هر زائر که از راه دور و نزدیک قدم در این آستان می‌گذارد، کوله‌باری از رنج، امید و یا آرزو را با خود به همراه دارد و به‌نظر می‌رسد که حضور در این فضای روحانی، پاسخی تسلی‌بخش به نیاز عمیق انسان به معنا، امنیت و آرامش است؛ نیازی که در هیاهوی زندگی مدرن، گاه به دست فراموشی سپرده می‌شود و گاه مامنی برای بروز خود نمی‌یابد.

چه چیز در ساحت حرم مطهر رضوی و زیارت امام رضا (ع) نهفته است که این‌چنین انسان‌ها را مجذوب خود می‌کند و از دور و نزدیک با هزاران خواهش و آرزو می‌کشاند؟ این کشش معنوی و ماهیت «رفاقت» با حضرت، چه حس و حالی داشته و حضور در این مکان چه اثری بر روح و جان آدمی و ایجاد حس آرامش، امنیت و امیدواری در افراد دارد؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها نخست به سراغ یک متخصص روانشناسی رفتیم تا از منظر علمی، موضوع را بررسی کرده و در ادامه، نظرات متنوع زائرین را در این زمینه جویا شدیم. در انتها نیز گفت‌وگویی در همین راستا با یک متخصص علوم دینی انجام دادیم که شرح آن را در ادامه می‌خوانید.

سیدمحسن میرطالبی، روانشناس و مدرس دانشگاه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: متخصصان برای کاهش دردهای روحی و روانی، افزایش میزان تحمل روانی و تاب‌آوری، به‌ویژه در دوران‌های بحرانی یا مقاطعی که جامعه با موقعیت‌های دشوار روبرو می‌شود، راهکارهای گوناگونی ارائه کرده‌اند. یکی از روش‌های کاهش دردهای روحی و افزایش تاب‌آوری، استفاده از داروهای آرام‌بخش است. این شیوه از ساده‌ترین روش‌ها به شمار می‌آید اما بسیاری از این داروها موجب بی‌حسی و خواب‌آلودگی فرد می‌شوند. روش دیگر، ایجاد مشغله برای خود از طریق فعالیت‌های شغلی، حرفه‌ای یا جسمانی است؛ به‌گونه‌ای که فرد با درگیر شدن در یک کار مشخص، ذهن خود را از افکار آزاردهنده دور کند. همچنین مطالعه کتاب، مجله، رمان، تماشای فیلم، گوش دادن به موسیقی یا انجام فعالیت‌های ورزشی، از دیگر راهکارهایی هستند که می‌توانند به کاهش تنش‌های روانی کمک کنند.

وی ادامه داد: علاوه بر این‌ها و در صورت امکان، برنامه‌ریزی برای سفر و تغییر موقعیت و محیط نیز به بهبود وضعیت روانی کمک می‌کند. حضور در جمع اعضای خانواده یا دوستان مورد اعتماد نیز تأثیر مثبتی بر آرامش فرد دارد. کاهش میزان دنبال‌کردن اخبار، یکی دیگر از روش‌هایی است که می‌تواند از افزایش اضطراب جلوگیری کند. همچنین پرداختن به کارهایی که به دلیل مشغله‌ از آن‌ها غفلت شده است هم می‌تواند فرد را از چرخه نشخوار فکری خارج کند. فعالیت مثبت و هدفمند در فضای مجازی نیز در برخی موارد می‌تواند نقشی آرام‌بخش داشته باشد.

این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه یکی از موضوعاتی که موجب تفاوت میان رویکردهای درمانی روان‌شناسی در شرق و غرب شده، مسئله فردگرایی و احساس تنهایی در جوامع غربی است، خاطرنشان کرد: در بسیاری از این جوامع، انسان‌ها به شدت احساس تنهایی می‌کنند و این امر ریشه در ساختار فرهنگی و شیوه‌های تربیتی آن‌ها دارد. ارتباط‌گیری برای بسیاری از افراد دشوار است و مهاجرین غالباً با احساس افسردگی و تنهایی مواجه می‌شوند. از همین رو، آمار خودکشی در برخی جوامع غربی بالاتر گزارش شده و گرایش به مصرف مواد مخدر، الکل یا پناه‌بردن به حیوانات خانگی، تا حدی ناشی از همین بحران تنهایی است.

