دکتر محمد کابلی در گفت و گو با ایسنا با اشاره به سابقه تولید پادزهر در ایران اظهار کرد: بیش از ۵۰ سال پیش مرحوم دکتر لطیفی، پایهگذار صنعت تولید آنتیونوم یا پادزهر مارگزیدگی در ایران، تولید این فرآورده را در مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی در استان البرز پایهگذاری کرد. از آن زمان برای تولید پادزهر، سالانه هزاران مار زهرآگین از طبیعت صید و زهر آنها برای تولید دارو استفاده میشد.
کابلی افزود: در این فرآیند، زهر شش گونه مار زهرآگین شامل پنج گونه افعی و یک گونه کفچه مار خزری جمعآوری و پس از طی مراحل تخصصی، برای تولید آنتیونوم مورد استفاده قرار میگرفت. این زهرها پس از ترکیب با نسبتهای مشخص به اسب تزریق شده و بدن حیوان آنتیبادی تولید میکند. سپس با خونگیری از اسب و طی مراحل تخصصی داروسازی، آنتیونوم تولید میشود؛ این دارو نقش حیاتی در نجات جان افراد مارگزیده دارد و سالانه حدود ۹۰ هزار ویال از آن توسط شرکت پادراسرم البرز و مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی در کشور تولید و در مراکز درمانی توزیع میشود.
وی با اشاره به شیوه تأمین زهر در دهههای گذشته گفت: تا پیش از راهاندازی این مرکز، سالانه حدود چهار تا پنج هزار حلقه مار از طبیعت صید میشد. این مارها پس از انتقال به مراکز نگهداری، چندین مرتبه زهرگیری میشدند اما به دلیل شرایط نامناسب نگهداری، بسیاری از آنها تلف میشدند.
کابلی ادامه داد: این روند علاوه بر فشار سنگین بر جمعیتهای طبیعی مارها، با استانداردهای جهانی نیز همخوانی نداشت. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ضمیمه ۵ خود تأکید دارد که الزامی است تا زهر مورد نیاز برای تولید پادزهر، از مارهای زهرآگین نگهداری شده در مراکز نگهداری تأمین شود و صید سالانه مارهای زهرآگین از جمعیتهای طبیعی به شدت و با صراحت ممنوع اعلام شده است.
ایجاد مرکز تکثیر برای کاهش فشار بر جمعیتهای طبیعی
وی ادامه داد: با مشاهده تجربیات موفق جهانی، پیشنهاد تأسیس مرکزی برای نگهداری و تکثیر مارهای زهرآگین در ایران را به سازمان حفاظت محیط زیست ارائه کردیم تا فشار بر جمعیتهای طبیعی کاهش یابد و زهر مورد نیاز کشور به صورت پایدار تولید شود.
کابلی خاطرنشان کرد: پس از اخذ مجوزهای لازم، این طرح در خرداد سال ۱۴۰۰ با نگهداری ۱۸۰ حلقه مار آغاز شد. در ابتدای مسیر با مخالفتها و تردیدهای فراوانی روبهرو بودیم و برخی معتقد بودند زهرگیری از مارهای پرورشی امکانپذیر نیست یا کیفیت زهر آنها با نمونههای صید شده از جمعیتهای طبیعی تفاوت دارد. با وجود چالشها و مخالفتهای اولیه، مجموعه دانشگاه تهران با تکیه بر دانش بومیسازی شده و تجربیات بینالمللی، سیستمهای نگهداری، خواب زمستانی، تغذیه، تکثیر و زهرگیری را طراحی و اجرا کرد و توانست به موفقیت قابل توجهی دست پیدا کند.
تأمین دو سوم زهر مورد نیاز کشور
وی با اشاره به نتایج اجرای این طرح گفت: مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین دانشگاه تهران توانسته زهر مورد نیاز شرکت پادراسرم در شهرستان نظرآباد را تأمین کند؛ شرکتی که در حال حاضر حدود دو سوم آنتیونوم مورد نیاز کشور را تولید میکند.
کابلی افزود: در تیرماه ۱۴۰۳ تفاهمنامهای سهجانبه میان سازمان حفاظت محیط زیست، مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین دانشگاه تهران و شرکت پادراسرم منعقد شد که براساس آن زهر مورد نیاز این مجموعه از طریق این مرکز دانشگاهی تأمین میشود.
