فرماندهان نظامی موفق همواره هواشناسی را به عنوان یک عامل «افزاینده توان رزمی (force multiplier) » در نظر گرفته‌اند. دانش دقیق جوی نه تنها ریسک‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه فرصت‌های تاکتیکی ایجاد می‌کند.

محمد سبزه‌زاری دانش‌آموخته هواشناسی و مدیرکل هواشناسی خوزستان در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده است به موضوع فیلم سینمایی«تحت فشار» محصول سال ۲۰۲۶ و نقش تعیین‌کننده علم هواشناسی در پیروزی جنگ‌ها پرداخته است.

فیلم سینمایی«تحت فشار»؛ هواشناسی به عنوان قهرمان تاریخی

فیلم سینمایی «تحت فشار» محصول ۲۰۲۶ به کارگردانی آنتونی ماراس، با بازی اندرو اسکات در نقش جیمز استاگ افسر هواشناس نیروی هوایی بریتانیا و برندان فریزر در نقش ژنرال دوایت آیزنهاور، داستان واقعی تصمیم‌گیری برای عملیات نرماندی (D-Day) در جنگ جهانی دوم را روایت می‌کند.

در ژوئن ۱۹۴۴، متفقین با طوفان‌های شدید اقیانوس اطلس مواجه بودند. شرایط ایده‌آل برای فرود شامل جزر و مد مناسب، ماه کامل و دریای نسبتا آرام بود. جیمز استاگ با تحلیل داده‌های بارومتریک، گزارش‌های کشتی‌ها و الگوهای جوی، پیش‌بینی کرد که با توجه به شرایط بد جوی و فعالیت طوفان‌های دریایی در روز ۵ ژوئن، عملیات نرماندی باید به تعویق بیفتد. همچنین او پیش‌بینی کرد که پنجره کوتاهی از شرایط مناسب آب و هوایی بین دو طوفان شدید دریایی در اوایل صبح روز ۶ ژوئن وجود دارد.

استاگ با تحلیل دو سیستم طوفانی پیاپی، پنجره کوتاهی از آب و هوای قابل قبول (باد کمتر، پوشش ابری مناسب برای پرواز هواپیماهای جنگی) را برای صبح ۶ ژوئن شناسایی می‌کند. او بر این نکته تاکید داشت که عدم آگاهی آلمان‌ها از وجود چنین شرایط مساعد آب و هوایی در اوایل صبح بین فعالیت دو طوفان دریایی می‌تواند عامل غافلگیری و در نتیجه موفقیت عملیات نظامی شود. 

این نظر استاگ بر خلاف نظر هواشناس آمریکایی بود. آیزنهاور علی‌رغم اختلاف‌نظرها، با پذیرفتن نظر هواشناس بریتانیایی، تصمیم به تأخیر عملیات نرماندی از روز ۵ به ۶ ژوئن گرفت. این تصمیم، یکی از مهم‌ترین پیروزی‌های متفقین را رقم زد و موجب تغییر سرنوشت جنگ جهانی دوم شد. آیزنهاور بعدها تاکید کرد که برتری هواشناسی متفقین نسبت به آلمانی‌ها، عامل کلیدی پیروزی بود. 

فیلم، تنش ۷۲ ساعته بین علم دقیق هواشناسی و فشار نظامی - سیاسی را به زیبایی نشان می‌دهد. 

هواشناسی در جنگ‌های مدرن؛ از عملیات نرماندی تا امروز

در عصر حاضر، با پیشرفت مدل‌های عددی پیش‌بینی، ماهواره‌ها و هوش مصنوعی، نقش هواشناسی پیچیده‌تر شده است؛ وجود مه و یا ابرهای غلیظ، باد شدید یا رعد و برق می‌تواند دید، دقت سلاح‌ها و پرواز هواپیماهای جنگی و یا پهپادها را مختل کند. همچنین جهت و سرعت باد در لایه‌های مختلف جو بر مسیر موشک‌ها و یا پرواز پهپاد تأثیر مستقیم می‌گذارد.

