پتهدوزی که زمانی ستارهی بیرقیب تزیینات داخلی و پوشاکهای سنتی در استان خراسان رضوی بود، امروزه با عنوان یکی از صنایعدستی منسوخ شده شناخته میشود. این هنر که نیازمند صبری بس طولانی، ظرافتی مثالزدنی و تسلط بر تکنیکهای پیچیده دوخت بود، دیگر نه در بافتار زندگی روزمره مردم ریشه دوانده و نه در بازارهای هنری رونق گذشته را دارد.
پژوهشگر و فعال حوزه صنایعدستی از زوال هنر پته دوزی به عنوان یک شاهکار بصری در سایه زندگی مدرن خبر داد و گفت: پته دوزی هنری است که در آن با استفاده از نخهای پشمی یا ابریشمی ضخیم بر روی پارچههای تنگ و محکم مانند کلک یا جین، نقشهایی برجسته و سه بعدی خلق میشود.
اعظم ناصری در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: واژه پته اشاره مستقیم به حجم و برآمدگی نهایی طرح دارد، شبیه به پنبهای که روی پارچه دوخته شده باشد. این هنر در دوران اوج خود، نه تنها یک کار یدی، بلکه بازتابی از طعمپذیری و فرهنگ بصری مردم خراسان بود.
وی خاطرنشان کرد: گرچه زنان خراسانی با دقتی بسیار بالا، طرحهای اسلیمی و نمادهای طبیعت را با استفاده از تکنیکهای خاص مانند دوخت پشتروبی و زنجیرهای اجرا میکردند اما امروزه این هنر از منظر کاربردی و اقتصادی در جامعه فروپاشیده است.
این پژوهشگر صنایعدستی عامل اصلی منسوخ شدن پتهدوزی را تغییر سبک زندگی و جایگزینی محصولات صنعتی با مصنوعات دستساز دانست و افزود: روبالشیها، روتختیها و حولههای پتهدوزی، نشان دهنده جایگاه اجتماعی و ذوق هنری خانواده بود و زنان برای آموزش این هنر سالها زمان صرف میکردند.
عدم توجیه اقتصادی، قاتل خاموش پتهدوزی
وی تصریح کرد: متأسفانه ورود محصولات وارداتی، لباسهای آماده و دکوراسیونهای سبک مدرن که نیاز به نگهداری آسان و هزینه کمتر داشتند، باعث شد تقاضا برای پتهدوزی به شدت کاهش یابد.
ناصری گفت: دیگر شاهد این نیستیم که دختران جوان برای یادگیری این هنر انگیزهای داشته باشند. زمان دوخت یک قطعه کامل پتهدوزی میتواند ماهها طول بکشد، در حالی که درآمد حاصل از آن در مقایسه با هزینههای زندگی روزمره و قیمت محصولات صنعتی، توجیه اقتصادی ندارد. این عدم توجیه اقتصادی، قاتل خاموش پتهدوزی است.
وی همچنین به تغییر ذائقه نسل جدید اشاره و اظهار کرد: الگوهای سنتی و رنگهای شاد و تند که زمانی نماد شادمانی در خراسان بود، دیگر با سلیقه امروزی همخوانی ندارد. حتی زمانی که آثار پتهدوزی به عنوان تابلوهای دیواری یا کالای تزئینی عرضه میشوند، به دلیل هزینه بالای تولید و زمانبر بودن فرآیند، برای عموم مردم دستنیافتنی هستند.
ناصری اضافه کرد: بسیاری از استادکاران این هنر نیز درگذشتهاند و جانشینان متعهد و ماهر که بتوانند این میراث را زنده نگه دارند، بسیار اندک و پراکندهاند؛ بنابراین، اگرچه ممکن است هنوز گهگاه آثار زیبایی در موزهها یا کلکسیونهای شخصی دیده شود، اما پتهدوزی به عنوان یک صنعت زنده و هنر رایج در بافت اجتماعی خراسان رضوی منسوخ شده است.
وضعیت شکننده هنر پته دوزی
وی ادامه داد: اگر چه پتهدوزی در بسیاری از شهرستانها منسوخ شده اما همچنان جرقههای بسیار ضعیفی از این هنر در برخی مناطق خاص هنوز شعلهور است.