وی اظهار کرد: نتیجه این اقدام آن بوده که طی سه سال گذشته سازمان حفاظت محیط زیست دیگر مجوز صید مارهای زهرآگین از طبیعت را صادر نکرده است؛ موضوعی که از منظر حفاظت از تنوع زیستی یک دستاورد بسیار ارزشمند به شمار میرود.
وی افزود: انتظار ما این است که سایر مراکز تولید آنتی ونوم و داروهای مرتبط با زهر مارها نیز به این همکاری بپیوندد تا تفاهمنامه سهجانبه مذکور به تفاهمنامهای همهجانبه و با مشارکت همه بخشهای دولتی و خصوصی مرتبط تبدیل شود. در آن صورت کل زهر مورد نیاز کشور در یک چارچوب استاندارد و تحت نظارت تولید خواهد شد و دیگر هیچ نیازی به برداشت از طبیعت وجود نخواهد داشت.
ایران گنجینهای ارزشمند از گونههای زهرآگین مار دارد
این پژوهشگر حوزه محیط زیست با بیان اینکه ایران از نظر تنوع گونههای زهرآگین در منطقه جایگاه ویژهای دارد، گفت: کشور ما دارای ۱۴ گونه مار زهرآگین خشکیزی و ۱۰ گونه مار دریایی زهرآگین است و برخی از این گونهها بومزاد ایران هستند و فقط در کشور مشاهده میشوند.
کابلی با بیان اینکه زهر مار فراتر از تولید پادزهر کاربردهای بسیار دارد، گفت: زهر مار مجموعهای پیچیده از پروتئینها و پپتیدهاست که بسیاری از آنها هنوز به طور کامل شناسایی نشدهاند.
وی افزود: زهر مار تنها برای تولید پادزهر کاربرد ندارد و در دنیا از ترکیبات پیچیده موجود در زهر برای تولید داروهای مختلف استفاده میشود.
وی به نمونهای از این کاربردها اشاره کرد و افزود: برای مثال «رپتیلاز» دارویی است که از زهر مارهای زهرآگین استخراج شده و برای کمک به انعقاد خون و توقف خونریزی استفاده میشود لذا بسیاری از پروتئینها و پپتیدهای موجود در زهر مارها هنوز ناشناختهاند و ظرفیتهای فراوانی برای توسعه داروهای نوین دارند.
البرز؛ قطب تولید پادزهر کشور
کابلی با اشاره به ظرفیتهای استان البرز در حوزه داروسازی گفت: هر دو مرکز تولیدکننده آنتیونوم کشور یعنی شرکت پادراسرم و مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی در استان البرز مستقر هستند و مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین دانشگاه تهران واقع در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیزدر همین استان فعالیت میکند.
وی تصریح کرد: سالانه حدود پنج تا شش هزار مورد مارگزیدگی در کشور رخ میدهد و تولید پادزهر برای حفظ جان این افراد ضروری است. از این منظر، استان البرز نقش بسیار مهمی در تأمین امنیت سلامت کشور ایفا میکند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران افزود: استقرار زنجیره کامل تأمین زهر و تولید پادزهر در استان البرز، ظرفیت کمنظیری برای توسعه فناوریهای زیستی و دارویی ایجاد کرده و میتواند زمینهساز توسعه فعالیتهای پژوهشی و اقتصادی در آینده باشد.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با اشاره به یکی از اقدامات اخیر در خصوص صید مارهایی زهرآگین و استحصال زهر از آنها گفت: در مقطعی تلاش شد مارهای زهرآگین صیدشده پس از استحصال زهر، مجدداً در طبیعت رها شوند، اما این اقدام مشکلات متعددی ایجاد کرد.
وی توضیح داد: مارها از مناطق مختلف کشور جمعآوری میشدند و پس از نگهداری در کنار یکدیگر، بدون توجه به ساختار ژنتیکی جمعیتهای اولیه؛ در طبیعت رهاسازی میشدند. این موضوع موجب انتقال بیماریها، برهم خوردن ساختار ژنتیکی جمعیتهای محلی و افزایش رقابت میان مارهای رها شده و مارهای بومی مناطق رهاسازی میشد.
کابلی افزود: چنین اقداماتی در استانداردهای سازمان جهانی بهداشت ممنوع است و به همین دلیل مسیر نگهداری و تکثیر در مراکز تخصصی به عنوان راهکار اصولی جایگزین شده است.
