این نشست، شنبه ۱۶ آبان، از سوی مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران و با همکاری دانشگاه ملی مهارت برگزار شد و طی آن، ابعاد تاریخی، نسخه‌شناختی و روش تصحیح انتقادی یکی از منابع بنیادین تاریخ محلی شمال ایران با حضور پژوهشگران این حوزه مورد بررسی قرار گرفت.
آغاز یک برنامه برای معرفی میراث مکتوب مازندران و گلستان مدیر اسناد و کتابخانه ملی مازندران در آغاز این نشست با اشاره به برگزاری نخستین برنامه از مجموعه «کتاب تبرستان؛ گنجینه کتاب‌شناخت مازندران و گلستان» در هفته مازندران، گفت: مفتخریم که در این مناسبت، نخستین نشست این مجموعه را برگزار می‌کنیم.
سیدرحیم موسوی ساروی با اشاره به تجربه برگزاری برنامه «صد کتاب ماندگار قرن» اظهار کرد: این برنامه با بهره‌گیری از دستورالعمل‌های علمی و گروه داوری، تاکنون بیش از ۶۰ کتاب را معرفی کرده است و برنامه «راه ستوده مازندران» نیز از جمله آن‌هاست.
وی ادامه داد: ایده شکل‌گیری رویداد کتاب‌شناخت مازندران و گلستان با طرح این پرسش آغاز شد که کتاب‌های بومی‌ای که با آن‌ها زیسته‌ایم، چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟ پس از موافقت ریاست سازمان و با الگوبرداری از برنامه «صد کتاب ماندگار قرن»، تصمیم گرفتیم در زمینه معرفی و بررسی کتاب‌های مرتبط با مازندران و گلستان، برنامه‌ای مستقل و مستمر داشته باشیم.
موسوی ساروی افزود: پس از گفت‌وگو و بررسی، عنوان «کتاب تبرستان» برای این مجموعه انتخاب شد تا گستره جغرافیایی مازندران و گلستان را نیز دربر بگیرد.
مدیر اسناد و کتابخانه ملی مازندران درباره انتخاب کتاب نخست این مجموعه گفت: مبنای انتخاب، نخستین کتاب چاپ‌شده درباره مازندران بود و به همین دلیل، کتاب «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» برای نخستین نشست انتخاب شد. از فرصت هفته مازندران استفاده کردیم تا این اثر را به‌عنوان یکی از منابع مهم تاریخ منطقه معرفی کنیم.
وی با بیان اینکه برنامه‌ریزی برای برگزاری ماهانه این نشست‌ها انجام شده است، ابراز امیدواری کرد: علاقه‌مندان تاریخ و فرهنگ مازندران از این رویداد بهره‌مند شوند.
بررسی نسخه‌های خطی و شیوه «تصحیح برنهارد دارن»
سیدمقداد طاهرپور، پژوهشگر اسناد و نسخه‌پژوه، نخستین سخنران این نشست بود که به معرفی نسخه‌های خطی کتاب «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» در کتابخانه‌های ایران و جهان و بررسی شیوه «تصحیح برنهارد دارن»( یوهانس آلبرشت برنهارد دارن (۱۸۰۵–۱۸۸۱)، خاورشناس آلمانی‌تبار روسیه و استاد زبان‌های شرقی دانشگاه سن‌پترزبورگ بود که در حوزه مطالعات زبان و تاریخ شرق فعالیت داشت)؛ پرداخت.
وی در ابتدا با اشاره به پیشینه خانوادگی میرظهیرالدین مرعشی و معرفی فهرست‌های نسخه‌های خطی، درباره محتوای کتاب گفت: این اثر موضوعاتی همچون شهرها، بزرگان و تاریخ حکام را دربرمی‌گیرد و در بخش مربوط به مرعشیان، به شرح و بسط تاریخ این خاندان می‌پردازد.
این نسخه‌پژوه با توضیح اصطلاحات نسخه‌شناسی و تفاوت آغاز و ترقیمه، به بررسی ویژگی‌های نسخه‌های موجود از این اثر پرداخت و گفت: نسخه‌های کتاب، با آغاز و ترقیمه مشخصی آغاز و به پایان می‌رسند، مگر در مواردی که نسخه دچار افتادگی باشد.
