زنجان با تکیه بر پروژههای موفق پخش سیلاب و سدسازی، گامهای عملیاتی مؤثری برداشته است، اما تحلیلهای کارشناسی و صدای مخاطبان نشان میدهد که تحقق امنیت آبی نیازمند تغییر پارادایم از تصمیمگیریهای متمرکز بالادستی به سمت مشارکت واقعی جوامع محلی است.
مدیریت روانآبها در زنجان
استان زنجان در سالهای اخیر با اجرای پروژههای شاخص، توانسته است بخشی از سیلابهای مخرب را مهار و به چرخه منابع آبی بازگرداند. پروژه پخش سیلاب دشت ابهر(نصیرآباد و ذاکر) یکی از این اقدامات استراتژیک است که عملیات اجرایی آن از سال ۱۳۷۲ آغاز شد. این طرح با مساحتی بالغ بر ۷۵ هکتار و متشکل از ۱۳ حوضچه پیدرپی، سالیانه ۴ میلیون مترمکعب آورد دارد. در هر دوره آبگیری، این سیستم ۸۵۰ هزار مترمکعب آب را در خود ذخیره و از طریق «چاههای تزریق» و لولههای مشبک، مستقیماً به سفرههای زیرزمینی دشت ابهر تزریق میکند.
در کنار این طرح، بهینهسازی پروژه پخش سیلاب ذاکر در سال ۱۳۹۵ با هدف تقویت چاههای تأمین آب شرب شرق زنجان انجام شد. همچنین سد روستای بوئین در سلطانیه، با بهرهگیری از جریان دائمی چشمههای بالادست(بوئینرود)، علاوه بر تأمین حقآبه چمن سلطانیه در فصل غیرزراعی و نیاز کشاورزان در فصل زراعی، به عنوان یک زیرساخت پایدار نقش حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیک منطقه ایفا میکند.
یک کارشناس آبخیزداری در این رابطه به ایسنا میگوید: آبخیزداری نه یک مفهوم نوظهور، بلکه راهکاری اثباتشده برای مدیریت باثبات منابع طبیعی است.
جعفر نوری تصریح میکند: آبخیزداری، الهیترین نگاه به طبیعت است و آبخیزدار را میتوان پزشک طبیعت دانست که با مطالعه دقیق حوضه، دردهای اکوسیستم را شناخته و برای درمان آن برنامهریزی میکند.
حسن محمدی، کارشناس مسئول منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان نیز از اجرای ۱۲ پروژه موفق پخش سیلاب در استان خبر میدهد، در گفتوگو با ایسنا، درباره مکانیزم فنی این پروژهها، میگوید: پروژههای پخش سیلاب با انجام محاسبات دقیق هیدرولوژیک و تعیین دبیهای سیلابی و پیک جریان، در اراضی دارای شیب و دانهبندی مناسب طراحی و اجرا میشوند.
وی میافزاید: در این پروژهها با احداث کانالهای محاسباتی، بخشی از سیلاب به اراضی هدف هدایت میشود. جریان آب در پشتههای احداثشده ذخیره میشود و با توجه به توپوگرافی منطقه، پس از پر شدن پشته اول، آب از طریق سردیسها یا سرریزهای طراحیشده، بهصورت پلکانی و متناوب به پشتههای بعدی منتقل میشود.
محمدی معتقد است: این فرآیند به دلیل افزایش زمان ماندگاری و سطح نفوذ آب در خاک، علاوه بر جلوگیری از خسارتهای سنگین سیل به تأسیسات پاییندست، منجر به تغذیه مستقیم سفرههای زیرزمینی، تقویت چشمهها و مهار پدیده فرونشست اراضی میشود.