این فعال حوزه صنایعدستی درباره اینکه هنر پتهدوزی در کدام مناطق هنوز زنده است؟ گفت: پتهدوزی زمانی در اکثر نقاط خراسان از جمله مشهد، سبزوار، نیشابور و قوچان رواج داشت، اما امروزه این هنر در شهرستانهایی ریشه دوانده که هنوز بافت عشایری یا روستایی سنتیتری دارند و تعامل با دنیای مدرن صنعتی در آنها کندتر بوده است.
این فعال حوزه صنایعدستی، اظهار کرد: شهرستانهای تربتجام و تایباد، خواف و ... از جمله مکانهایی هستند که هنوز میتوان در آنها زنان مسنی را یافت که مهارت اجرای پتهدوزی را دارند.
وی اظهار کرد: در تربتجام، به دلیل نزدیکی به مناطق کویری و عشایری، تکنیکهای خاصی از پتهدوزی با تمهای بومیتر حفظ شده است. همچنین در مناطق اطراف سبزوار و به ویژه در شهرستانهای کوچکتر مانند خواف و باخرز، نمونههایی از این هنر دیده میشود، هرچند که تعداد هنرمندان فعال در این مناطق بسیار اندک است.
ناصری هشدار داد: حتی در این شهرستانهای بازمانده، وضعیت بسیار شکننده است. بسیاری از زنانی که هنوز پتهدوزی میکنند، افراد میانسال یا مسن هستند و یارگیری نسل جوانی که بتواند این هنر را ادامه دهد، به کندی و با دشواریهای فراوان انجام میشود.
وی خاطرنشان کرد: اغلب این خانمها پتهدوزی را نه به عنوان یک شغل، بلکه به عنوان سرگرمی و میراث مادربزرگهایشان انجام میدهند. اگر حمایتهای سازمانی، آموزشی و بازاریابی جدیتری انجام نشود، حتی این نقاط کوچک نیز به زودی دچار سکوت مطلق هنری خواهند شد و پتهدوزی به طور کامل به تاریخ پیوسته و تنها به عنوان یک یادگار در آلبومهای عکسهای قدیمی باقی خواهد ماند.
این پژوهشگر صنایعدستی منسوخ شدن پتهدوزی را تنها فقدان یک تکنیک دوخت ندانست و افزود: فراموشی این هنر ارزشمند حذفی از یک بخش ارزشمند و از هویت بصری خراسان رضوی است.
وی با اظهار تأسف از اینکه این هنر که نمادی از صبر، زیباییشناسی و هویت بومی بود، قربانی سرعت زندگی مدرن و اولویتهای اقتصادی شده است، تاکید کرد: اگرچه تلاشهایی برای ثبت این اثر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس انجام شده و برخی نمایشگاهها از آن یادآوری میکنند، اما این اقدامات بیشتر جنبهای حافظهای و موزهای دارند.
ناصری معتقد است: آنچه امروز از پتهدوزی باقی مانده، بیشتر موزهوار است تا هنری زنده. اگرچه برخی کارگاههای کوچک هنری در شهرستانها تلاش میکنند تا با ایجاد انگیزه مالی و آموزشی، این هنر را احیا کنند، اما این تلاشها همچنان در حد تلاشهای انفرادی و پراکنده باقی ماندهاند و فاقد ساختار سازمان یافتهای هستند که بتواند چرخه تولید، عرضه و تقاضا را به صورت پایدار راه بیندازد.
تفاوت میان کپیبرداری صنعتی و اصالت هنری
ناصری درباره تفاوت میان کپیبرداری صنعتی و اصالت هنری گفت: در سالهای اخیر، بازار با کالاهایی تحت عنوان پتهدوزی ماشینی یا با تکنیکهای تقلبی پر شده است که ظاهر برجسته کار دست را شبیهسازی میکنند، اما روح و جانِ اثر اصلی را ندارند.
وی با بیان اینکه این مسئله نه تنها به ارزش هنری پتهدوزی واقعی لطمه زده، بلکه باعث سردرگمی مشتریان شده است، افزود: وقتی مشتری فکر میکند میتواند با پول کم، کالایی مشابه خریداری کند، دیگر انگیزهای برای حمایت از هنرمند واقعی و پرداخت هزینهی بالای زمان و مهارت ندارد.
وی در پاسخ به این سؤال که چه پیشنهادی برای نجات این هنر دارید، گفت: باید از مسیرهای نوین و خلاقانه عبور کرد. تغییر کاربری از تزیینات خانگی به محصولات لوکس، هنری و بینالمللی، همکاری با طراحان مد و فشن معاصر و استفاده از ظرفیتهای گردشگری فرهنگی میتواند راهگشا باشد.
انتهای پیام