رابطه میان باورهای معنوی افراد و کاهش آسیب‌پذیری روحی

میرطالبی افزود: بر اساس گزارش‌هایی که انجمن روانپزشکان آمریکا، یکی از معتبرترین مراکز علمی و تخصصی در حوزه پژوهش‌های روانشناختی، منتشر کرده است، اعتقادات مذهبی و دینی، به‌شدت افراد را در برابر بحران‌ها، سختی‌ها و استرس و اضطراب‌ها، مقاوم و آسیب‌پذیری آن‌ها را کم‌تر می‌کند. نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که منظور از اعتقادات مذهبی، صرفاً باورهای اسلامی نیست. هر انسانی که دارای اعتقادی معنوی بوده و باور داشته باشد که در این جهان، مفاهیمی فراتر از ماده وجود دارد، می‌تواند از آثار مثبت چنین معنویت و باورهایی بهره‌مند شود. 

او با اشاره به اینکه روحیه بخشش، همکاری و توجه به دیگران در انسانی که دارای باور دینی و معنوی است، تقویت می‌شود، تأکید کرد: چنین انسانی از حالت فردگرای افراطی خارج شده و تنها به منافع شخصی و خانوادگی خود نمی‌نگرد. او نسبت به دغدغه‌ها و مشکلات دیگران احساس مسئولیت می‌کند و در پی یاری و حل مسائل آنان برمی‌آید. این احساس همدلی و کمک‌رسانی نه‌تنها جامعه را بهبود می‌بخشد بلکه موجب آرامش و شادی درونی خود فرد نیز می‌شود. روحیه‌اش تقویت شده و نوعی بازآفرینی انرژی روانی در او پدید می‌آید. در نتیجه، شخص مؤمن و باورمند نسبت به زندگی خود امید بیشتری پیدا می‌کند و با انگیزه و پشتکار فراوان‌تری برای پیشرفت و بهبود تلاش خواهد کرد.

این روانشناس ادامه داد: امروزه یکی از نیازهای بسیار اساسی و بنیادین جامعه، توجه به ابعاد معنوی وجود انسان است. برآورده شدن نیازهای معنوی، به‌ویژه در بستر فضاهای مذهبی همچون زیارتگاه‌ها، اماکن متبرکه، مساجد، حسینیه‌ها و شرکت مراسم مذهبی در ایامی مانند محرم و صفر نقشی چشمگیر در بهبود وضعیت روانی و روحی افراد دارد. تحقیقات نشان داده‌ است که شرکت در این فضاها و آیین‌ها، تحول قابل‌توجهی در حالات درونی افراد ایجاد می‌کند. چنین حضوری نه‌تنها به بهبود فردی کمک می‌کند بلکه اثرات مثبت آن به خانواده و جامعه نیز سرایت خواهد کرد. افرادی که دارای این باورها هستند، مثبت‌اندیش‌تر، هدفمندتر، مهربان‌تر و نسبت به خود و اطرافیانشان مسئول‌تر عمل می‌کنند؛ در نتیجه از نظر روحی در وضعیت پایدارتر و سالم‌تری قرار می‌گیرند.

میرطالبی یادآور شد: در جنگ اخیر، گروهی از هموطنان ما که در میناب عزیزان خود را از دست داده بودند، به دعوت نهادهای مسئول به مشهد مقدس اعزام شدند. بی‌تردید چنین سفرهایی تأثیر قابل‌توجهی بر بهبود حال روحی آن‌ها خواهد داشت و موجب تقویت روحیه و تسکین آلامشان می‌شود. در حوزه روان‌شناسی همواره تأکید می‌شود که برای افرادی که دچار بحران‌های شدید روحی می‌شوند، تغییر محیط زندگی و جابه‌جایی موقت می‌تواند یکی از مؤثرترین راه‌های کمک به روند درمان باشد.

اثرات مثبت سفرهای زیارتی بر بازسازی روانی افراد

وی با تأکید به اینکه تجربه نشان داده است سفرهای زیارتی، نسبت به سفرهای صرفاً تفریحی، اثر عمیق‌تر و پایدارتری بر آرامش و بازسازی روانی افراد برجای می‌گذارند، توضیح داد: این سفرها موجب تخلیه هیجانی، بازیابی انرژی درونی و آماده‌سازی فرد برای ادامه مسیر زندگی می‌شوند و از نظر روانی نقش مهمی در فرآیند ترمیم و تقویت روحیه دارند.

این مدرس دانشگاه تأکید کرد: هرچه ارتباط معنوی و روحی انسان با خداوند، اولیای الهی و معصومین تقویت شود، احساس امنیت، آرامش و سلامت روانی و حتی جسمانی در او افزایش خواهد یافت. انجام اعمال عبادی، دعا، زیارت و سایر مناسک مذهبی، ابزارهایی مؤثر برای تقویت روحیه، افزایش تاب‌آوری و کاهش فشارهای روحی هستند. این شیوه‌ها به انسان کمک می‌کنند تا در برابر مشکلات زندگی پایدارتر، امیدوارتر و از نظر روانی مقاوم‌تر باشد. بدون‌شک خداوند و ائمه اطهار در این مسیر آدمی رایاری خواهند کرد.

