بازار سوغات مشهد در طول سالها، متناسب با ذائقه و نیاز زائران، شکل متنوعی به خود گرفته است؛ از اقلام خوراکی شناختهشدهای همچون زعفران و زرشک گرفته تا انواع پوشاک، صنایعدستی و محصولات فرهنگی که هرکدام سهمی از سبد خرید زائران را به خود اختصاص میدهند. این تنوع، نشاندهنده پیوند میان اقتصاد زیارت و فرهنگ مصرف در این شهر است.
در عین حال، تغییرات سبک زندگی و شرایط اقتصادی در سالهای اخیر، بر نوع و میزان خرید سوغات نیز تأثیر گذاشته و انتخاب زائران را تا حدی تغییر داده است. با این وجود، اصل این سنت همچنان پابرجاست و خرید سوغات، بهعنوان یکی از آخرین و مهمترین بخشهای سفر، جایگاه خود را در میان زائران حفظ کرده است.
با توجه به اهمیت سوغات در تجربه سفر زیارتی به مشهد مقدس و نقش آن در انتقال حالوهوای معنوی زیارت به خانواده و نزدیکان، به سراغ زائران امام رضا(ع) نیز رفتهایم تا از نزدیک در جریان الگوی خرید سوغات، نوع اقلام انتخابی، مخاطبان هدایا و همچنین محلهای اصلی خرید آنها قرار بگیریم.
زهرا ثابتی، ۴۰ ساله از قم، ازجمله زائرانی است که بخش مهمی از خرید خود را به سوغات اختصاص میدهد. او میگوید: «بیشتر مواد غذایی مثل زرشک، زردچوبه، نشاسته و نبات میخرم. برای بچههای خود و اقوام هم لباس یا اسباببازی میگیرم، اما عمده سوغات همان خوراکیهاست.» به گفته او، اگرچه توصیه خانواده برای کاهش هزینهها بوده، اما همچنان خرید سوغات را جزئی جداییناپذیر از سفر میداند. او عمده خریدهای خود را از بازار ۱۷ شهریور انجام میدهد و معتقد است این بازار بهدلیل تنوع و قیمت مناسب، انتخاب بهتری است؛ هرچند برای خرید اقلام خوراکی، بازارهای اطراف حرم را ترجیح میدهد.
آقای احمدی، ۶۸ ساله از بیجار کردستان، سوغات را بیشتر بر اساس سفارش خانواده تهیه میکند: «بیشتر خریدهایم بر اساس سفارش خانواده است که معمولا زرشک، زعفران و نبات سفارش میدهند» او در کنار این اقلام، خرید وسایلی مانند مهر، تسبیح و حتی چادر برای کودکان را نیز رایج میداند.
آقای عفوری، ۵۰ ساله از تهران نیز، سوغات را بخشی از سنت قدیمی زیارت میداند: «قدیمترها از بازار امام رضا(ع) حتماً تسبیح، انگشتر یا جانماز میخریدیم و اکنون نیز همانها را تهیه میکنیم.» او تأکید میکند که سوغات بیشتر برای «عزیزترین افراد زندگی» خریداری میشود و بازار امام رضا(ع) را همچنان بهترین محل برای این کار میداند.
در میان زائران، گرایش به خرید اقلام خوراکی مشهد بسیار پررنگ است. امیر عطایی، ۳۵ ساله از همدان، دلیل این انتخاب را کیفیت بالاتر این محصولات در مشهد عنوان میکند و میگوید: «زعفران و زرشک اینجا مطمئنتر است. البته در کنار آن، مهر، تسبیح و جانماز هم میخریم.» او بازار ۱۷ شهریور را ازجمله مراکز اصلی خرید خود معرفی میکند.
در این میان، حتی زائران نوجوان نیز با نگاه خاص خود به خرید سوغات میپردازند. محمدسجاد، ۱۳ ساله از کاشان، میگوید: «خرید سوغات را بیشتر برای عزیزانم انجام میدهم و معمولا چیزی میخرم که برایشان ماندگار باشد، مثلا این بار برای معلمم تصمیم گرفتم لباس بخرم. اقلام خوراکی نیز بیشتر زعفران، زرشک و نبات میخریم» به گفته او، خرید خوراکیها بیشتر از اطراف حرم و اقلامی مانند لباس و ادکلن از بازار ۱۷ شهریور انجام میشود.
