فرش دستباف ایران نه تنها کالایی هنری و تجاری، بلکه شناسنامهای فرهنگی برای کشور در عرصه بینالمللی محسوب میشود؛ میراثی که تار و پود آن با تاریخ، تمدن و اصالت این سرزمین گره خورده است. در این میان، استان مرکزی با برخورداری از پیشینهای درخشان در تولید فرشهای نفیس بهویژه در مناطق فراهان، جیریا، خنداب، خمین و دلیجان، همواره یکی از قطبهای اثرگذار این هنر-صنعت ارزشمند در کشور به شمار آمده است.
اگرچه فرش دستباف استان مرکزی همچنان ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه تولید، اشتغال، صادرات، آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص دارد، اما فعالان این عرصه در سالهای اخیر با چالشهایی همچون رکود بازار، افزایش هزینههای تولید، کاهش انگیزه نسل جوان برای ورود به این حرفه و موانع صادراتی مواجه بودهاند؛ مسائلی که ضرورت توجه بیشتر به این هنر-صنعت راهبردی را دوچندان میکند.
به مناسبت روز ملی فرش دستباف، در گفتوگویی با رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان مرکزی، آخرین وضعیت فرش دستباف استان، ظرفیتهای موجود، اقدامات حمایتی، برنامههای آموزشی و فرهنگی و همچنین مهمترین چالشها و مطالبات فعالان این حوزه را بررسی کردهایم.
معصومه ترکمان، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: فرش دستباف همچنان یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی، فرهنگی و هویتی استان مرکزی محسوب میشود؛ صنعتی که امروز با اشتغال مستقیم حدود دو هزار نفر، فعالیت صدها نفر در زنجیره تولید و خدمات، حضور صادرکنندگان فعال در بازارهای بینالمللی، برگزاری رویدادهای ملی و دانشگاهی و برخورداری بیش از دو هزار بافنده از پوشش بیمهای، نقشی مؤثر در اقتصاد روستایی و حفظ میراث ارزشمند ایرانی ایفا میکند، هرچند چالشهایی نظیر رکود بازار، افزایش هزینههای تولید، مشکلات بیمهای و موانع صادراتی آینده این هنر-صنعت را تحت تأثیر قرار داده است.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی فرش دستباف در این استان اظهار کرد: استان مرکزی از دیرباز یکی از خاستگاههای مهم تولید فرش دستباف ایران بوده و نام مناطقی همچون فراهان، جیریا، خنداب، خمین و دلیجان همواره در کنار فاخرترین تولیدات فرش کشور مطرح شده است. فرش دستباف استان نه تنها یک کالای اقتصادی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی، تاریخی و هنری مردم این دیار به شمار میرود و حفظ و توسعه آن نیازمند حمایتهای همهجانبه است.
وی افزود: امروز صنعت فرش دستباف استان مرکزی با وجود تمامی محدودیتها و دشواریهای اقتصادی، همچنان یکی از مهمترین بسترهای اشتغال در مناطق روستایی و کمبرخوردار محسوب میشود و هزاران خانوار به صورت مستقیم و غیرمستقیم از طریق این هنر صنعت امرار معاش میکنند.
بخش قابل توجهی از بافندگان نیازمند برخورداری از حمایتهای بیمهای
ترکمان با اشاره به وضعیت بیمه فعالان این حوزه گفت: یکی از مهمترین شاخصهای حمایتی در بخش فرش، پوشش بیمهای بافندگان است. دو هزار و ۱۹۸ نفر از سال ۱۳۸۴ تاکنون در استان از بیمه عشایری و روستایی بهرهمند شدهاند که این موضوع نقش مؤثری در ایجاد امنیت شغلی و افزایش آرامش خاطر فعالان این عرصه داشته است. با این حال همچنان بخش قابل توجهی از بافندگان نیازمند برخورداری از حمایتهای بیمهای پایدار هستند.
وی با بیان اینکه فعالیت در عرصه تولید فرش دستباف صرفاً به بافندگی محدود نمیشود، تصریح کرد: زنجیره فرش مجموعهای از مشاغل تخصصی و مکمل را در بر میگیرد که هر یک نقش تعیینکنندهای در تولید محصول نهایی دارند. در استان مرکزی ۱۲۵ فروشنده فرش، ۱۲ فروشنده مصالح و مواد اولیه، ۱۲ چلهدوان، هشت پرداختکار، ۱۴ رفوگر، دو دارکش، پنج طراح، یک نقاش، دو رنگرز، یک رجکش و ۲۳ واحد قالیشویی در چرخه اقتصادی فرش فعالیت دارند و استمرار فعالیت این افراد برای پویایی صنعت فرش ضروری است.
