموعه چهلستون اصفهان نیز در این نشست اظهار کرد: کدگذاریها انجام شده، قرار است به دانشگاه ارسال شود تا مبنای کار قرار گیرد و مرمتها را جامعتر انجام دهیم. این اتفاق فعلاً بهطور کامل مشخص نیست و شبیه به فردی است که دچار حادثهای شده و ما جراحات بیرونی او را مشاهده میکنیم. در مورد مجموعه ما نیز، سازه ما به نظر آسیبدیده است؛ چه بهخاطر سنگینی و چه بهخاطر قدمت سازه. این موضوع به نظر من، ایوان و مقرنس تالار ورودی را تحتتأثیر قرار داده است.
وی افزود: مرمتهای رفع خطر، اصطلاحاً پلاستیککشیها در نقاطی که در معرض باد و باران هستند، صورتگرفته است. همینالان در حال انجام مرمتهای اضطراری هستیم تا انتقال اعتبارات انجام شود.
مدیر پایگاه میراث جهانی مجموعه چهلستون بیان کرد: این اقدامات نیازمند مطالعات دقیق و تخصصی است تا بتواند اتفاقات بسیار خوبی را رقم بزند. این امر با کمک تکتک دوستان امکانپذیر است و من دست همه دوستان را به گرمی میفشارم. هر کسی که بتواند در این زمینه به ما کمک کند، ما در خدمت هستیم.
نگاهی چندوجهی به میراثفرهنگی و هنرهای معاصر؛ از ضرورت آمادگی تا حضور در عرصه بینالملل
مدیر موزه هنرهای معاصر اصفهان اظهار کرد: موزه هنرهای معاصر، اگرچه در بنایی تاریخی قرار دارد، اما فعالیتهای آن معاصر، روزآمد و واکنشی متفاوت به جهان امروز است.
محمدرهبری افزود: همه ما میدانیم که موزهها و اماکن فرهنگی، فراتر از نمایش آثار، کارکردهای سیاسی و فرهنگی مهمی دارند، از جمله جلوگیری از جنگ و تحقق اهداف سیاسی. با این حال در این زمینه بهویژه در عرصه بینالمللی، اقدامات ما بسیار محدود بوده است. این سؤال برای من مطرح است که چرا نتوانستهایم در سطح بینالمللی بهاندازه کافی در این موارد صحبت کنیم، احقاق حق نماییم و حتی آنچه گذشت را روایت کنیم، دلایل متعددی برای این موضوع وجود دارد؛ از جمله محدودیتهای اینترنت بینالمللی، اما به نظر من مهمتر از آن، بهرهگیری ناکافی از ظرفیت اساتید و فرهیختگان این حوزه است.
بیتوجهی به ارزشهای تاریخی تخت فولاد؛ لزوم احیای یکی از مهمترین مجموعههای فرهنگی اصفهان
علی موسویموحد، معاون نوسازی، بهسازی شهرداری اصفهان در ادامه این نشست اظهار کرد: مجموعه تخت فولاد یکی از مهمترین و کهنترین گورستانهای شیعی کشور است که با وسعتی حدود ۷۵ هکتار، در ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ثبت شد. این مجموعه تاریخی، آثار ارزشمندی از دورههای مختلف از ایلخانی و صفوی گرفته تا قاجار و حتی دوره معاصر در خود جایداده است.
وی افزود: با این حال، مجاورت تخت فولاد با مجموعه هوانیروز باعث شده که در روزهای گذشته، این منطقه در معرض اصابت راکتها قرار گیرد و آسیبهای قابلتوجهی به بخشی از آثار وارد شود. حتی برخی بخشهای تخت فولاد در محدوده هوانیروز قرار گرفتهاند. نمونه این آسیبها را میتوان در مجموعههایی همچون «بقه رفیعا» مشاهده کرد.
معاون نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان بیان کرد: در ۱۴۰۱، برای اجرای پروژه خیابان سعادتآباد، بخشهایی از بافت تاریخی مجموعه بابا رکنالدین و دیگر بناهای تخت فولاد مورد توجه قرار گرفت، همچنین پروژه بهسازی بخشی از بناهای تاریخی تخت فولاد توسط سازمان نوسازی و بهسازی آغاز شد و خوشبختانه در ۱۴۰۳ به پایان رسید و با حضور وزیر افتتاح شد.
موسویموحد ادامه داد: با وجود این اقدامات، باید گفت که مجموعه ارزشمند تخت فولاد همچنان مغفول مانده است. درحالیکه در بخشهایی از شهر، مانند بناهای صفوی واقع در مجموعه دولتخانه صفوی، توجه و سرمایهگذاری بیشتری صورتگرفته، مجموعههایی همچون تکیه خوانساری و بابا رکنالدین که از دورههای مختلف تاریخی باقیماندهاند، کمتر دیده شدهاند. اخبار و اطلاعرسانی مرتبط با این آثار نیز محدود بوده و تنها چند مورد پراکنده اعلام شده است.
در ادامه این نشست دو فیلم از میزان تخریب حملات ددمنشانه دشمنان متجاوز به آثار تاریخی اصفهان که به همت دبیر پویش ملی نجات بناها و محوطهها و بافتهای تاریخی تهیه و کارگردانی شده بود برای عموم به نمایش در آمد.
انتهای پیام