کابلی با اشاره به روند شکلگیری این مرکز اظهار کرد: این مرکز اکنون با هماهنگی و اخذ مجوز از سازمان حفاظت محیط زیست و نظارت و پایش منظم از سوی آن سازمان، حدود ۳۰۰ مار مولد از شش گونه مار زهرآگین مورد نیاز برای تولید پادزهر در اختیار دارد،اگرچه هنوز تا ظرفیت پیشبینی شده ۹۰۰ حلقه فاصله دارد، اما همین تعداد نیز نشان داده است که امکان تأمین زهر مورد نیاز کشور بدون فشار بر جمعیتهای طبیعی وجود دارد.
مارها قربانی باورهای نادرست هستند
وی با اشاره به ویژگیهای زیستی مارها گفت: برخلاف بسیاری از جانوران، رشد مارها بسیار کند است. برخی گونهها برای رسیدن به سن بلوغ و اندازه مناسب زهرگیری به بیش از چهار تا پنج سال زمان نیاز دارند.
کابلی افزود: همین موضوع نشان میدهد که برداشت سالانه هزاران مار از طبیعت چه فشار سنگینی بر جمعیتهای طبیعی وارد کرده است. مارها جانورانی هستند که نرخ زادآوری پایینی دارند و جبران کاهش جمعیت آنها زمانبر است.
این استاد دانشگاه با اشاره به تصورات نادرست رایج درباره مارها گفت: برخلاف باور عمومی، مارها جانورانی خجالتی، منزوی و کمتحرک هستند و اغلب موارد مارگزیدگی زمانی رخ میدهد که انسان بهطور خواسته یا ناخواسته سبب ترس و وحشت آنها شده و لذا مارها برای حفظ جان خود از تهدید وارد شده، ناچار به گزش می شوند. برای مثال به طور ناخواسته پا روی بدن آنها گذاشته شود و یا دست در مکانی که مار در آن خزیده و مخفی شده است، وارد شود. لذا هیچ گاه مارها انسان را به قصد گزش تعقیب نمیکنند و همچنین بر خلاف بسیار از باورها، مارهای ایران زهر را به سر و بدن انسان اسپری نمیکنند.
وی افزود: مارها نقش مهمی در کنترل جمعیت جوندگان و آفات طبیعی دارند و حذف آنها از اکوسیستم میتواند پیامدهای گستردهای برای محیط زیست داشته باشد.
کابلی با تاکید بر اینکه مارها دشمن انسان نیستند اظهار کرد: حفاظت از مارهای زهرآگین تنها به معنای حفظ یک گونه جانوری نیست، بلکه حفظ بخشی از سرمایه ژنتیکی کشور و تضمین دسترسی نسلهای آینده به منابع ارزشمند علمی و دارویی است.
چشمانداز توسعه پژوهشهای دارویی بر پایه زهر مار
وی با اشاره به ظرفیتهای علمی موجود در زهر مارها گفت: در حال حاضر اصلیترین استفاده از زهر مار در ایران تولید پادزهر است، اما در بسیاری از کشورهای جهان از ترکیبات موجود در زهر برای تولید داروهای تخصصی در حوزههای مختلف پزشکی استفاده میشود.
کابلی اظهار امیدواری کرد: با توسعه پژوهشهای بینرشتهای و حمایت از مراکز تخصصی، ایران نیز بتواند در آینده از این ظرفیت ارزشمند برای تولید داروهای نوین، توسعه فناوریهای زیستی و ایجاد ارزش افزوده علمی و اقتصادی بهرهمند شود.
کابلی در پایان از همه کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست از جمله آقایان حسن اکبری، حمید ظهرابی، غلامرضا ابدالی، معصومه صفائی، پیمان عاشوری، مسعود ابراهیم تهرانی، محمد رضا محمدی و همچنین همه کارشناسان در ادارات کل محیط زیست استانها که صادقانه در به ثمر رسیدن این اقدام همکاری داشته اند تشکر و اظهار کرد: بدون همکاری و همراهی این بزرگواران، دستیابی به چنین موفقیتی غیر ممکن بود. او همچنین از مدیران و کارشناسان شرکت پادراسرم به واسطه درک صحیح از لزوم حفاظت از تنوع زیستی و مارهای زهرآگین کشور و همکاری صادقانه در این خصوص تشکر کرد.
انتهای پیام
