بحران، نه یک پدیده اتفاقی، که بخشی از زیستِ روزمره جوامع معاصر است؛ اما تفاوت جوامع در این میان، نه در وقوع بحران، بلکه در نحوه مواجهه با آن است. تابآوری اجتماعی در ایران، سالهاست که بار سنگین آزمون و خطاها و تجربههای متوالی را به دوش میکشد؛ تجربهای که گاه با همبستگی خودجوش مردم گره خورده و گاه در سایه گسست اعتماد عمومی، رنگ باخته است.
نشست تخصصی «دانشگاه و تابآوری اجتماعی؛ راهکارهای عبور از بحران» در خبرگزاری ایسنا، بستری بود تا میانِ میدانِ عمل و تالارهای آکادمیک، پیوندی دوباره برقرار شود. در این میزگرد، نخبگان دانشگاهی و متولیان امر، بیپرده از این پرسش سخن گفتند که چرا «تجربه زیسته» مردم، هنوز نتوانسته به «الگوی علمی مدیریت بحران» در کشور بدل شود و چگونه میتوان با بازسازی اعتماد عمومی و پیوند میان تخصص دانشگاهی و سازمانهای مدنی، از روزهای سخت به سلامت عبور کرد.
این نشست با حضور تحسین عزیزی مدیرکل مدیریت بحران استانداری کردستان، مهدی صالحی، معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه کردستان و امید عزیزیاناستاد حوزه علوم سیاسی و عضو هیات علمی دانشگاه کردستان برگزار شد و موضوعاتی همچون اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی، آموزشهای مدیریت بحران، نقش دانشگاهها در افزایش آمادگی جامعه و چالشهای پیش روی مدیریت بحران مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
کمبود زیرساخت، چالش اصلی مدیریت بحران در کردستان
تحسین عزیزی مدیرکل مدیریت بحران استانداری کردستان در نشست تخصصی «دانشگاه و تابآوری اجتماعی؛ راهکارهای عبور از بحران» اظهار کرد: تابآوری اجتماعی یکی از مهمترین مؤلفههای مدیریت بحران در جوامع است و مردم ایران همواره در مواجهه با حوادث و بحرانهای مختلف، از بلایای طبیعی گرفته تا شرایط دشوار اجتماعی و امنیتی، روحیهای مقاوم و همراه با همبستگی از خود نشان دادهاند.
وی با اشاره به کمبود زیرساختهای حوزه مدیریت بحران در استان کردستان افزود: متأسفانه کردستان یکی از دو استان کشور است که هنوز از ساختمان مستقل مدیریت بحران برخوردار نیست. با این حال، با پیگیریهای انجامشده و حمایت استاندار کردستان، بخشی از امکانات لازم برای استقرار موقت مجموعه مدیریت بحران فراهم شده و سالن مانیتورینگ استان نیز بهزودی راهاندازی خواهد شد تا امکان رصد مستمر وضعیت جادهها، شرایط جوی و سایر مخاطرات فراهم شود.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری کردستان با قدردانی از همکاری دستگاههای اجرایی، سازمانهای مردمنهاد و فعالان محیط زیست گفت: سال گذشته استان با حوادث و بحرانهای متعددی مواجه بود که در برخی از آنها تعدادی از نیروهای داوطلب و فعالان محیط زیست جان خود را از دست دادند. ایثار این افراد نشاندهنده روحیه مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی در جامعه است.
عزیزی با تأکید بر اهمیت آموزش در مدیریت بحران تصریح کرد: آموزش هزینه نیست، بلکه سرمایهگذاری برای آینده است. بر اساس قانون، دستگاههای اجرایی موظفاند بخشی از اعتبارات خود را به آموزشهای مدیریت بحران اختصاص دهند و خوشبختانه در سال گذشته مانورها و برنامههای آموزشی متعددی با همکاری دستگاههای مختلف از جمله شرکت گاز، شرکت برق، فرودگاه و جمعیت هلال احمر برگزار شد.