۱۵ هزار متر مربع در سال، ظرفیت اسمی تولید فرش دستباف استان
رئیس اداره فرش اداره کل صمت استان مرکزی با اشاره به وضعیت تولید و اشتغال اظهار کرد: در حال حاضر حدود دو هزار نفر در کارگاههای فرش دستباف استان مشغول به فعالیت هستند و ظرفیت اسمی تولید فرش دستباف استان به حدود ۱۵ هزار متر مربع در سال میرسد. این ظرفیت نشان میدهد که استان مرکزی همچنان یکی از قطبهای مهم تولید فرش کشور است و در صورت رفع موانع موجود میتواند سهم بیشتری از بازارهای داخلی و خارجی را به خود اختصاص دهد.
وی با تأکید بر اهمیت صادرات در پایداری صنعت فرش افزود: صادرات همواره یکی از اصلیترین راههای حفظ حیات اقتصادی فرش دستباف بوده است. در استان مرکزی دو صادرکننده فعال، مسئولیت بخش مهمی از صادرات فرش استان را در شهرهای فراهان و تفرش بر عهده دارند که دو مجموعه فعال در عرصه صادرات هستند و هر یک با حدود ۷۰۰ بافنده همکاری دارند و توانستهاند بخشی از ظرفیت تولید استان را به بازارهای هدف متصل کنند.
ترکمان با اشاره به ظرفیتهای جغرافیایی و بومی فرش استان خاطرنشان کرد: روستای جیریا یکی از شناختهشدهترین مراکز تولید فرش در استان است و تولیدات این منطقه با عنوان «فرش آهنین» شهرت یافتهاند. همچنین مناطق فراهان، خنداب، خمین و دلیجان از مهمترین کانونهای بافت فرش دستباف محسوب میشوند و بخش عمدهای از بافندگان استان در این مناطق فعالیت دارند.
نقش ارائه تسهیلات در حفظ اشتغال عرصه تولید فرش
وی در ادامه به اقدامات حمایتی دولت در حوزه تأمین مالی اشاره کرد و گفت: اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان مرکزی طی سالهای اخیر تلاش کرده است از ظرفیت منابع حمایتی برای تقویت تولید و اشتغال در صنعت فرش استفاده کند. در همین راستا تعداد ۷۱۳ نفر از فعالان حوزه فرش و زنجیره وابسته به آن برای دریافت تسهیلات به بانکهای عامل معرفی شدند که مجموع اعتبار درخواستی آنان بالغ بر ۵۵ میلیارد تومان بوده است.
رئیس اداره فرش استان مرکزی افزود: از این تعداد، ۵۷۲ نفر موفق به دریافت تسهیلات شدند و در مجموع حدود ۴۸ میلیارد تومان تسهیلات در قالب طرحهای مستقل و پشتیبان از محل تبصره ۱۵ بندهای ۱-۷ و ۲-۷ به آنان پرداخت شد. این تسهیلات نقش مؤثری در حفظ اشتغال موجود، جلوگیری از خروج فعالان از چرخه تولید و ایجاد انگیزه برای ادامه فعالیت در این حوزه داشته است.
وی همچنین به اقدامات آموزشی و فرهنگی انجام شده اشاره کرد و گفت: توسعه دانش تخصصی و ارتقای مهارتهای فعالان فرش یکی از محورهای اصلی برنامههای اداره فرش استان است. در این راستا چهار دوره آموزشی رایگان برای تولیدکنندگان و فعالان زنجیره فرش برگزار شده تا زمینه بهروزرسانی دانش فنی و ارتقای کیفیت تولید فراهم شود.
وی ادامه داد: علاوه بر آموزشهای تخصصی، برنامههای فرهنگی متعددی نیز برای معرفی جایگاه فرش استان اجرا شده است. برگزاری جشنواره فرش جیریا، حمایت از جشنواره ملی عکس فرش فراهان با حضور عکاسان برجسته کشور و همچنین اجرای پروژه بزرگ عکاسی از فرشهای موزهای استان از جمله این اقدامات بوده است.
مستندسازی ۶۰۰ تخته فرش نفیس استان مرکزی
او تصریح کرد: در قالب همکاری مشترک با دانشگاه اراک و موزه فرش ایران، حدود ۶۰۰ تخته فرش نفیس استان مرکزی متعلق به دوره قاجار تا دوران معاصر مورد عکاسی و مستندسازی قرار گرفت؛ اقدامی که میتواند به معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای هنری و تاریخی فرش استان در سطح ملی و بینالمللی کمک کند.
رئیس اداره فرش استان مرکزی همچنین به فعالیتهای نمایشگاهی اشاره کرد و افزود: همکاری در برگزاری نمایشگاه تخصصی فرش دستباف اراک با میزبانی شرکت نمایشگاههای بینالمللی استان مرکزی در دیماه ۱۴۰۴، فرصت مناسبی برای معرفی توانمندیهای تولیدکنندگان، ایجاد ارتباطات تجاری و توسعه بازارهای فروش فراهم کرد.