وجود ابرهای کومولونیمبوس در یک منطقه که باعث ایجاد بارش‌های سنگین شده و یا فعالیت توده غلیظ گرد و خاک علاوه بر اختلال در پرواز هواپیماهای جنگی و پهپادهای رزمی -شناسایی، موجب کاهش عملکرد رادارهای نظامی می‌شود.

همچنین ریزش باران، جاده‌های خاکی و مسیرهای عملیاتی را به باتلاق تبدیل می‌کند و دماهای بالا باعث کاهش کارایی نیروهای نظامی در صحنه عملیات نظامی می‌شود. از نمونه‌های بارز تاثیر عوامل جوی بر عملیات‌های نظامی در جنگ تحمیلی هشت ساله می‌توان از عملیات رمضان و والفجر ۸ نام برد.

 عملیات رمضان در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۳۶۱در منطقه عملیاتی شمال‌شرقی بصره، منطقه شلمچه و شرق بصره در جنوب عراق (وسعت تقریبی ۱۵۰۰ کیلومتر مربع) به وقوع پیوست. این عملیات، نخستین ورود گسترده نیروهای ایرانی به خاک عراق پس از آزادسازی خرمشهر به شمار می‌رود و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین نبردهای زرهی پس از جنگ جهانی دوم شناخته می‌شود. 

از دلایل عدم موفقیت کامل این عملیات می‌توان به گرمای شدید تابستان (که حتی بر تجهیزات الکترونیکی تأثیر می‌گذاشت) که موجب کاهش شدید توان نیروهای رزمی و بالا رفتن تلفات به واسطه گرمازدگی و تشنگی شد، اشاره کرد.

از سوی دیگر، عملیات والفجر ۸ (۲۰ بهمن ۱۳۶۴ تا ۲۹ فروردین ۱۳۶۵) یکی از بهترین نمونه‌های تاریخی در تاثیر عوامل جوی بر موفقیت عملیات نظامی در جنگ تحمیلی هشت ساله  بین ایران و عراق  در منطقه فاو است. این عملیات، موفق‌ترین و مهم‌ترین عملیات‌های تهاجمی ایران در جنگ تحمیلی بود که منجر به تصرف شبه‌جزیره فاو و تغییر موازنه جنگ به نفع ایران شد.

در این عملیات، عوامل جوی (آب و هوا) نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای ایفا و به عنوان یکی از عوامل کلیدی غافلگیری دشمن عمل کردند. منطقه فاو به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص (مجاور اروندرود و خلیج فارس)، تحت تأثیر شدید جزر و مد، رطوبت بالا، بارندگی‌های زمستانی و زمین‌های باتلاقی بود. فرماندهی ایرانی با مطالعه دقیق شرایط جوی و تاریخچه هواشناسی منطقه (از سال‌ها قبل)، از این عوامل به نفع خود بهره‌برداری کرد.

ساعاتی پیش از شروع عملیات، باران شدید و نم‌نم باران آغاز شد. این بارندگی موجب شد پوشش مناسبی برای عبور غواصان از اروندرود ایجاد شود و صدای حرکت نیروها را به اصطلاح ماسک کند. علاوه بر آن، با محدود کردن دید دشمن، موجب غافلگیری کامل نیروهای عراقی شد. همچنین با باتلاقی کردن زمین منطقه، قدرت مانور یگان‌های زرهی عراق را بسیار دشوار کرد. 

علاوه بر این، وجود بارندگی شدید و شرایط مه‌آلود در روزهای اولیه عملیات، نیروی هوایی عراق (با وجود برتری عددی) را عملاً ناکارآمد کرد. عراق نتوانست به طور مؤثر از هواپیماها و هلیکوپترها برای بمباران یا پشتیبانی نزدیک استفاده کند. پروازهای عملیاتی عراق (تا ۲۰۰–۳۰۰ سورتی در روز) عمدتا بی‌نتیجه ماند و تلفات سنگینی به نیروی هوایی آن‌ها وارد شد.

