به گزارش ایسنا، موضوع روستا و جایگاه آن در توسعه کشور، همواره یکی از بحثهای مهم اجتماعی و اقتصادی بوده است. در مناسبتهای مختلف، از نقش روستاها در تولید، امنیت غذایی، حفظ فرهنگ بومی و پایداری محیط زیست سخن گفته میشود. با این حال، آنچه کمتر به زبان ساده و بر پایه آمارهای بلندمدت مطرح شده، روند واقعی تغییرات جمعیتی در روستاهای کشور است. بررسی تاریخی نشان میدهد که طی یک قرن گذشته، ترکیب جمعیتی ایران به شکل چشمگیری دگرگون شده و سهم جمعیت ساکن در روستاها کاهش یافته است. این تغییر تنها نتیجه مهاجرت نبوده، بلکه عوامل دیگری نیز در آن نقش داشتهاند که نیازمند توجه و سیاستگذاری دقیق است.
در سال ۱۲۵۲ شمسی، جمعیت کشور حدود پنج میلیون نفر اعلام شد که از این تعداد تنها ۱۳ درصد شهرنشین و ۸۷ درصد روستانشین و عشایر بودند. حدود نیم قرن بعد و در سال ۱۳۰۰ شمسی، با وجود ثابت ماندن تقریبی جمعیت به دلیل شیوع بیماریهای واگیر، سهم شهرنشینان به ۲۵ درصد افزایش یافت. آمارهای نخستین سرشماری رسمی کشور نیز نشان میدهد حدود ۶۰ سال پیش از هر ۱۰۰ نفر جمعیت ایران، نزدیک به ۶۸ نفر در روستاها و ۳۲ نفر در شهرها زندگی میکردند. اما در سال ۱۳۹۵ این نسبت کاملاً معکوس شد، بهطوری که بیش از ۷۵ درصد جمعیت در شهرها و تنها ۲۵ درصد در روستاها ساکن بودند. این جابهجایی گسترده، ضرورت بررسی دقیق روندهای مؤثر بر آن را دوچندان میکند.
طه نوراللهی، پژوهشگر مرکز آمار ایران، با تمرکز بر روند تبدیل روستا به شهر در یک صد سال اخیر و بررسی چالشها و راهکارهای مرتبط با آن، مطالعهای آماری انجام داده است. او در این پژوهش تلاش کرده علاوه بر نقش مهاجرت از روستا به شهر، به عامل کمتر دیدهشدهای یعنی حذف آبادیها از طریق تغییر و تبدیل آنها به نقاط شهری نیز بپردازد. این تحقیق با تکیه بر دادههای جمعیتی و تحلیل روندهای تاریخی، تصویری روشن از تحولات سکونتگاهی کشور ارائه میدهد.
در این پژوهش، وضعیت جمعیتی آبادیهای کشور در صد سال اخیر با استفاده از آمارهای رسمی بررسی شده است. پژوهشگر کوشیده است سهم افزایش طبیعی جمعیت، مهاجرت و همچنین تغییر عنوان روستا به شهر را بهطور جداگانه تحلیل کند. به بیان ساده، مطالعه تنها به این موضوع نپرداخته که چه تعداد از روستاییان به شهرها مهاجرت کردهاند، بلکه بررسی کرده است چه تعداد از روستاها اساساً از نظر اداری به شهر تبدیل شده و از فهرست نقاط روستایی خارج شدهاند. تمرکز اصلی تحقیق بر وضعیت فعلی آبادیها و پیامدهای سیاستهای مرتبط با تبدیل آنها به شهر بوده است.
یافتههای این پژوهش نشان میدهند اگر برای تحول اجتماعی و اقتصادی در جامعه روستایی برنامهریزی نشود و بسترهای لازم برای ارتقای کیفیت زندگی در روستاها فراهم نگردد، روند تخلیه جمعیت روستایی ادامه خواهد یافت. حتی توسعه برخی امکانات و تأسیسات نیز بهتنهایی مانع مهاجرت نمیشود، زیرا سبک زندگی و فرصتهای اقتصادی در تصمیم مردم نقش مهمی دارند. در چنین شرایطی، روستاها با کاهش جمعیت فعال روبهرو میشوند و پایداری آنها به خطر میافتد.
نتایج همچنین حاکی از آن هستند که ادامه برخی سیاستهای موجود و نگاه منفعتطلبانه به اراضی روستایی میتواند به تشدید روند تبدیل روستاها به شهر و تخریب محیط زیست بینجامد. به گفته پژوهشگر، سازوکار فعلی تبدیل نقاط روستایی به شهر به اندازه کافی با منافع ملی و منافع اکثریت روستاییان هماهنگ نیست و در مواردی سودجویان بیشترین بهره را میبرند. این روند شتابزده، بدون فراهم شدن زیرساختهای اجتماعی، اقتصادی و کالبدی، میتواند هزینههای عمومی را افزایش دهد و انتظارات جدیدی ایجاد کند که پاسخگویی به آنها دشوار است.
در این پژوهش، به تجربه کشورهای دیگر نیز اشاره شده است. برای نمونه، در ژاپن معیار جمعیتی شهر شدن ۳۰ هزار نفر است، اما بسیاری از سکونتگاههای روستایی بزرگ تمایلی به تبدیل شدن به شهر ندارند، زیرا این تغییر مستلزم پرداخت مالیات بیشتر است. این تجربه نشان میدهد صرف داشتن جمعیت بالا، الزاماً به معنای تمایل به شهر شدن نیست. همچنین در کشورهایی مانند برزیل و مکزیک، تغییر معیارهای جمعیتی در دورههایی باعث افزایش تعداد شهرهای کوچک شد؛ روندی که شباهتهایی با وضعیت ایران داشته است.
نوراللهی تأکید میکند که جمعیت اگرچه یکی از مهمترین معیارهای تفکیک شهر و روستاست، اما بهتنهایی کافی نیست. عواملی مانند وجود نهادهای اجرایی، سطح خدمات، ساختار اقتصادی، الگوی کاربری زمین، نرخ رشد جمعیت و میزان برخورداری از زیرساختها نیز باید در نظر گرفته شوند.
همچنین پیشنهاد شده است برای تبدیل روستا به شهر، یک دوره گذار چندساله تعریف شود تا سکونتگاهها پیش از تغییر عنوان، به سطح مناسبی از آمادگی برسند. در مجموع باید گفت تغییر نام یک روستا به شهر بهتنهایی توسعه ایجاد نمیکند و توجه واقعی به برنامهریزی و تأمین امکانات، شرط اصلی پیشرفت پایدار است.
این نتایج علمی در «دوفصلنامه بررسیهای آمار رسمی ایران» وابسته به پژوهشکده آمار مرکز آمار ایران منتشر شدهاند؛ نشریهای تخصصی که به انتشار پژوهشهای آماری در حوزههای جمعیتی و اجتماعی میپردازد.
انتهای پیام
