ستاره غفاری بیجار در گفتوگو با ایسنا با اشاره به زمینههای شکلگیری قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ اظهار کرد: این قیام از مهمترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران است که بسیاری از پژوهشگران آن را نقطه آغاز تحولات سیاسی و اجتماعی منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی میدانند.
وی با بیان اینکه ریشههای این قیام را باید در تحولات سالهای پیش از آن جستوجو کرد، افزود: پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، حکومت پهلوی با تمرکز بیشتر قدرت و محدود کردن فعالیتهای سیاسی مخالفان، فضای جدیدی را در کشور ایجاد کرد. در دهه ۱۳۴۰ نیز اجرای برنامههای موسوم به انقلاب سفید و اصلاحات ارضی، همراه با تغییرات اجتماعی و فرهنگی، واکنشهای مختلفی را در جامعه برانگیخت.
غفاری بیجار ادامه داد: بخشی از روحانیت و نیروهای سنتی بازار نسبت به برخی سیاستهای حکومت انتقاد داشتند و آنها را تهدیدی برای ارزشهای دینی و جایگاه نهادهای سنتی جامعه میدانستند. در این شرایط، امام خمینی(ره) به عنوان یکی از مهمترین منتقدان حکومت شناخته شدند.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به وقایع منتهی به قیام ۱۵ خرداد گفت: امام خمینی(ره) در سخنرانی عاشورای سال ۱۳۴۲ انتقادهای صریحی از عملکرد حکومت مطرح کردند. در پی این سخنرانی، بامداد ۱۵ خرداد نیروهای امنیتی ایشان را در قم بازداشت کردند و انتشار خبر بازداشت، موجی از اعتراضات مردمی را در قم، تهران، ورامین و برخی شهرهای دیگر به دنبال داشت.
وی افزود: اقشار مختلف مردم از جمله بازاریان، نیروهای مذهبی و شهروندان عادی در این اعتراضات حضور یافتند و در برخی مناطق میان معترضان و نیروهای نظامی و انتظامی درگیریهایی رخ داد. اعتراضات تا روز ۱۶ خرداد نیز در برخی مناطق ادامه داشت، اما حکومت با استقرار گسترده نیروهای امنیتی و نظامی، کنترل اوضاع را در دست گرفت.
غفاری بیجار نقش امام خمینی(ره) را در شکلگیری این حرکت بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت: سخنرانیها و مواضع انتقادی ایشان در ماههای پیش از قیام، زمینه بسیج نیروهای مذهبی را فراهم کرده بود و بازداشت ایشان به عامل اصلی گسترش اعتراضات تبدیل شد. بسیاری از مورخان معتقدند این رویداد جایگاه سیاسی و اجتماعی امام خمینی(ره) را در سطح ملی تثبیت کرد.
وی درباره واکنش حکومت پهلوی نیز اظهار کرد: حکومت در برابر اعتراضات از شیوهای سختگیرانه استفاده کرد و با ورود نیروهای نظامی و امنیتی به صحنه، شمار زیادی از معترضان بازداشت شدند. اگرچه این رویکرد در کوتاهمدت موجب پایان اعتراضات شد، اما در بلندمدت شکاف میان حکومت و بخش مهمی از نیروهای مذهبی و سیاسی جامعه را عمیقتر کرد.
این مدرس دانشگاه با اشاره به نقش گروههای مختلف اجتماعی در این قیام گفت: روحانیت در انتقال پیامها و هدایت جریان اعتراضی نقش مؤثری داشت و بازار نیز با تعطیلی فعالیتهای اقتصادی و حمایت از معترضان، به گسترش این حرکت کمک کرد. با این حال، درباره میزان مشارکت گروههای مختلف، نحوه سازماندهی اعتراضات و حتی آمار کشتهشدگان، میان منابع و پژوهشگران اختلافنظرهایی وجود دارد.
وی افزود: برخی پژوهشگران بر نقش محوری انگیزههای مذهبی تأکید میکنند و برخی دیگر عوامل سیاسی و اجتماعی را نیز در کنار عوامل مذهبی در شکلگیری این قیام مؤثر میدانند.
غفاری بیجار درباره منابع پژوهشی مربوط به این رویداد نیز گفت: اسناد دولتی، گزارشهای ساواک، شهربانی و ارتش، روزنامههای آن دوره، خاطرات و روایتهای شفاهی از مهمترین منابع مطالعه قیام ۱۵ خرداد هستند. هر یک از این منابع دارای ارزشهای پژوهشی خاص خود هستند، اما محدودیتهایی نیز دارند و به همین دلیل پژوهشگران با رویکردی انتقادی و مقایسهای به بررسی آنها میپردازند.
وی با تأکید بر اهمیت تاریخی این واقعه خاطرنشان کرد: قیام ۱۵ خرداد از نگاه بسیاری از مورخان نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود؛ زیرا علاوه بر تقویت نقش سیاسی روحانیت، زمینه ظهور رهبری امام خمینی(ره) و شکلگیری شبکههای اجتماعی و مذهبی مؤثر در انقلاب اسلامی را فراهم کرد.
این پژوهشگر تاریخ در پایان گفت: هرچند میان روایت حکومت پهلوی و نیروهای انقلابی از قیام ۱۵ خرداد تفاوتهای جدی وجود داشت، اما بسیاری از پژوهشگران معتقدند میان این رویداد و انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ یک تداوم تاریخی قابل مشاهده است و همین موضوع، اهمیت مطالعه دوباره و بازخوانی ابعاد مختلف این قیام را دوچندان میکند.
انتهای پیام