برای شنیدن نظرات زائرین آستان قدس رضوی درباره حال و هوای آنان در زیارت امام رضا (ع) و حضور در حرم مطهر رضوی، به میان مردم رفتیم؛ منصوره که از اصفهان برای زیارت آمده است، گفت: تاکنون بارها به همراه خانواده به زیارت امام رضا (ع) مشرف شده‌ایم. اگر بخواهم در یک کلمه بگویم، آرامش مهم‌ترین دلیلی است که من را به زیارت دوباره و دوباره حرم می‌کشاند. در روزهایی پرتنشی که گذشت، ما در اصفهان جنگ را از نزدیک تجربه می‌کردیم و واقعا نیاز داشتیم به حرم بیایم تا بخشی از آن همه استرس و اضطراب‌مان کم شود؛ آدم اینجا کمی خالی و سبک شود.

وی با اشاره به اینکه در مسیر اصفهان تا مشهد خیلی چیزها بود که به آن فکر می‌کردم و طوری نیست که بتوان همه آنها را در یک کلمه گفت، اظهار کرد: خواسته‌های زیادی داشتم که مهم‌تر از همه آنها دعای برقراری آرامش و صلح برای مردم کشورم و روزی پربرکت برای آن‌ها بود. دلم می‌خواست کشور ما بار دیگر و مثل همیشه آباد باشد. برای خانواده خودم نیز آرزوی سلامتی داشتم و خواسته دیگرم آن بود که باز هم قسمت شود تا به زیارت امام رضا نائل شویم و این زیارت، آخرین تشرف ما به خرم رضوی نباشد. برای دوستان و همکارانم نیز دعا کردم که زیارت حضرت علی بن موسی الرضا المرتضی (ع) قسمت آنها هم بشود تا چنین آرامشی را تجربه و احساس کنند.

یا امام غریب می‌دانی، تو خودت مکه فقیرانی/ فقر یعنی کسی تمامی عمر، حسرت مشهد تو را بخورد

مادری که به همراه فرزندانش از ایرانشهر آمده‌ است، توضیح داد: من چند بچه یتیم دارم و هیچ وقت پول سفر برای این زیارت را نداشته‌ام. این اولین سفر ما به شهر مشهد و زیارت امام رضا (ع) است. از وقتی که وارد حرم شده‌ام، حال دیگری پیدا کرده‌ام؛ انگار دلم پیش امام رضا فریاد می‌کشد.

آقای حسینی از نکا مازندران نیز با اشاره به اینکه تاکنون شاید بیش از 40 یا 50 بار برای زیارت به مشهد آمده است، اظهار کرد: هروقت خالم خوب نیست به پابوس آقا می‌آیم؛ انرژی مثبت می‌گیرم و دوباره به شهر خود برمی‌گردم. از آنجایی که در شهر ما فصل کشاورزی در حال آغاز شدن است و از طرف دیگر، این جنگ نابرابر بر اساس تصمیمات رژیم استکباری و صهیونیست باعث شده تا مردم نگرانی های فراوانی داشته باشند، تصمیم گرفتم که در این زمان به زیارت آقا بیایم تا با انرژی مضاعف دوباره به کسب و کار خود برگردم، با این امید که نشاط و شادمانی را پس از پایان جنگ دوباره تجربه کنیم.

وی افزود: هر کسی در زندگی خود ناراحتی‌ها و مشکلاتی دارد و بر اساس ظرفیت خود، این حال را با آقا در میان می‌گذارد. من هم وقتی به حرم می‌آیم از گوشه دل خود، خواسته‌هایم را با آقا مطرح می‌کنم. شاید تا الان به همه خواسته‌هایی که مطرح کردم نرسیده باشم اما به لحاظ روحی و روانی در زندگی برکات فراوانی دیده‌ام. به زیارت که می‌آیم، سفارش و التماس دعای دوستان و نزدیکان را هم به ایشان می‌رسانم.

خانم کریمی از اصفهان با اشاره به اینکه در زیارت، یک حال و هوا و آرامش خاص وحس خوبی وجود دارد که آدم دلش نمی‌خواهد از حرم بیرون بیاید، تأکید کرد: باید سعی کنیم که حال و هوای زیارت را با رفتار درست ادامه دهیم، گناه نکنیم، غیبت نکنیم، دروغ نگوییم و امثال این‌ها. خواسته من از امام رضا (ع)، اول فرج حضرت مهدی (عج) و پس از آن، سربلندی ایرانمان است.