چالش حکمرانی دولتی و ضرورت مشارکت واقعی مردم
محمدی با انتقاد از وضعیت فعلی حکمرانی آب کشور، تأکید میکند: نباید مشارکت مردمی را به معنای پیمانکاری دانست؛ مشارکت مردمی واقعی، یعنی مردم در تصمیمسازی، اجرا و نظارت سهیم باشند. امروز متأسفانه دولت همه کارها را از بالا هدایت میکند؛ در حالی که تصمیمات تحمیلی ممکن است هیچ سنخیتی با نیازهای واقعی اجتماع محلی نداشته باشد. مشارکت مردم در صورتی پایدار است که آنان پروژه را مال خود بدانند، نه اینکه تنها به عنوان کارگر مزدبگیر در آن فعالیت کنند.
در همین راستا، مطالبات مردمی نیز نشاندهنده لزوم نظارت جدیتر بر عرصههای طبیعی است. یکی از مخاطبان ایسنا با گلایه از تخریب گسترده در منطقه گردشگری امند میگوید: متأسفانه بخش زیادی از ارتفاعات این منطقه تا نزدیکی قلهها شخم زده شده که موجب نابودی پوشش گیاهی شده است. از متولیان امر میخواهیم پیش از وقوع فاجعهای جبرانناپذیر، به این مسئله رسیدگی کنند.
علی باقروند تصریح میکند: کشور ما همیشه با مشکل خشکسالی دست و پنجه نرم میکند و نباید گول یه سال پر باران را خورد در این شرایط باید از حداقل داشتهها حفاظت کنیم. پوشش گیاهی یا منابع آب همه اینها ثروتهایی هستند که باید با دقت از ذره ذره آن حفاظت کرد ولی متاسفانه مردم و مسئولان به نظر میرسد به این نقطه نرسیدهاند.
اقتصاد تنوع زیستی؛ چرا طبیعت سرمایه است؟
به گزارش ایسنا، فراتر از وظایف اخلاقی، حفظ تنوع زیستی یک ضرورت اقتصادی است. پژوهشهای انجمن تخصصی مهندسی علوم آب نشان میدهد که جنگلهای متنوع، ۳۵ درصد چوب بیشتری تولید کرده و هر ساله ۲۰۰ میلیارد دلار درآمد اضافی در مقیاس جهانی ایجاد میکنند. این یعنی سود حاصل از تنوع زیستی، حداقل ۲۰ برابر بیشتر از هزینههای صرف شده برای حفاظت از آن است.
همچنین، میکروارگانیسمهای موجود در اکوسیستمهای سالم، آلایندههای آب را تصفیه کرده و میلیاردها دلار در هزینههای تصفیه آب صرفهجویی میکنند؛ در حقیقت، حفظ یک اکوسیستم سالم، ارزانترین بیمه در برابر خسارات چند میلیارد دلاری ناشی از سیلاب و خشکسالی است.
آبخیزداری؛ سنگر دفاعی در پدافند غیرعامل
آبخیزداری به عنوان یک اقدام در حوزه پدافند غیرعامل، آسیبپذیری کشور و منطقه را در برابر تهدیدات محیطی کاهش میدهد. از عملیات بیولوژیکی مانند بذرکاری و جلوگیری از تبدیل مراتع به دیمزارها تا اقدامات مکانیکی مانند بندهای سنگی-ملاتی، همه و همه مسیری هستند که زنجان برای تضمین آینده منابع آبی خود در پیش گرفته است.
در نهایت....
زنجان در مسیر مدیریت منابع طبیعی، گامهای علمی و فنی ارزشمندی برداشته است، اما برای تداوم این موفقیت، گذار از مدیریت پیمانکاری به سمت حکمرانی مشارکتی امری اجتنابناپذیر است. تلفیق دانش بومی و محاسبات فنی در کنار جلب مشارکت واقعی مردم و حفاظت از تنوع زیستی، تنها راهبرد ایمن برای مقابله با بحرانهای اقلیمی است. اگر با نگاهی الهی و علمی به علوم بنگریم، هرگز آنها را در راه نابودی طبیعت به کار نخواهیم بست، چرا که طبیعت، بستر حیات و بهرهبرداری نسلهای آینده است و صیانت از آن، وظیفهای است که همت جمعی دولت و مردم را میطلبد.
انتهای پیام
