کامران رضایی در نشست تخصصی هفته محیط زیست که روز سه شنبه ۱۹ خرداد در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، اظهار کرد: برای ارزیابی وضعیت یک تالاب باید عملکرد مدیریت در کل حوضه آبریز آن را بررسی کرد. تالابها در پاییندست قرار دارند و هر اقدامی که در بالادست انجام شود، آثار خود را در این اکوسیستمها نشان میدهد.
مدیر مطالعات تالاب صالحیه افزود: زمانی که تالابهای کشور را با تالابهای مشابه در کشورهای همسایه مقایسه میکنیم، تفاوتهای آشکاری مشاهده میشود. تالابهای مناطق مرزی در کشورهای اطراف، در بسیاری از موارد شرایط بهتری نسبت به تالابهای ایران دارند و این موضوع نشان میدهد که بخش مهمی از مشکلات کنونی به شیوه مدیریت منابع آب و سرزمین در کشور بازمیگردد.
تالاب صالحیه به کانون تولید ریزگرد تبدیل شده است
مدیر مطالعات تالاب صالحیه با اشاره به وضعیت این تالاب گفت: تالاب صالحیه که میتوانست یک اکوسیستم ارزشمند و مؤثر در تعادل زیستمحیطی منطقه باشد، امروز به یکی از چالشهای مهم زیستمحیطی استانهای البرز و قزوین تبدیل شده است.
وی افزود: از سال ۱۳۸۸ به بعد با احداث یک کانال زهکش به طول حدود ۳۵ تا ۳۶ کیلومتر در محدوده تالاب توسط بخش کشاورزی استان قزوین، رژیم هیدرولوژیک تالاب به طور کامل تغییر کرد.
رضایی ادامه داد: پیش از این، سیلابهای بالادست وارد بستر طبیعی تالاب میشدند و رطوبت مورد نیاز آن را تأمین میکردند، اما با احداث این کانال، مسیر جریانهای طبیعی تغییر یافت و بخش عمده آبهای ورودی از تالاب منحرف شد.
وی تصریح کرد: در نتیجه این تغییرات، یک تالاب فصلی جدید شکل گرفت که به طور موقت میزبان پرندگان مهاجر و برخی گونههای آبزی شد، اما در مقابل، بخش اصلی و تاریخی تالاب صالحیه که باید مرطوب باقی میماند، به تدریج خشک شد.
سدسازی و افت آبهای زیرزمینی روند خشک شدن تالاب را تشدید کرد
مدیر مطالعات تالاب صالحیه با بیان اینکه عوامل متعددی در بروز شرایط کنونی نقش داشتهاند، گفت: چرای بیرویه دام، افت سطح آبهای زیرزمینی، آلودگیهای محیطی و کاهش پوشش گیاهی منطقه از جمله عوامل مؤثر در تخریب تالاب بودهاند.
وی افزود: چهار رودخانه اصلی که پیشتر به تالاب صالحیه وارد میشدند، اکنون در مسیر خود با سدهای متعدد مواجه شدهاند و همین مسئله سبب کاهش جدی حقابه تالاب شده است.
رضایی خاطرنشان کرد: با توجه به حجم مداخلات انسانی صورت گرفته، خشک شدن تالاب صالحیه اتفاقی دور از انتظار نبود و شاید این فرایند باید سالها قبل رخ میداد، اما برخی عوامل موجب شدند این روند با تأخیر اتفاق بیفتد.
احیای تالاب نیازمند حذف کانال زهکش و بازگرداندن جریان طبیعی آب است
وی با اشاره به راهکارهای احیای تالاب صالحیه گفت: نخستین اقدام ضروری برای احیای این تالاب حذف کانال زهکش احداثشده و بازگرداندن جریان طبیعی آب به بستر اصلی تالاب است.
مدیر مطالعات تالاب صالحیه افزود: همچنین جادهای که بخشی از پیکره تالاب را قطع کرده، باید اصلاح شود تا ارتباط هیدرولوژیک بخشهای مختلف تالاب مجدداً برقرار شود.
وی تأکید کرد: پس از آن باید مجموعهای از اقدامات مدیریتی شامل آزادسازی حریمها، مدیریت اراضی پیرامونی، کنترل چرای دام، احیای پوشش گیاهی و کاهش فرسایش بادی اجرا شود تا امکان بازگشت تدریجی کارکردهای اکولوژیک تالاب فراهم شود.
