در میان این انبوه سنتهای کهن، آیین نخلبندان در شهرستان بجستان، جلوهای منحصربهفرد از هنر، اعتقاد و همبستگی است. این سنت که پیوندی ناگسستنی با روحِ مردم این دیار دارد، روایتی زنده از ارادت، استقامت و میراثی است که بیش از ۱۴۰ سال از گذرِ زمان سربلند بیرون آمده است.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به قدمت آیین نخل بندان بجستان گفت این آیین براساس اسناد محلی و روایتهای شفاهی به سال ۱۳۱۷ هجری قمری باز میگردد.
جواد روشندل در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: این آیین از مهمترین سنتهای عزاداری مردم بجستان است و جایگاه ویژهای در تاریخ مذهبی این منطقه دارد.
وی افزود: در باور شیعی نخل فقط یک سازه چوبی تزیین شده نیست بلکه نماد تابوت پیکر مطهر سیدالشهدا(ع) و بازتابی از واقعه کربلاست.
روشندل بیان کرد: این سازه با طراحی خاص و استفاده از آرایههای مختلف در بیش از یک قرن گذشته در مرکز مراسم محرم بجستان قرار داشته و بخشی از هویت عزاداری این شهر را شکل داده است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه همچنین گفت: نخل بندان نوعی انتقال معنا در فرهنگ عامه است و در زمانی که ابزارهای رسانهای و آموزشی امروز وجود نداشت مردم بجستان با تزیین نخل مفاهیم مربوط به رشادت مظلومیت و عشق را منتقل میکردند.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: نخل برای مردم بجستان تنها یک شی آیینی نیست بلکه نشانهای از حضور همیشگی نام و یاد امام حسین(ع) در زندگی روزمره آنان است و هر سال با نوسازی پارچهها و آذین بندی دوباره جان میگیرد.
روشندل با اشاره به نقش مکان در تداوم آیینها افزود: حسینیه حاج خداداد در بجستان محل آماده سازی نخل و یکی از نقاط اصلی این آیین است.
وی در ادامه گفت: خادمان نخل از روزهای ابتدایی دهه محرم در این مکان حضور پیدا میکنند و فضای حسینیه به محل آماده سازی نخل برای روزهای تاسوعا و عاشورا تبدیل میشود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: این روند فقط یک کار اجرایی نیست و بخشی از آیین محسوب میشود که با آمادگی روحی برای حضور در مراسم اصلی همراه است.
وزن نخل و استفاده از پارچههای نذری
وی درباره جزئیات نخل بندی اظهار کرد: وزن نخل حدود ۵۰۰ کیلوگرم است و در آذین بندی آن از بیش از ۵۰۰ قواره پارچه استفاده میشود.
روشندل خاطرنشان کرد: این پارچهها نذری مردم است و خانوادهها با نیتهای مختلف آنها را اهدا میکنند و خادمان نیز با شیوهای که از نسلهای گذشته آموختهاند آنها را بر پیکره نخل میبندند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه بیان کرد: این کار فقط جنبه تزئینی ندارد و هر پارچه نشان دهنده مشارکت یک خانواده در آیین است.
برگزاری مراسم در تاسوعا و عاشورا
وی با اشاره به برگزاری آیین در حسینیه قلعه بجستان گفت: در روزهای تاسوعا و عاشورا هزاران عزادار در این مکان حضور پیدا میکنند و نخل بر دوش نخل چیها حرکت داده میشود.
روشندل افزود: در این لحظات نوحهخوانی و فریادهای یا حسین فضای مراسم را پر میکند و نخل سه بار در میان عزاداران چرخانده میشود.
وی خاطرنشان کرد: این حرکت بخشی از سنت عزاداری در بجستان است و نقش مهمی در ایجاد همبستگی میان مردم دارد.
سازماندهی آیین نخلبندان
این پژوهشگر فرهنگ عامه درباره سازماندهی آیین نخلبندان بیان کرد: ساختار ۱۲ عضو ثابت نخل نشان دهنده یک نظام مدیریت سنتی و کارآمد است. این افراد مسئولیت سنگین حفظ تعادل نخل و هدایت آن را برعهده دارند که نشان از مسئولیتپذیری بالا در این آیین است.
وی خاطرنشان کرد: این نظام تقسیم کار الگویی از مشارکت مردمی است که بعد از ۱۴۰ سال همچنان پابرجاست و نشان میدهد مردم بجستان قدرت سازماندهی اجتماعی را در آیینهای خود نهادینه کردهاند. وظایف مشخص این افراد در کنار هیجان جمعیت، ثبات قابل توجهی را در مراسم به نمایش میگذارد.
روشندل در تبیین اهمیت این آیین افزود: نخلبندان در بجستان فقط یک مراسم متوقف در زمان نیست بلکه روایتی زنده از باورهای مردمی است که در برابر گذر زمان مقاومت کردهاند. این آیین پیوند دهنده نسلهای مختلف است و باعث میشود نوجوانان همان مسیری را طی کنند که گذشتگان پیمودهاند.
وی بیان کرد: این تداوم فرهنگی نخلبندان را به یک میراث معنوی ارزشمند تبدیل کرده و مردم بجستان توانستهاند با حفظ این سنت از فراموشی آن جلوگیری کنند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به تحلیل جامعهشناختی آیین نخلبندان اظهار کرد: این مراسم کارکردی فراتر از سوگواری دارد و باعث ایجاد همبستگی اجتماعی میشود. وقتی اقشار مختلف مردم از طبقات و صنوف گوناگون برای حمل نخل یا آمادهسازی آن در کنار هم قرار میگیرند، سلسله مراتب اجتماعی کمرنگ شده و همه در برابر یک امر قدسی برابر میشوند.
این آیین میدان گفتگوی فرهنگی است
وی خاطرنشان کرد: این آیین میدان گفتگوی فرهنگی است که در آن ارزشهای انسانی کربلا بازخوانی میشود و هر سال با تکرار آن پیوندهای شهروندی مردم بجستان مستحکمتر میشود.
روشندل درباره ضرورت مستندسازی آیین نخلبندان گفت: ما موظف هستیم این تجربه زیسته را به طور دقیق مستند کنیم تا نسلهای آینده با دلایل خلق چنین شکوهی توسط نیاکان خود آشنا شوند.
وی با اشاره به اینکه این آیین بخشی از هویت ملی است و از مسئولان فرهنگی انتظار میرود با نگاه کارشناسانه به حفظ اصالت آن کمک کنند، اظهار کرد: مستندسازی از فرآیند بستن نخل، گفت و گو با پیشکسوتان و ضبط نوحهها و اشعار خاص این مراسم باید در اولویت نهادهای فرهنگی قرار گیرد تا این میراث برای آیندگان باقی بماند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه تصریح کرد: آیین نخلبندان بجستان حقیقتی زنده است که تاریخ، باور و هویت یک ملت در آن جاری است. وظیفه ما در برابر این میراث ۱۴۰ ساله فقط نظارهگری نیست، بلکه پاسداشت فعالانه آن است.
وی در پایان گفت: این نخل نشان از ارادت مردم بجستان به خاندان عصمت و طهارت است و باید با شناخت عمیقتر به عنوان نمادی از صلح، ایمان و همبستگی به جامعه معرفی شود.
انتهای پیام
