به گزارش ایسنا، این روزها بحث درباره حدود مسئولیت پلتفرمهای داخلی در قبال محتوای کاربران داغ شده است. از یک سو، برخی مدیران سکوهای دیجیتال مدعیاند صرفاً فضا را در اختیار کاربران میگذارند و مسئولیتی در قبال محتوای بارگذاریشده ندارند. از سوی دیگر، انتشار آگهیها و محتواهای آشکارا غیرقانونی و مغایر با حقوق عمومی، این پرسش را برانگیخته که آیا صرف میزبانی، پلتفرمها را از پاسخگویی حقوقی، کیفری و مدنی معاف میکند؟ همچنین، این پرسش مطرح است که نظارت بر چنین محتوایی باید پیشینی باشد یا پسینی و چه رابطهای باید میان آزادی کاربران و صیانت از نظم قانونی برقرار شود. مسئلهای که با رد رویکردهای رهاسازی بیضابطه یا انسداد سلیقهای، بر ضرورت حکمرانی هوشمند، شفاف و مسئلهمحور در فضای مجازی از سوی یک استاد ارتباطات بر آن تأکید میشود.
ماجرای اخیر آپارات و انتشار برخی آگهیهای بحثبرانگیز از جمله فروش حیوانات حمایتشده یا در معرض انقراض در پلتفرمهای آگهیمحور، دوباره این پرسش را به صدر بحثهای حقوقی و ارتباطی آورده است که آیا پلتفرمها فقط میزباناند یا در برابر محتوای کاربران مسئولیت دارند؟
حمید شکری خانقاه در گفتگویی با ایسنا، با اشاره به اینکه پلتفرمها معماری دیدهشدن و توزیع محتوا را طراحی میکنند، مسئولیت آنها را متناسب با سطح خطر محتوا تعریف میکند. او میگوید در مواردی که محتوا بهروشنی با قوانین جاری و حقوق عمومی تعارض دارد، نمیتوان صرفاً منتظر گزارش کاربران ماند؛ بلکه نیاز به فیلتر هوشمند، راستیآزمایی و نظارت پیشینی وجود دارد. او در عین حال با هرگونه مسدودسازی بیقاعده مخالف است و بر تدوین شیوهنامههای شفاف، تقویت نهاد ناظر تخصصی و الزام پلتفرمها به انتشار گزارش شفافیت تأکید میکند.
پلتفرمها نمیتوانند پشت عبارت «ما فقط بستر فراهم کردهایم» پنهان شوند
این استاد ارتباطات با بیان اینکه حکمرانی فضای مجازی نه با رهاسازی ممکن است نه با انسداد، راهحل را تنظیمگری هوشمند، شفاف و مسئلهمحور میداند و معتقد است: پلتفرمها دیگر نمیتوانند پشت عبارت «ما فقط بستر فراهم کردهایم» پنهان شوند. به گفته او، در عصر ارتباطات هوشمند، هر سکوی دیجیتال بخشی از نظام اثرگذاری اجتماعی است و باید متناسب با قدرت انتشار، از مسئولیت حقوقی، اخلاقی و اجتماعی برخوردار باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به مباحث اخیر پیرامون مسئولیت پلتفرمها در قبال محتوای کاربران گفت: «در فضای دیجیتال امروز، پلتفرم دیگر یک ظرف خالی و بیطرف نیست. پلتفرم، معماری دیدهشدن، امکان انتشار، شیوه توزیع، سازوکار گزارش، مدل درآمدی و حتی منطق تعامل کاربران را طراحی میکند؛ بنابراین نمیتواند بگوید من فقط فضا دادهام و نسبت به پیامدهای آن بیمسئولیتم.»
میان محتوای عادی، محتوای اختلافبرانگیز و محتوای آشکارا غیرقانونی تفاوت قائل شویم
او با تأکید بر اینکه مسئولیت پلتفرمها باید متناسب با نوع خدمت و سطح خطر محتوا تعریف شود، افزود: «ما باید میان محتوای عادی، محتوای اختلافبرانگیز و محتوای آشکارا غیرقانونی تفاوت قائل شویم. در مواردی مانند فروش گونههای جانوری حمایتشده، کالاهای قاچاق، اقلام ممنوعه یا هر نوع محتوایی که بهروشنی با حقوق عمومی و قوانین جاری تعارض دارد، پلتفرم نمیتواند صرفاً منتظر گزارش کاربران بماند. اینجا مسئولیت، فقط پسینی نیست؛ بلکه پیشگیرانه و سیستمی است.»
شکری خانقاه با اشاره به مصداقهایی مانند انتشار آگهی فروش حیوانات در معرض انقراض اظهار کرد: «حتی اگر صحت یک آگهی خاص محل تردید باشد، اصل امکان انتشار چنین محتوایی نشاندهنده ضعف در نظام مراقبت پلتفرمی است. فروش گونههای حمایتشده یک معامله ساده میان دو کاربر نیست؛ مسئلهای مرتبط با محیطزیست، اخلاق عمومی، حقوق جامعه و نظم قانونی کشور است. پلتفرم در چنین حوزههایی باید از پیش، فهرست واژگان حساس، مصادیق ممنوع و مسیرهای راستیآزمایی را تعریف کرده باشد.»
مسئله اصلی در حکمرانی فضای مجازی، انتخاب میان آزادی یا کنترل نیست
به گفته این استاد دانشگاه، مسئله اصلی در حکمرانی فضای مجازی، انتخاب میان آزادی یا کنترل نیست؛ بلکه طراحی هوشمندانه نسبت میان این دو است. او تصریح کرد:
«من با مسدودسازی بیقاعده و محدودسازی سلیقهای موافق نیستم؛ همانطور که با رهاسازی کامل و بیضابطه نیز مخالفم. جامعه دیجیتال به آزادی مسئولانه نیاز دارد. نباید مانع دسترسی آزاد افراد با نیازها، دیدگاهها و سلیقههای متنوع شد، اما آزادی در فضای عمومی دیجیتال به معنای بینظمی، قانونگریزی و لجامگسیختگی نیست.»
