شهابباران، یکی از تماشاییترین پدیدههای آسمان شب است که وقتی ذرات ریز باقیمانده از دنبالهدارها با جو زمین برخورد میکنند و در ارتفاع ۷۰ تا ۹۰ کیلومتری میسوزند، رخ میدهد و خطهای نورانی کوتاهی در آسمان پدید میآورد. از معروفترین بارشهای سالانه، بارش برساوشی است که منشاء آن دنبالهدار سوئیفت-تاتل است و هر سال در نیمه دوم مرداد به اوج میرسد. امسال طبق اعلام مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد، شبهای ۲۱ و ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ اوج این بارش خواهد بود.
محمد مهدی مطیعی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: در شبهای قبل و بعد از تاریخ اوج نیز تعداد شهابها قابل توجه است و تفاوت چندانی با شب اوج ندارد. در رسانهها اینگونه وانمود میشود که در شب اوج، تعداد بسیار بیشتری شهاب نسبت به شبهای قبل و بعد دیده میشود اما در عمل این اختلاف تنها در حد چند شهاب است و بیشتر توسط رصدگران متخصصی ثبت میشود که مایل به محاسبه پارامترهای علمی این پدیده هستند.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی و انجمن نجوم مشهد افزود: رصد پدیده بارش شهابی به هیچ ابزاری نیاز ندارد و با توجه به میدان دید چشم انسان، چشم غیرمسلح بهترین ابزار برای مشاهده این پدیده است. معمولا محدودهای به اندازه حدود ۴۰ تا ۵۰ درجه از کانون بارش، بهترین منطقه آسمان برای مشاهده شهابها با ردهای طولانیتر است.
وی با اشاره به اینکه هر منطقه بدون آلودگی نوری، با افق نسبتا باز و امن، میتواند بهترین مکان برای رصد باشد، گفت: اقامتگاههای روستایی معتبر، بهویژه در روستاهای کمجمعیت، یا اقامتگاههای مستقر در مناطق کویری که با هماهنگی و مجوز نهادهای مربوطه فعالیت میکنند، از بهترین مناطق به شمار میآیند.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: علاقهمندانی که خانه، باغ یا زمین محصور و امنی در مناطق روستایی یا کوهستانی با آلودگی نوری کم در اختیار دارند نیز میتوانند از آن برای تماشای این پدیده استفاده کنند. نکته بسیار مهمی که به شدت توصیه میشود، توجه به امنیت محل استقرار و اطمینان از وجود امکانات حداقلی در شرایط اضطراری است.
شهابوارهها بازمانده دنبالهدارها هستند
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی و انجمن نجوم مشهد در تشریح ماهیت این پدیده گفت: اگر در شبی صاف و تاریک به آسمان نگاه کنیم، ممکن است در هر ساعت چند درخش نورانی در نقاط مختلف آسمان ببینیم که به آنها شهابهای پراکنده گفته میشود. این درخشها حاصل برخورد ذرات بسیار ریزی در حد یک دانه شن یا عدس، به نام شهابواره، با جو زمین است.
مطیعی افزود: شهابوارهها معمولا بازمانده دنبالهدارها(اجرام یخی مخلوط با گرد و غبار و سنگ)، سیارکها یا ذرات سرگردان در فضا هستند و پس از ورود به جو، به دلیل اصطکاک ناشی از مولکولهای هوا، در ارتفاعی بین ۷۰ تا ۹۰ کیلومتری از سطح زمین شروع به سوختن میکنند که این پدیده از روی زمین قابل مشاهده است. در برخی روزهای سال، تعداد شهابها به مقدار چشمگیری افزایش مییابد، بهطوریکه ممکن است دهها، صدها و حتی هزاران شهاب در هر ساعت مشاهده شود که به این پدیده بارش شهابی یا شهابباران گفته میشود.
وی بیان کرد: منشاء بیشتر بارشهای شهابی، دنبالهدارها هستند. این صخرههای یخی با حرکت در مدار خود ذرات ریزی برجای میگذارند که با نزدیک شدن به خورشید مقدار آنها افزایش مییابد؛ در نتیجه مدار دنبالهدار پر از ذراتی میشود که با سرعت حرکت دنبالهدار و تقریبا در همان مدار، به دور خورشید میگردند.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد در توضیح علت تکرار سالانه این پدیده گفت: زمین در مدار خود به دور خورشید میتواند با تودهای از ذرات جامد، مانند بقایای دنبالهدارها، برخورد کند. به دلیل حرکت تناوبی منظم زمین به دور خورشید، سیاره ما در زمان مشخصی از سال به نزدیکی مدار این دنبالهدارها میرسد و با برخورد با این ذرات پراکنده، بارش شهابی در تاریخ خاصی رخ میدهد؛ مانند بارش شهابی برساوشی یا بارش شهابی جوزایی که از مهمترین بارشهای شهابی ثابت سال هستند.
مطیعی درباره مفهوم کانون بارش نیز اظهار کرد: ذرات پدیدآورنده بارشهای شهابی تقریبا در مسیرهایی موازی یکدیگر و با سرعت یکنواختی وارد جو میشوند. از آنجا که سوختن و یونیزهشدن بیشتر در ارتفاع ۷۰ تا ۹۰ کیلومتری بالای سطح زمین رخ میدهد و این فاصله برای ناظر روی سطح زمین بسیار زیاد است، به دلیل پدیده پرسپکتیو چنین به نظر میرسد که شهابها از نقطهای مشخص از آسمان وارد جو میشوند که به آن کانون بارش گفته میشود.