هر گوشه ایران حرم توست که با تو/ همسایه دیوار به دیوار زیاد است

اسماعیل فدایی طاهری نیز که از یکی از روستاهای کاشمر به همراه همسر خود به زیارت آمده است، گفت: همه ایران، حرم امام رضا (ع) و ایشان امام همه مسلمین و شمس الشموس است. او رئوف و مهربان است و کرامت بسیار دارد و اگر به زیارتش بیایی، گره‌های زیادی را برایت باز می‌کند. هرچه را از او طلب کنی به تو خواهد داد و خواسته من از امام رضا (ع) امروز این است که کمک کند نیروهای مسلح ما بر کفر جهانی پیروز شوند و ایران ما همیشه سرفراز و پیروز باشد. باید همه چیز را به خودش واگذار کنی، توکل کنی و او خودش اجابت خواهد کرد.

آقای قاسمی از اصفهان هم درباره حال و هوای زیارت امام رضا (ع)، توضیح داد: من پنجمین یا ششمین بار است که به مشهد می‌آیم؛ این بار هم خیلی‌ها التماس دعا داشتند و ما هم هر کجا که در حرم رفتیم، در صحن‌های مختلف، آن‌ها را یاد کردیم. به خصوص مادر همسرم که مدام تماس می‌گیرد و می‌گوید نایب‌الزیاره من باشید. من بیش از هزار کیلومتر از اصفهان تا اینجا آمده‌ام و امیدوارم که بتوانم حداقل دو سه بار در سال به مشهد بیایم اما قدر این شهر و امام رضا را مشهدی‌ها باید بدانند. خواست قلبی من از امام رضا (ع) اول شفای همه بیماران است و پس از آن به امید خدا این شرایط جنگی هم تمام شود و آرامش و آسایش به مردم برگردد.

حال و هوای دل‌انگیز رفاقت با شاه خراسان

منصوره تأکید کرد: رفاقت با امام رضا (ع) از آن دسته دوستی‌هاست که به هیچ چیز وابسته نیست؛ گاهی ما با کسی رفاقت می‌کنیم و ممکن است با اتفاقی، آن رفاقت پایان بپذیرد ولی دوستی با امام رضا به این صورت است که چه در مشهد و چه در شهر خودت هم که باشی و به او نیاز داشته باشی، هر اتفاقی هم که افتاده باشد، یقین داری که هست. مطمئنی که هرگز پشت تو را خالی نخواهد کرد، می‌دانی از هر کجا که هستی می‌توانی با او صحبت کنی و این موضوع نه وابسته به زمان، مکان و نه حتی شرایط است. همیشه در نهایت به آن آرامش مورد نظر نیز دست پیدا می‌کنی. گاهی ممکن است دوستان نتوانند در هر شرایطی در کنار تو باشند اما در رفاقت با امام رضا مطمئنی که او همیشه هست.

غلام‌رضا که از گرگان به مشهد رهسپار شده، با انتقاد از کم‌کاری آدم‌ها در برقراری ارتباط عمیق با حضرت رضا (ع)، توضیح داد: رفاقت امام رضا با ما یک طرفه است! ظاهرا او ما را دوست دارد ولی ما او را دوست نداریم، چرا که اگر دوستش داشتیم رنگ و بوی چنین بزرگانی را به‌طور عملی به زندگیمان می‌کشاندیم. ما ایرانی‌ها همواره در رفاقت‌ها یاد گرفته‌ایم که در مرام و دوستی همیشه در یک سطح بالاتر از رفیقمان باشیم اما در این مسئله درست عمل نکرده‌ایم؛ ما همه جوره بدهکاریم.

خانم کریمی از اصفهان نیز تاکید کرد: رفاقت با امام رضا خیلی خوب است، انگار او پدر آدم است و می‌توان با او درددل کرد. او رفیقی است که به آدم نارو نمی‌زند و ان‌شاءالله حاجت‌هایمان را هم برآورده می‌کند. باید سعی کنیم که حال و هوای زیارت را با رفتار درست ادامه دهیم.خواسته من از امام رضا، اول فرج حضرت مهدی (عج) و پس از آن سربلندی ایرانمان است.

آقای اطغایی از بابل هم اظهار کرد: همه چیز ما امام رضاست و شاید به جرات بتوانم بگویم تنها نقطه‌ای که آرامش نهایی را به انسان می‌دهد، حرم ایشان است. از ایشان فقط فرج آقا امام زمان و سلامتی و پیروزی ایرانیان را می‌خواهم، در اوج بودن همه آن‌ها،  بالا بودن پرچم ایران و شکست دشمنان را. مأمن و اوج آرامش ما، امام رضاست؛ ما امام رضا را سلطان ایران و سلطان خود می‌دانیم و همه پشت گرمی ما به ایشان است.