نویسنده کتاب برنامهریزی راهبردی ارتباطی ادامه داد: «تا زمانی که یک رفتار یا محتوا به حریم عمومی جامعه، حقوق دیگران، نظم اجتماعی، امنیت روانی یا قانون آسیب نمیزند، اصل بر امکان دسترسی و انتشار است اما بافت اجتماعی و فرهنگی جامعه ایرانی اقتضا میکند که برای محتوای مجرمانه، آسیبزا و هنجارشکنانه، ضابطه روشن و اجرای مؤثر وجود داشته باشد.»
ضرورت تدوین شیوهنامههای تخصصی
او با تأکید بر ضرورت تدوین شیوهنامههای تخصصی برای پلتفرمها گفت: «حکمرانی خوب در فضای مجازی بدون دستورالعملهای شفاف ممکن نیست. باید دقیقاً مشخص شود چه مواردی مصداق محتوای مجرمانه، ممنوع، پرخطر یا نیازمند بررسی انسانی است. وقتی مرزها روشن نباشد، هم کاربر دچار ناامنی حقوقی میشود، هم پلتفرم به رفتار سلیقهای میافتد و هم نهاد ناظر با تصمیمهای موردی و واکنشی مواجه خواهد شد.»
شکری خانقاه با طرح مفهوم «الگوریتمهای حکمرانی خوب» در فضای مجازی افزود: «در پارادایمهای نوین ارتباطات هوشمند، مدیریت فضای مجازی باید مسئلهمحور و راهحلپرور باشد. یعنی بهجای برخوردهای کلی، باید برای هر نوع پلتفرم و هر سطح از خطر، الگوی نظارت متناسب طراحی شود. یک شبکه اجتماعی، یک پلتفرم ویدئویی، یک سکوی فروش کالا و یک سایت آگهی، مسئولیتهای یکسانی ندارند؛ اما هیچکدام نیز از مسئولیت اجتماعی و حقوقی مبرا نیستند.»
نظارت پسینی در حوزههای پرخطر مانند قاچاق، گونههای جانوری حمایتشده، اقلام ممنوعه، جعل و ...
او در توضیح این رویکرد گفت: «نظارت باید لایهای باشد؛ برای محتوای کمخطر، سازوکار گزارش کاربران و رسیدگی پسینی میتواند کافی باشد، اما برای حوزههای پرخطر مانند قاچاق، گونههای جانوری حمایتشده، اقلام ممنوعه، جعل، سوءاستفاده یا تهدید سلامت و امنیت عمومی، باید نظارت پیشینی، فیلتر هوشمند، راستیآزمایی و ارزیابی انسانی همزمان فعال شود.»
این مشاور عالی ارتباطات هوشمند با بیان اینکه فناوری بهتنهایی مسئله را حل نمیکند، خاطرنشان کرد: «سامانههای هوشمند تشخیص محتوا لازماند، اما کافی نیستند. ما به ترکیبی از فناوری، حقوق، اخلاق، فرهنگ و مدیریت راهبردی نیاز داریم. الگوریتم باید در خدمت حکمرانی خوب باشد، نه جایگزین عقلانیت انسانی و مسئولیت نهادی.»
شکری خانقاه درباره راهکارهای پیشنهادی نیز گفت: «نخست باید قوانین مرتبط با پلتفرمها و مسئولیت واسطههای دیجیتال بهروزرسانی شود. دوم، شیوهنامههای روشن و تخصصی برای انواع سکوها تدوین شود. سوم، پلتفرمها ملزم به انتشار گزارش شفافیت شوند؛ یعنی اعلام کنند چه میزان محتوا حذف شده، چه تعداد گزارش دریافت کردهاند، متوسط زمان رسیدگی چقدر بوده و چه سازوکاری برای اعتراض کاربران وجود دارد.»
وی افزود: «همچنین باید نهاد ناظر تخصصی، چندرشتهای و حرفهای تقویت شود؛ نهادی که فقط حقوقی یا صرفاً فنی نگاه نکند، بلکه ابعاد اجتماعی، فرهنگی، ارتباطی و فناورانه را همزمان ببیند. حکمرانی فضای مجازی بدون فهم پیچیدگیهای ارتباطات انسانی ممکن نیست.»
عصر پلتفرمهای بیمسئولیت گذشته است
این استاد ارتباطات تأکید کرد: «عصر پلتفرمهای بیمسئولیت گذشته است. هر سکویی که از توجه، داده، ترافیک و تعامل کاربران بهره اقتصادی یا اعتباری میبرد، باید در قبال پیامدهای اجتماعی آن نیز پاسخگو باشد. راهحل، نه بستن مسیرهای دسترسی است و نه رها کردن بیضابطه فضا؛ راهحل، حکمرانی هوشمند، شفاف، متوازن و مبتنی بر مسئله است.»
فضای مجازی اگر بیضابطه رها شود
او در پایان گفت: «فضای مجازی اگر خوب حکمرانی شود، فرصت توسعه، آگاهی، مشارکت و اقتصاد دیجیتال است؛ اما اگر بیضابطه رها شود، میتواند به میدان تکثیر آسیبهای اجتماعی و قانونگریزی تبدیل شود. مسئولیت پلتفرمها دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا میکند؛ جایی میان آزادی مشروع کاربران و صیانت از حریم عمومی جامعه.»
انتهای پیام