خانم لکسایی، ۴۵ ساله از زنجان، خرید سوغات را اولویتی برای اعضای خانواده میداند و میگوید: «اول برای پدر و مادر، بعد خواهر و برادر و بچهها خرید میکنم.» او نیز مانند بسیاری دیگر، اقلامی مانند نخود و کشمش، زعفران و محصولات مذهبی را در سبد خرید خود قرار میدهد.
علی براتی، ۳۹ ساله از گرگان، علاوه بر زعفران و زرشک، خرید ادویههایی مانند زردچوبه را نیز پررنگ میداند و میگوید: «بازار رضا، بازار مرکزی و محدوده طبرسی از جاهایی است که بیشتر خرید میکنیم.» او تأکید میکند که سوغات معمولاً برای خانواده، اقوام و نزدیکان تهیه میشود.
فرزانه عباسی، ۴۰ ساله از زنجان نیز معتقد است که سوغات مشهد بیشتر در اقلام خوراکی خلاصه میشود: «زعفران، زرشک و ادویهها بیشتر استفاده دارد، اما اگر لباس مناسبی ببینیم، آن را هم تهیه میکنیم.» به گفته او، بازارهای اطراف حرم اصلیترین مقصد خرید زائران است.
شیما ثابت، ۳۰ ساله از کرج، علاوه بر زعفران و نبات، به خرید اقلامی مانند نخودچی و کشمش نیز اشاره میکند و میگوید: «سوغات را برای خانواده، دوستان و حتی معلمان بچهها میبریم.» او خرید از محدوده اطراف حرم را به دلیل دسترسی آسان ترجیح میدهد.
در نهایت، نرگس ۳۰ ساله از اصفهان، سوغات مشهد را ترکیبی از خوراکی و گاهی اقلامی مانند چرم میداند، هرچند معتقد است بسیاری از کالاها در شهرهای دیگر نیز در دسترس است. با این حال، زعفران، زرشک و نبات همچنان در صدر انتخابهای او قرار دارند.
سوغات؛ یکی از آسیبپذیرترین بخشهای هزینهای زائران
هادی رفیعی، عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی مشهد، در گفتوگو با ایسنا درباره سهم سوغات در اقتصاد شهر مشهد گفت: تاکنون مطالعه مشخص و جامعی در این زمینه صورت نگرفته است، اما با این حال، بر اساس پیمایشهای انجامشده، میتوان برآورد کرد که سهم هزینه سوغات در سبد هزینه زائران و گردشگران شهر مشهد حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد است. البته این میزان بسته به فصول مختلف سال و طبقات گوناگون زائران و گردشگران میتواند متغیر باشد.
وی درباره اقلامی که بیشترین گردش مالی را در حوزه سوغات دارند، گفت: نتایج پیمایشها نشان میدهد که همچنان محصولاتی همچون زعفران، زرشک و پوشاک در صدر خرید زائران و گردشگران قرار دارند. با این حال، نکته قابل توجه آن است که در حدود یک دهه اخیر، سهم پوشاک و منسوجات در سبد هزینه و خرید سوغات زائران افزایش یافته و در مقابل، سهم اقلام خوراکی کاهش نسبی داشته است. به بیان دیگر، نوعی جابهجایی در الگوی مصرف سوغات شکل گرفته و بخشی از خرید مواد خوراکی، جای خود را به خرید پوشاک و کالاهای مشابه داده است.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی مشهد ادامه داد: این تغییر لزوماً به معنای بروز یک وضعیت نامطلوب نیست، بلکه بازتابی از تغییر ذائقه و رفتار مصرفی زائران و گردشگران به شمار میرود. با این حال، این روند ضرورت برنامهریزی منسجم و حرفهای را در حوزه سوغات بیش از پیش نمایان میسازد. بهویژه در بخش پوشاک و منسوجات، لازم است بر هویتبخشی به محصولات تأکید شود؛ بهگونهای که این کالاها بازتابدهنده فرهنگ اصیل خراسان باشند. به عبارت دیگر، زمانی که زائران در شهر مشهد اقدام به خرید پوشاک میکنند، این محصولات باید واجد هویت فرهنگی مشخص و پیوندخورده با این منطقه باشند.