در ادامه حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدعلی سجادی‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، گفت: خداوند انسان را بر فطرت توحید و اصل ولایت‌پذیری آفریده است. نخست ولایت خود و پس از آن، ولایت‌پذیری پیامبران و امامان. بر اساس فطرت نیز یکی از جهاتی که در وجود انسان قرار داده شده این است که او نسبت به پروردگار، امام و حجت خدا، عهد و قراری دارد که باید به آن پیمان و قرار خود وفا کند. از جمله وفای به عهد این است که انسان در زمان حضور به دیدن امام خود برود.

وی با اشاره به اینکه بر اساس اعتقادات مسلمانان و برداشت از قرآن کریم، کسانی که در راه خدا شهید می‌شوند مانند یازده امام ما یا انبیا خدا، مرده نیستند بلکه زنده‌اند و حضور دارند، خاطرنشان کرد: بر اساس این حیات، باید برای زیارت به خدمت این بزرگان رسید. وقتی انسان به خدمت امام می‌رسد، غیر از آن مسئله وفای به عهد، بر اساس معارف دینی در واقع بر اساس عنایت امام، دعوت شده است؛ پس در واقع باید زیارت را به چشم یک دعوت نگریست.

مشرف شدن خدمت امام رضا (ع) به دعوت ایشان و آمرزیدن شدن گناهان

او ادامه داد: پرودگار انسان را به کعبه دعوت می‌کند و حضرت علی بن موسی الرضا (ع) هم که حجت خداوندند، بر اساس عنایت ایشان، از ما برای زیارت دعوت می‌کنند. درست همان طور که زمان حضور و حیات ایشان نیز اینچنین بوده است یعنی تا افراد را اجازه نمی‌دادند یا دعوت نمی‌کردند، اذن ورود به خانه را نداشتند. در واقع امام ما را دعوت می‌کنند و بر اساس آن دعوت، ما خدمتشان مشرف می‌شویم. از این جهت بر اساس معرفت، آیات قرآن و احادیثی که درباره زیارت به ما رسیده است، آدمی نخست وظیفه خود می‌داند که به زیارت بشتابد و در ادامه آقایی امام است که ما را دعوت کرده است.

وی خاطرنشان کرد: در اشعار فارسی هم آمده است که «ای ولی نعمت عالم و آدم، رضا»، هر چه ما داریم به واسطه همین ولی نعمت ماست؛ آنچنان که در صلوات مخصوص امام رضا (ع) از امام عسکری (ع)، آمده است که «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الَّذِی ارْتَضَیْتَهُ وَ رَضَّیْتَ بِهِ مَنْ شِئْتَ مِنْ خَلْقِکَ‏؛ پروردگارا درود فرست بر علی بن موسی آنکه او را محبوب و پسندیده خود قرار دادی و از هر کس از خلقت خواستی او را به مقام رضا و خشنودی خود مخصوص گردانیدی»؛ یعنی خدایا بر امام رضا درود بفرست، آن کسی که او را پسندیده‌ای و هرکس از خلق خود را هم که به چیزی راضی کرده‌ای، به عنایت ایشان است.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی‌زاده، ادامه داد: انسان اگر این‌ها را بداند و باور داشته باشد، هر زمان توفیق زیارت نصیبش شود، آن را از آقایی حضرت و دعوت ایشان می‌داند. از سوی دیگر با توجه به آیات قرآن کریم و احادیث، یکی از آثار و برکات زیارت، این است که اگر آدمی تا قبل از آن از روی نادانی و کم‌خردی، کار اشتباهی انجام داده که ناپسند بوده است، به واسطه زیارت، خداوند می‌بخشد و می‌آمرزد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، خاطرنشان کرد: آدمی باید بداند، حال که توفیق یافته و به عنایت خدا و دعوت امام، خدمت ایشان رسیده و پروردگار هم وعده بخشش و آمرزش داده، نسبت به گذشته باید تلاش کند که دیگر اعمال و رفتارهایی راکه خداوند نمی‌پسندد، انجام ندهد. انسان باید مثل زمانی که بعد از زیارت حج، خود را حاجی و پس از سفر کربلا، کربلایی می‌خواند؛ بعد از زیارت امام رضا (ع) نیز خود را مشهدی بخواند و  از پروردگار بخواهد که پس از این زیارت و بخشش، دیگر دستش را رها نکند.

انتهای پیام