وی ادامه داد: به دلیل سرعت اولیه ذرات باقیمانده از دنبالهدارها و اختلاف ناچیز سرعت ذرات با یکدیگر، کانون دقیقا یک نقطه نیست، بلکه محدوده کوچکی از آسمان است؛ به همین دلیل بارشهای شهابی به نام صورت فلکیای نامگذاری میشوند که کانون بارش در محدوده آن قرار دارد، مانند بارش شهابی برساوشی که کانون آن در محدوده صورت فلکی برساوش است.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد افزود: اگر کانون دو یا چند بارش در یک صورت فلکی باشد، از نام ستاره درخشان نزدیک کانون هم استفاده میشود، مانند بارش اتا-دلوی و دلتا-دلوی که کانون آنها به ترتیب در نزدیکی ستارههای اتا و دلتای صورت فلکی دلو قرار دارد.
پیشبینی زمان اوج بارش تا حد یک روز دقیق است
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی و انجمن نجوم مشهد درباره دقت پیشبینی زمان اوج شهاببارانها گفت: این پیشبینی معمولاً نسبتاً قابل اعتماد است، اما نه در حدی که بتوان روی دقیقه یا حتی ساعت دقیق بهطور قطعی حساب کرد. برای بارشهای شهابی منظم مانند برساوشی یا جوزایی، مدلها معمولا میتوانند اوج را با دقتی در حد چند ساعت تا حدود یک روز پیشبینی کنند.
مطیعی تصریح کرد: برای بارشهای وابسته به ذرات تازهمنتشرشده از دنبالهدارهایی که اخیرا از فضای داخلی منظومه شمسی عبور کردهاند، عدم قطعیت بیشتر است و خطا میتواند به چند ساعت تا چند روز برسد. در عمل، مدلها برای برنامهریزی رصد بسیار مفیدند، اما برای تعیین لحظه دقیق اوج، باید همیشه یک محدوده زمانی در نظر گرفت و هر شب به رصد و محاسبات مربوط پرداخت.
او با اشاره به آینده بارش برساوشی گفت: به احتمال زیاد این بارش، حداقل در چند دهه آینده، تغییر محسوس و ناگهانی نخواهد داشت. بارش برساوشی از ذراتی تغذیه میشود که دنبالهدار سوئیفت-تاتل در عبورهای بسیار طولانیمدت برجای گذاشته است و چون این ذرات در طول زمان در مدار پخش و بازتوزیع میشوند، شدت بارش هر سال بیشتر به ساختار رشته ذرات و عبور زمین از آنها بستگی دارد تا به فرسایش سالبهسال خود دنبالهدار.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد افزود: تراکم ذرات در مدار یکسان و یکنواخت نیست و همین موضوع یکی از دلایل اصلی نوسان شدت بارش برساوشی در سالهای مختلف است.
سیارک، دنبالهدار و شهابواره سه جرم متفاوت هستند
رئیس رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد در تشریح تفاوت شهاب، شهابسنگ و سیارک گفت: سیارکها خردهسنگهایی هستند که بیشتر در محدوده بین مدار مریخ و مشتری در منظومه شمسی قرار دارند و به دور خورشید میگردند؛ قطر بزرگترین آنها حدود ۸۰۰ کیلومتر است.
مطیعی افزود: دنبالهدارها در محدوده اطراف منظومه شمسی واقع هستند و بخش اصلی آنها که هسته نام دارد، معمولاً از گرد و غبار و یخ تشکیل شده و گاه به آنها گلوله برفیهای کثیف نیز گفته میشود. به دلیل اختلالات گرانشی ناشی از سیارات پرجرم یا عوامل دیگر، برخی از این اجرام از محل خود خارج شده و به سمت خورشید میآیند. شهابوارهها اجرام کوچک جامد، غبارها و صخرههایی هستند که در فضای منظومه شمسی در حرکتاند و ابعاد آنها از سیارکها و دنبالهدارها کوچکتر است.
وی درباره برنامههای عمومی رصدخانه دانشگاه فردوسی، ادامه داد: این رصدخانه که بر پشتبام دانشکده علوم دانشگاه قرار دارد، به دلیل آلودگی نوری شدید مشهد و عدم کارایی تلسکوپها برای رصد شهاب، عملا میزبان برنامهای برای این مناسبت نیست. با این حال رصد ماه، سیارات و برخی اجرام سماوی دیگر در این رصدخانه که قدیمیترین رصدخانه شهر و دارای یکی از بزرگترین تلسکوپهای مشهد است، خالی از لطف نیست.
مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: در نیمه اول هر ماه قمری، برنامههای رصد عمومی در رصدخانه دانشکده علوم دانشگاه فردوسی مشهد برگزار میشود و علاقهمندان میتوانند با هماهنگی قبلی و از طریق شماره تماس ۰۵۱۳۸۸۰۴۳۷۳ در آنها شرکت کنند.
انتهای پیام