ضرورت هویتبخشی به سوغات در مشهد
رفیعی بیان کرد: میتوان با ترکیب تولید پوشاک با صنایعدستی، بهرهگیری از طرحها و برندهای دارای هویت ایرانی ـ اسلامی و بهویژه خراسانی، و نیز استفاده از نمادهای بومی مشهد، محصولاتی ارائه کرد که نمایانگر هویت این خطه باشند. چنین رویکردی میتواند به تقویت جایگاه سوغات هویتمند در بازار کمک کند.
وی افزود: از سوی دیگر، با توجه به نوسانات اقتصادی، باید توجه داشت که هزینه خرید سوغات و اقلام شخصی، یکی از نخستین بخشهایی است که زائران و گردشگران در مواجهه با افزایش قیمتها، آن را مدیریت و حتی کاهش میدهند. به بیان سادهتر، در شرایط افزایش هزینهها، سوغات در اولویت حذف یا کاهش از سبد هزینه قرار میگیرد. از این رو، این بخش از منظر اقتصادی، حوزهای آسیبپذیر، بهویژه برای فعالان بازار سوغات به شمار میرود.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی در زمینه نظارت بر قیمتها و اصالت کالاها گفت: این مسئولیت بر عهده نهادهایی همچون سازمان صمت، اتحادیهها و مجموعههای وابسته است. این نهادها بهطور معمول در دورههای مختلف، بهویژه در ایام اوج حضور زائران در مشهد، بازرسیهای متعددی را انجام میدهند. با این حال، به دلیل گستردگی و حجم بالای زنجیره عرضه کالا و خدمات، بروز برخی مسائل و تخلفات نیز تا حدی اجتنابناپذیر است.
گرانفروشی و عرضه خارج از نرخ؛ مهمترین تخلفات بازار سوغات
رفیعی ازجمله مهمترین مشکلات و تخلفات گزارششده در بازار سوغات را گرانفروشی و عرضه کالا خارج از نرخ مصوب دانست و گفت: عدم درج قیمت بر روی کالاها، عرضه برخی محصولات بیکیفیت یا غیراستاندارد و حتی مواردی از تقلب، بهویژه در حوزه اقلام خوراکی، از مهمترین تخلفات در بازار سوغات است. همچنین وجود برخی کالاهای قاچاق نیز از دیگر مسائل مطرح در این حوزه است که علاوه بر ایجاد اخلال در بازار، از منظر حمایت از تولید داخلی نیز اهمیت دارد.
وی تصریح کرد: در نهایت، با توجه به تغییرات ایجادشده در الگوی خرید سوغات، بهویژه افزایش سهم پوشاک، ضروری است که تولید و عرضه این دسته از کالاها به سمت هویتمحوری حرکت کند. ترکیب پوشاک با صنایعدستی، استفاده از پارچهها و طرحهای بومی، توجه به کیفیت محصولات و بهرهگیری از برندها و نمادهای مرتبط با مشهد و خراسان، میتواند زمینهساز شکلگیری سوغاتیهایی با هویت اصیل و ماندگار باشد؛ محصولاتی که نهتنها پاسخگوی نیاز بازار هستند، بلکه نماینده فرهنگ و هویت این منطقه نیز به شمار میروند.
مرور گفتوگو با زائران نشان میدهد که اگرچه نوع سوغات در طول زمان تغییراتی داشته، اما اصل این سنت همچنان پابرجاست؛ سنتی که در آن، زائر تلاش میکند بخشی از حالوهوای زیارت را در قالب هدیهای هرچند کوچک، با عزیزان خود به اشتراک بگذارد.
در کنار تجربههای مثبت و معنوی زائران از سفر به مشهد مقدس، این نکته نیز قابل توجه است که در برخی موارد، نبود نظارت دقیق، فراگیر و جدی از سوی نهادهای مسئول میتواند زمینهساز آن شود که این تجربه ارزشمند زیارت، در بخشهایی از سفر با خاطرهای ناخوشایند همراه شود.
انتهای پیام