وی با اشاره به همکاری دانشگاه کردستان در حوزه آموزشهای تخصصی مدیریت بحران خاطرنشان کرد: دانشگاه کردستان از معدود مراکز آموزش عالی کشور است که در راستای اجرای بند «الف» ماده ۱۴ قانون مدیریت بحران کشور اقدام کرده و آموزشهای مرتبط با مدیریت بحران و پدافند غیرعامل را در برنامههای آموزشی خود گنجانده است. در همین راستا، بیش از ۲۶۰ دانشجو در سال گذشته آموزشهای تخصصی امداد، مدیریت بحران و پدافند غیرعامل را فرا گرفتند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری کردستان با بیان اینکه ایران از ۴۳ مخاطره طبیعی شناختهشده جهان، با ۳۳ مخاطره مواجه است، گفت: استان کردستان نیز به دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی خود با ۱۶ نوع مخاطره طبیعی روبهرو است. از اینرو ارتقای سطح آمادگی، آموزش عمومی و توسعه فرهنگ پیشگیری از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وی افزود: بسیاری از حوادث ناشی از بیتوجهی به هشدارها و نبود آمادگی کافی است. لازم است فعالیتهای کوهنوردی، طبیعتگردی و سایر برنامههای مرتبط با محیطهای پرخطر بهصورت سازمانیافته و با رعایت اصول ایمنی انجام شود تا از بروز خسارات جانی جلوگیری شود.
عزیزی با تأکید بر نقش دانشگاهها در افزایش تابآوری اجتماعی اظهار کرد: ارتباط میان دانشگاه و دستگاههای اجرایی باید بیش از گذشته تقویت شود تا پژوهشهای علمی بتوانند در حل مسائل واقعی جامعه و مدیریت بهتر بحرانها نقشآفرینی کنند.
وی در پایان، برگزاری دورههای آموزشی تخصصی، بهرهگیری از ظرفیت اساتید دانشگاه، مشارکت سازمانهای مردمنهاد و توسعه آموزشهای میدانی و مانوری را از مهمترین راهکارهای ارتقای تابآوری اجتماعی و افزایش آمادگی جامعه در برابر بحرانها عنوان کرد.
اعتماد عمومی، مهمترین سرمایه در مدیریت بحرانها
در ادامه نشست تخصصی «دانشگاه و تابآوری اجتماعی؛ راهکارهای عبور از بحران»، مهدی صالحی، معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه کردستان، با تأکید بر نقش سرمایه اجتماعی در مدیریت بحرانها، اظهار کرد: مهمترین سرمایه هر جامعه در شرایط بحرانی، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی است و هرگونه برنامهریزی برای افزایش تابآوری اجتماعی باید بر تقویت این دو مؤلفه استوار باشد.
وی با اشاره به شرایط حساس کنونی کشور افزود: تجربههای مختلف نشان داده است که جامعه ایران در مواجهه با بحرانها از ظرفیت بالایی برای همبستگی و مشارکت اجتماعی برخوردار است و این موضوع در رخدادهای مختلف ملی به خوبی نمایان شده است.
معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه کردستان با بیان اینکه تابآوری اجتماعی به معنای توانایی جامعه در سازگاری با بحرانها و بازسازی خود پس از حوادث است، تصریح کرد: جامعهای تابآور است که بتواند بدون اختلال جدی در کارکردهای اصلی نهادهای اجتماعی و مدنی، با بحرانها مواجه شود و مسیر عادی زندگی را بازآفرینی کند.
صالحی در ادامه نقش دانشگاهها را در این زمینه بسیار مهم دانست و گفت: دانشگاه باید بستر تولید دانش، آموزش و ترویج فرهنگ مدیریت بحران باشد و از طریق ارتقای سواد بحران، جامعه را از واکنشهای هیجانی و شتابزده به سمت کنشهای آگاهانه و مسئولانه هدایت کند.
وی افزود: تحقق این هدف نیازمند سیاستگذاری، برنامهریزی، آموزش مستمر و سرمایهگذاری در حوزه آگاهیبخشی عمومی است و دانشگاهها میتوانند در همکاری با دستگاههای اجرایی و مدیریت بحران نقش مؤثری در این زمینه ایفا کنند.
صالحی با تأکید بر اهمیت اعتماد عمومی در مدیریت بحرانها اظهار کرد: اگر عملکرد نهادهای مسئول شفاف، بهموقع و مؤثر باشد، اعتماد عمومی تقویت میشود؛ اما هرگونه تأخیر، ابهام یا ناکارآمدی میتواند سرمایه اجتماعی را تضعیف کرده و مشارکت مردمی را کاهش دهد.
وی یکی از چالشهای موجود در مدیریت بحران را تمرکزگرایی دانست و خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد، ساختارهای متمرکز موجب کندی تصمیمگیری و واکنشهای دیرهنگام میشوند؛ در حالی که شرایط بحران نیازمند اختیارات بیشتر در سطوح محلی و تصمیمگیری سریع و متناسب با شرایط هر منطقه است.
معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه کردستان همچنین بر ضرورت توجه ویژه به جوانان و دانشجویان در برنامههای مدیریت بحران تأکید کرد و گفت: جوانان و دانشجویان باید بهعنوان بازیگران اصلی حوزه تابآوری اجتماعی شناخته شوند. سرمایهگذاری بر توانمندسازی این گروه میتواند ظرفیت جامعه را برای مقابله با بحرانها افزایش دهد.
وی با اشاره به مشارکت جوانان در امدادرسانی، فعالیتهای داوطلبانه و حفاظت از منابع طبیعی افزود: سرمایه انسانی ارزشمندترین دارایی هر جامعه است و در برنامهریزیهای مدیریت بحران باید حفظ جان و سلامت شهروندان در اولویت قرار گیرد.
صالحی، توسعه آموزشهای عمومی در حوزه امداد و مدیریت بحران را ضروری دانست و گفت: بهرهگیری از ظرفیت رسانهها، مدارس، دانشگاهها و نهادهای مردمی برای آموزش مهارتهای مرتبط با بحران میتواند نقش مهمی در افزایش آمادگی جامعه داشته باشد.
وی همچنین بر تقویت تشکلهای دانشجویی، کانونهای هلال احمر، سازمانهای مردمنهاد و ایجاد بسترهای آموزشی برخط در حوزه مدیریت بحران تأکید کرد و افزود: ارتباط مستمر میان دانشگاهیان و مدیران حوزه بحران میتواند زمینه آشنایی نسل جوان با واقعیتهای این حوزه و افزایش مشارکت آنان در مدیریت بحرانها را فراهم کند.
معاون فرهنگی، اجتماعی و دانشجویی دانشگاه کردستان در پایان با اشاره به ظرفیتهای اجتماعی استان کردستان اظهار کرد: وجود شبکههای فعال خویشاوندی، همسایگی و مشارکتهای مردمی در کردستان، ظرفیت ارزشمندی برای افزایش تابآوری اجتماعی به شمار میرود و لازم است این سرمایه اجتماعی حفظ و تقویت شود.
اعتماد عمومی، مهمترین زیرساخت مدیریت بحران و تابآوری اجتماعی
در ادامه این نشست تخصصی امید عزیزان استاد علوم سیاسی و عضو هیات علمی دانشگاه کردستان، با نگاهی انتقادی به مفهوم تابآوری اجتماعی، اعتماد عمومی را مهمترین زیرساخت مدیریت بحران دانست و تأکید کرد که بخش مهمی از تابآوری کنونی جامعه ایران حاصل تجربه زیسته مردم در مواجهه با بحرانهای متوالی است، نه نتیجه برنامهریزی و عملکرد نهادهای رسمی.
وی، با اشاره به اینکه تابآوری اجتماعی بر سه مؤلفه پیشبینی، سازگاری و بازیابی استوار است، اظهار کرد: جامعه باید بتواند پیش از وقوع بحران، مخاطرات را شناسایی و پیشبینی کند، در زمان بحران بدون فروپاشی روابط اجتماعی و اعتماد عمومی با شرایط سازگار شود و پس از آن نیز توان بازسازی و بازگشت به وضعیت عادی را داشته باشد.
این استاد دانشگاه، اعتماد اجتماعی را زیربنای اصلی تابآوری دانست و افزود: هرچه سطح اعتماد میان مردم و همچنین اعتماد شهروندان به نهادهای مسئول بیشتر باشد، هماهنگی اجتماعی در شرایط بحرانی آسانتر خواهد شد، هزینههای مدیریت بحران کاهش مییابد و امکان شکلگیری شایعات و روایتهای غیررسمی نیز کمتر میشود.
وی با بیان اینکه مردم ایران طی سالهای اخیر با بحرانهای متعددی از جمله مشکلات اقتصادی، همهگیری کرونا، اعتراضات اجتماعی و جنگ مواجه بودهاند، گفت: استمرار این بحرانها موجب شده است جامعه به نوعی سازگاری اجباری دست پیدا کند؛ با این حال این وضعیت را نمیتوان بهطور کامل نتیجه سیاستگذاریهای موفق در حوزه تابآوری اجتماعی دانست.
عزیزیان، یکی از چالشهای اصلی کشور را گسست اعتماد عمومی عنوان کرد و گفت: هنگامی که مردم به نهادهای مسئول اعتماد نداشته باشند، حتی بهترین تصمیمها و سیاستها نیز با تردید و مقاومت اجتماعی مواجه خواهد شد. تجربه همهگیری کرونا نشان داد که بخشی از جامعه نسبت به توصیهها و هشدارهای رسمی بیاعتماد بود و همین مسئله روند مدیریت بحران را دشوارتر کرد.