رضایی با اشاره به برخی برداشتهای نادرست درباره تالاب صالحیه اظهار کرد: این تالاب هیچگاه در رده تالابهای دارای تنوع زیستی بسیار بالا قرار نداشته است، اما نقش بسیار مهمی در کنترل فرسایش بادی و جلوگیری از توسعه بیابانزایی در منطقه ایفا میکرد.
وی افزود: مهمترین کارکرد تالاب صالحیه ایجاد یک سد طبیعی در برابر حرکت کانونهای گرد و غبار به سمت مناطق شهری بود، اما امروز بستر خشک این تالاب خود به یک منبع تولید ریزگرد تبدیل شده است.
مدیر مطالعات تالاب صالحیه تصریح کرد: در شرایط فعلی، گرد و غبار ناشی از بستر خشک تالاب میتواند مناطق وسیعی از شرق استان البرز، کرج و حتی تهران را تحت تأثیر قرار دهد.
تصمیم برای احیای تالاب گرفته شده اما اجرای آن به تأخیر افتاده است
وی با اشاره به اقدامات انجام شده در سالهای اخیر گفت: در جلسات تخصصی متعددی که با حضور دستگاههای مختلف برگزار شده، بر ضرورت حذف کانال زهکش و بازگرداندن شرایط طبیعی تالاب تأکید شده است.
رضایی افزود: حتی در نشستهای مشترک با مسئولان بخش کشاورزی استان قزوین نیز بر لزوم اجرای این اقدام توافق شده، اما به دلیل قرار گرفتن بخشهایی از تالاب در دو استان البرز و قزوین و تعدد دستگاههای مسئول، هنوز وارد مرحله اجرایی نشده است.
انقراض خاموش آبزیان کمتر دیده میشود
رضایی با اشاره به وضعیت گونههای آبزی کشور گفت: یکی از چالشهای مهم محیط زیستی، بیتوجهی به وضعیت آبزیان است.
وی افزود: در اکوسیستمهای خشکی، زمانی که گونهای مانند یوزپلنگ در معرض خطر قرار میگیرد، حساسیت اجتماعی و رسانهای گستردهای شکل میگیرد، اما در مورد آبزیان چنین حساسیتی وجود ندارد و بسیاری از گونهها در سکوت به سمت انقراض حرکت میکنند.
رضایی با اشاره به وضعیت ماهیان خاویاری دریای خزر گفت: پنج گونه ماهی خاویاری دریای خزر از نظر وضعیت حفاظتی در شرایطی مشابه بسیاری از گونههای در معرض انقراض قرار دارند، اما آگاهی عمومی نسبت به وضعیت آنها بسیار محدود است.
وی تصریح کرد: سیاستهایی که طی سه تا چهار دهه گذشته برای حفاظت از ماهیان خاویاری اجرا شده، نتایج مطلوبی به همراه نداشته و عملاً با شکست مواجه شده است.
معاون پژوهش و فناوری دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: بسیاری از کشورهای دیگر به جای تکیه صرف بر تکثیر مصنوعی و رهاسازی بچهماهیها، به سمت حفاظت و احیای زیستگاههای طبیعی حرکت کردند تا شرایط زادآوری طبیعی گونهها فراهم شود. در ایران این رویکرد با تأخیر دنبال شد و اکنون نگرانیهای جدی درباره آینده ماهیان خاویاری وجود دارد.
رضایی هشدار داد: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، ممکن است طی سه تا پنج سال آینده عملاً اثری از جمعیت طبیعی برخی گونههای ماهیان خاویاری در دریای خزر باقی نماند.
اکوسیستمهای آبی البرز نیز با تهدید جدی روبهرو هستند
وی در ادامه با اشاره به شرایط رودخانه کرج و رودخانههای حفاظتشده استان البرز گفت: اکوسیستمهای آبی استان طی سالهای اخیر تحت فشارهای متعددی قرار گرفتهاند.
این پژوهشگر افزود: سیلابهای اخیر بخشی از ذخایر زیستی موجود مثل قزل آلای خال قرمز در پاییندست سد کرج را از بین برده و در کنار آن، صیدهای غیرمجاز و ضعف در پایشهای زیستمحیطی نیز بر مشکلات افزوده است.
وی خاطرنشان کرد: متأسفانه به دلیل تعدد دستگاههای مسئول، حفاظت از اکوسیستمهای آبی با چالشهای مدیریتی روبهرو است و در بسیاری از موارد زمانی متوجه عمق خسارتها میشویم که بخش قابل توجهی از تنوع زیستی از دست رفته است.
انتهای پیام