طاهرپور با اشاره به نسخه‌های شناسایی‌شده در فهرست نسخه‌های خطی ایران (فنخا) اظهار کرد: دست‌کم ۱۶ نسخه از این کتاب در ایران نگهداری می‌شود. افزون بر این، نسخه‌هایی از آن در مجموعه‌های خارجی، از جمله موزه بریتانیا، آکادمی علوم، دانشگاه آکسفورد، کتابخانه ملی فرانسه، کتابخانه پادشاهی برلین و کتابخانه استانبول وجود دارد که شمار آن‌ها به حدود ۱۰ نسخه می‌رسد.
وی با اشاره به دوره‌های تاریخی کتابت نسخه‌ها افزود: در دوره صفوی و سپس دوره قاجار، به‌ویژه زمان ناصرالدین‌شاه، نسخه‌های متعددی از این اثر کتابت شده است.
این پژوهشگر در ادامه با نمایش تصاویری از دو نسخه نفیس نگهداری‌شده در کتابخانه‌های نفیس و سپهسالار، به معرفی کاتب آن‌ها، اسماعیل سمنانی، پرداخت و گفت: این کاتب در یک روز دو نسخه از اثر را به پایان رسانده است.
طاهرپور سپس به بررسی فعالیت‌های یوهان آلبرشت برنهارد دارن در تصحیح این کتاب پرداخت و اظهار کرد: دارن در سال ۱۸۳۹ به عضویت آکادمی علوم سن‌پترزبورگ درآمد و در سال ۱۸۴۵ گزارشی با عنوان انتشار تاریخ مازندران، گیلان و طبرستان ظهیرالدین مرعشی ارائه کرد که در آن، اهداف خود از انتشار این اثر را توضیح داده بود. مجموعه این تجربه‌ها، افقی فراتر از نگاه عمومی برای او فراهم می‌کرد.
این استاد دانشگاه در ادامه با طرح موضوع نسبت میان مردم و حاکمان و جایگاه ارزش‌های محلی، مذهبی و ملی، به برخی ارجاعات کتاب درباره برآمدن میرقوام‌الدین و دعوت عمومی به زیست درویشانه پرداخت.
مجد در این زمینه گفت: در میان مرعشیان این ظرفیت وجود داشت که نگاه دینی و شیعی خود را از مرزهای محلی فراتر ببرند، اما بستری که باید برای تحقق این رویکرد در جامعه کوچک‌تری مانند آمل شکل می‌گرفت، فراهم نشد. نخستین نشست «کتاب تبرستان؛ گنجینه کتاب‌شناخت مازندران و گلستان» با بررسی ابعاد مختلف کتاب «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» و تأکید بر اهمیت بازخوانی انتقادی منابع تاریخی، به کار خود پایان داد.
وی «تصحیح دارن» را از مهم‌ترین و اثرگذارترین کوشش‌ها در معرفی این کتاب دانست و گفت: او در کار خود دو نسخه را مقابله کرد و به ویژگی‌های ادبیات فارسی، قواعد و نشانه‌گذاری‌ها توجه داشت. «دارن» همچنین برای بررسی صحت نام‌ها و عناوین، از ۳۴ منبع دیگر بهره گرفت و مقدمه‌ای ۴۶ صفحه‌ای بر تصحیح خود نوشت.
این پژوهشگر با اشاره به برخی کاستی‌های «تصحیح دارن» بیان کرد: نسخه اساس دارای اغلاط متعددی است که در نسخه دیگر نیز مشاهده می‌شود. همچنین برخی اصطلاحات و علائم رمزی در پاورقی توضیح داده شده‌اند، اما کاربرد آن‌ها برای مخاطب روشن نیست. اغلاط چاپی، دشواری خوانش برخی واژگان تبری و مازندرانی و نبود تعدادی از فهارس موردنیاز، از دیگر مشکلات این تصحیح است.
وی در ادامه به چاپ‌های بعدی کتاب اشاره کرد و گفت: پس از تصحیح دارن، سه چاپ دیگر از این اثر منتشر شده است. نخستین چاپ را عباس شایان به همت بنگاه امیرکبیر منتشر کرد که در سال ۱۳۳۶ جایزه سلطنتی دریافت کرد. در این چاپ، دستاوردهای «دارن» تا حد زیادی به فارسی بازگردانده شد.
طاهرپور افزود: چاپ دوم در سال ۱۳۴۵ به کوشش محمدحسین تسبیحی در مؤسسه مطبوعاتی شرق منتشر شد و چاپ سوم را استاد یعقوب آژند بر عهده داشت. آژند متن دارن را به‌صورت افست منتشر کرد و مقدمه‌ای بر آن افزود، بی‌آنکه کار خود را تصحیح جدیدی معرفی کند.