وی همچنین تعدد روایتها و اظهارنظرهای پراکنده از سوی مسئولان را از عوامل تضعیف اعتماد عمومی دانست و تصریح کرد: در شرایط بحران، اطلاعرسانی باید شفاف، دقیق و از یک مرجع مشخص صورت گیرد. ارائه روایتهای متعدد و گاه متناقض، زمینه گسترش شایعات و سردرگمی افکار عمومی را فراهم میکند.
این پژوهشگر علوم سیاسی، با انتقاد از برخی رویکردهای احساسی در مواجهه با بحرانها، تأکید کرد: مشارکت اجتماعی زمانی مؤثر خواهد بود که بر پایه آموزش، سازماندهی و آمادگی قبلی شکل گرفته باشد.استفاده از نیروهای داوطلب بدون آموزش کافی و تجهیزات مناسب در بحرانها نهتنها نشانه تابآوری نیست، بلکه میتواند به از دست رفتن سرمایههای انسانی منجر شود.
وی با اشاره به ضعف نهادهای مدنی در کشور افزود: جامعه مدنی نقش مهمی در افزایش تابآوری اجتماعی دارد، اما فعالیتهای مدنی باید مبتنی بر آموزش، تخصص و سازماندهی باشد. بسیاری از کنشهای اجتماعی در کشور همچنان متأثر از هیجانات مقطعی است و پس از فروکش کردن احساسات، پیگیری مستمر مسائل متوقف میشود.
این سخنران در بخش دیگری از سخنان خود به نقش دانشگاهها در ارتقای تابآوری اجتماعی پرداخت و گفت: دانشگاه علاوه بر وظایف آموزشی و پژوهشی، دارای مسئولیت اجتماعی نیز هست و باید در زمینه ارتقای سواد بحران، سواد رسانهای و آگاهی عمومی نقشآفرینی کند. ارتباط دانشگاه با جامعه نباید محدود به فضای آکادمیک باشد، بلکه باید دانش و آگاهی تولیدشده در دانشگاه در اختیار عموم شهروندان قرار گیرد.
وی همچنین بر ضرورت تربیت نیروهای داوطلب آموزشدیده، توسعه آموزشهای عمومی و تقویت همکاری میان دانشگاه، نهادهای اجرایی و سازمانهای مردمنهاد تأکید کرد و گفت: تابآوری اجتماعی بدون اعتماد عمومی، هماهنگی نهادی، شفافیت در اطلاعرسانی و مشارکت آگاهانه شهروندان محقق نخواهد شد.
این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: جامعه ایران در سالهای اخیر ظرفیت قابل توجهی برای تحمل و عبور از بحرانها از خود نشان داده است، اما تداوم این وضعیت نیازمند تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی، انسجام نهادی و توسعه آموزشهای تخصصی در حوزه مدیریت بحران است.
به گزارش ایسنا، نشست «دانشگاه و تابآوری اجتماعی؛ راهکارهای عبور از بحران»، تصویری روشن از چالشها و فرصتهای پیش روی مدیریت بحران در ایران ترسیم کرد. آنچه از لابهلای سخنان صاحبنظران استنباط میشود، این است که تابآوری اجتماعی، پدیدهای صرفاً فنی و آماری نیست؛ بلکه ریشه در اعتماد عمومی، انسجام سرمایه اجتماعی و توانمندیهای آموزشی و سازمانی دارد.
تجربه زیسته مردم، ظرفیت انکارناپذیری را در جامعه ایران به نمایش گذاشته است، اما این ظرفیت نیازمند هدایت، سازماندهی و تقویت از سوی نهادهای رسمی و دانشگاهی است.
پیام اصلی این نشست، یک ضرورت انکارناپذیر است؛ مبنی بر اینکه گذار از مدیریت بحران واکنشی به مدیریت بحران پیشگیرانه و آگاهانه، تنها از مسیر تقویت پیوند میان دانشگاه، نهادهای اجرایی و جامعه مدنی، با محوریت شفافیت، آموزش و بازسازی اعتماد عمومی، میسر خواهد بود.گام برداشتن در این مسیر، نه یک انتخاب، بلکه یک الزام برای تضمین امنیت و پایداری جامعه در برابر امواج بحرانهای پیش روست.
انتهای پیام