وی با تأکید بر اهمیت تربیت نسل جدید فعالان صنعت فرش اظهار کرد: دانشگاه اراک از سال ۱۳۹۶ در رشته فرش و گرایشهای طراحی و بافت دانشجو میپذیرد و تاکنون نقش مهمی در تربیت نیروهای متخصص این حوزه ایفا کرده است. همچنین هنرستان شهدای آلومینیوم اراک طی دو سال گذشته رشته فرش را در برنامه آموزشی خود قرار داده و هماکنون ۲۰ دانشآموز در این رشته مشغول تحصیل هستند که این موضوع میتواند نویدبخش ورود نسل جدید به عرصه فرش دستباف باشد.
ترکمان افزود: امسال نیز چهار دانشجوی برتر دانشگاه اراک برای حضور در المپیاد ملی فرش کشور که به میزبانی استان قم برگزار خواهد شد معرفی شدهاند. همچنین دوره ملی طراحی فرش با مشارکت دانشگاه اراک و حمایت مالی اداره فرش استان به مدت سه روز برگزار شد که زمینه مناسبی برای ظهور ایدههای نو و طراحیهای خلاقانه فراهم کرد.
مهمترین دغدغههای فعالان صنعت فرش دستباف
وی با اشاره به مهمترین مشکلات و چالشهای پیش روی صنعت فرش دستباف گفت: کاهش قدرت خرید و افت تقاضای بازار، رکود حاکم بر بازار فرش، افزایش مستمر هزینههای تولید، پایین بودن دستمزد بافندگان، نبود پوشش بیمهای فراگیر، کاهش تمایل نسل جوان برای ورود به این حرفه، هزینههای سنگین حضور در نمایشگاههای بینالمللی، مشکلات ناشی از تعهدات ارزی در صادرات فرش، ضعف در حوزه نوآوری و نوسازی طرحها و همچنین کمبود منابع حمایتی و اعتباری از جمله مهمترین دغدغههای فعالان این بخش است.
رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان مرکزی تأکید کرد: با وجود تمامی این چالشها، فرش دستباف همچنان یکی از مزیتهای راهبردی استان مرکزی محسوب میشود و در صورت تقویت حمایتهای دولتی، اصلاح سیاستهای صادراتی، توسعه بازارهای جهانی، افزایش پوشش بیمهای بافندگان و سرمایهگذاری در حوزه آموزش و طراحی، میتوان بار دیگر جایگاه تاریخی و اقتصادی فرش استان مرکزی را در سطح ملی و بینالمللی احیا و تثبیت کرد.
به گزارش ایسنا، فرش دستباف استان مرکزی امروز در نقطهای ایستاده است که از یک سو بر پشتوانهای غنی از تاریخ، هنر، تجربه و مهارت هزاران بافنده و فعال این حوزه تکیه دارد و از سوی دیگر با چالشهای اقتصادی و ساختاری متعددی دست و پنجه نرم میکند. آمار اشتغال دو هزار نفری، فعالیت گسترده زنجیره تولید، حضور صادرکنندگان فعال، ظرفیت سالانه تولید ۱۵ هزار متر مربع فرش، پرداخت دهها میلیارد تومان تسهیلات و توسعه آموزشهای دانشگاهی و مهارتی، همگی نشان از زنده بودن این هنر-صنعت اصیل در استان مرکزی دارد.
با این حال، دغدغههای گفته شده در این گزارش، زنگ هشداری برای آینده این میراث ارزشمند محسوب میشود؛ میراثی که نه تنها بخشی از هویت فرهنگی ایران، بلکه یکی از ظرفیتهای مهم اشتغالزایی و ارزآوری کشور به شمار میرود.
بیتردید حفظ جایگاه تاریخی فرش دستباف استان مرکزی و بازگرداندن رونق به این هنر-صنعت، نیازمند نگاه ویژه سیاستگذاران، تقویت حمایتهای دولتی، تسهیل فرآیندهای صادراتی، گسترش پوششهای بیمهای، سرمایهگذاری در آموزش و طراحیهای نوین و ایجاد انگیزه برای حضور نسل جوان در این عرصه است.
در صورت توجه به این دغدغه ها میتوان امیدوار بود که فرش دستباف استان مرکزی همچنان همچون گذشته، روایتگر اصالت، هنر و هویت ایرانی در بازارهای داخلی و جهانی باقی بماند و تار و پود آن، پیوندی ناگسستنی میان اقتصاد، فرهنگ و تاریخ این سرزمین ایجاد کند.
انتهای پیام