تاریخ‌نگاری مرعشی؛ از روش روایت تا بینش هویتی
نبی‌الله باقری‌زاد، پژوهشگر تاریخ مازندران، سخنران دوم این نشست بود که موضوع تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری میرظهیرالدین مرعشی را بررسی کرد.
وی با اشاره به خلأهای موجود در مطالعات تاریخ‌نگاری مازندران اظهار کرد: تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری در مازندران با کاستی‌های بسیاری روبه‌روست و در این حوزه، رویکرد روشمند علمی کمتر دیده می‌شود. تحلیل ما از منابع سنتی باقی مانده و نقد کتاب‌ها نیز کمتر بر پایه نظریه‌های مشخص انجام می‌گیرد.
باقری‌زاد تاریخ‌نگاری را به‌عنوان روش و تاریخ‌نگری را به‌عنوان بینش تعریف کرد و افزود: روش تاریخ‌نگاری به مؤلفه‌هایی مانند سبک نگارش، منابع مورد استفاده، جرح و تعدیل روایت‌ها، پیوستگی متن و چگونگی برجسته‌سازی یا به حاشیه‌راندن رویدادها مربوط می‌شود.
وی در تشریح مفهوم پیوستگی متن در کتاب میرظهیرالدین مرعشی گفت: پیوستگی متن به نحوه ارتباط بخش‌های مختلف یک اثر و میزان انسجام میان آن‌ها می‌پردازد.
این پژوهشگر سه شیوه موضوع‌نگاری رویدادها، استفاده از گزاره‌های دلالتگر و به‌کارگیری زمان سامان‌مند را از راه‌های شناخت پیوستگی متن برشمرد و توضیح داد: زمان سامان‌مند به معنای ایجاد ذهنیت زمانی در مخاطب است. از مجموع این مؤلفه‌ها می‌توان به مکانیکی یا ارگانیکی بودن پیوستگی متن پی برد.
وی با تحلیل ساختار روایت در اثر مرعشی تأکید کرد: نویسنده از مرحله پیوستگی مکانیکی عبور کرده و به جهان ارگانیکی یا همان دینامیکی گام گذاشته است.
باقری‌زاد در ادامه با اشاره به مفهوم تاریخ‌نگری یا بینش تاریخی گفت: پیش از بررسی بینش یک مؤلف، باید آن را تعریف کرد. بینش میرظهیرالدین در ابتدای کتاب تشریح شده و نگاه او به تاریخ، سلطنت، حاکمان و دیگر مؤلفه‌های اجتماعی و سیاسی را نشان می‌دهد.
وی بینش هویتی میرظهیرالدین مرعشی را در چهار سطح جهان اسلام و تشیع، هویت ملی، هویت تبرستان و مازندران و در نهایت هویت خاندانی یا مرعشی بررسی کرد و افزود: او میان خاندان، سرزمین و دین، مثلثی برای ترسیم مرزهای هویتی خود شکل می‌دهد.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت مطالعه هم‌زمان تاریخ محلی و ملی گفت: در بینش هویتی نویسنده، خاندان مرعشی در مرکز ثقل قرار دارد و دیگر عناصر در خدمت تقویت آن قرار می‌گیرند. بنابراین، مطالعه تاریخ محلی برای درک درست رویدادها باید در کنار تاریخ ملی و با پرهیز از نگاه متعصبانه انجام شود.
مرعشی؛ مورخی با تجربه زیسته و دسترسی به منابع تاریخی
مصطفی مجد، استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ مازندران، سخنران پایانی این نشست بود که به بررسی، نقد و تحلیل داده‌های تاریخی کتاب «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» پرداخت.
وی میرظهیرالدین مرعشی را راوی اختلاف‌ها و منازعات خاندان سادات مرعشی در مازندران توصیف کرد و گفت: مرعشیان در سه دوره بر مازندران حکومت کردند و برای شناخت جایگاه میرظهیرالدین باید او را هم به‌عنوان شاهد رویدادها و هم راوی آن‌ها در نظر گرفت.
مجد با اشاره به موقعیت اجتماعی و سیاسی مرعشی و دسترسی او به بایگانی و منابع دوره‌های پیشین اظهار کرد: میرظهیرالدین از تجربه زیسته و شناخت مستقیمی از تحولات زمان خود برخوردار بود.
او حتی خاطره ترک مازندران از سوی پدرش را در پنج‌سالگی به یاد داشت و در نوجوانی و جوانی به جایگاه‌های نظامی و دیوانی دست یافت. مدتی سپهسالار بود و چند صباحی نیز حکومت رستمدار را بر عهده داشت.
انتهای پیام