نقش هواشناسی در جنگ ۱۲ روزه (خرداد - تیر ۱۴۰۴)

در جنگ ۱۲ روزه میان رژیم صهیونیستی (با حمایت آمریکا) و ایران، شرایط جوی کاملا به نفع نیروهای جبهه آمریکایی - عبری عمل کرد. طبق گزارش‌ها و مشاهده‌ها، جو ایران به مدت حدود دو هفته کاملا ساکن بود؛ هیچ پوشش ابر قابل توجهی وجود نداشت، کانون‌های گرد و خاک در منطقه که به طور معمول با کوچکترین وزش بادی منطقه را تحت تاثیر توده‌های گرد و خاک قرار می‌دادند کاملا بدون فعالیت بودند و وزش باد در تمام لایه‌های بالایی جو بسیار اندک بود.

چنین شرایط جوی موجب ایجاد یک شرایط کاملا ایده‌آل جوی برای فعالیت هواپیماهای جنگی و پهپادهای رزمی – شناسایی دشمن در فضای ایران فراهم آورد. 

لازم است بگوییم که در جنگ‌های نوین، عمده فعالیت عملیاتی دشمن برای خنثی‌سازی شلیک لانچرهای موشکی ایران بر عهده پهپادهای رزمی - شناسایی است. این پهپادها با توجه به طول مدت پروازی بالا و ارتفاع مناسب آن‌ها که در خارج از تیررس موشک‌های دوش پرتاب و پدافند کوتاه‌برد هستند، نقش موثری در حمله به لانچرهای موشکی و کاهش نرخ شلیک آن‌ها داشتند. 

این وضعیت آرام جوی، امکان مانور بهتر برای نیروهای ایرانی، پنهان‌سازی تحرکات و شلیک دقیق‌تر موشک‌ها و پهپادها را با مشکلات جدی مواجه کرد. 

جنگ ۴۰ روزه (جنگ رمضان) و گزارش کانال کان رژیم صهیونیستی

در جنگ ۴۰ روزه یا جنگ رمضان (اسفند ۱۴۰۴ - فروردین ۱۴۰۵)، شرایط جوی بار دیگر برجسته شد. شبکه تلویزیونی کان (KAN) کانال عمومی رژیم صهیونیستی گزارش داد که شرایط جوی به نفع ایران است. طبق این گزارش، ابرها در ایران، مانع فعالیت پهپادهای اسرائیلی می‌شوند و این شرایط به ایران اجازه می‌دهد موشک‌های بیشتری شلیک کند.

ابرهای متراکم، دید و عملکرد سنسورهای پهپادها را محدود و عملیات شناسایی و ضربه دقیق را دشوار می‌کرد و به نیروهای ایرانی فرصت بیشتری برای پاسخ‌دهی می‌داد. این مثال نشان می‌دهد که حتی در جنگ‌های مدرن با فناوری پیشرفته، عوامل طبیعی جوی همچنان می‌توانند تعادل قدرت را تغییر دهند.

هواشناسی، ستون فقرات امنیت ملی

فیلم «تحت فشار» یادآوری می‌کند که گاهی یک تحلیل دقیق هواشناسی، سرنوشت یک جنگ جهانی را تعیین می‌کند. جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه (رمضان) نیز ثابت کردند که در درگیری‌های منطقه‌ای، برتری اطلاعاتی - هواشناختی می‌تواند مزیت تاکتیکی حیاتی ایجاد کند (از جو ساکن و بدون ابر در جنگ ۱۲ روزه تا ابرهایی که پهپادهای دشمن را کور کردند در جنگ رمضان.)

کشورها، به ویژه ایران، باید در توسعه زیرساخت‌های هواشناسی (رادارهای پیشرفته، ماهواره‌های بومی، مدل‌های پیش‌بینی محلی و جذب نخبگان) سرمایه‌گذاری کنند. 

علم هواشناسی، نه تنها به پیروزی کمک می‌کند، بلکه جان‌ها را حفظ و منابع را بهینه می‌کند. در دنیای پرتلاطم امروز، «دانستن آب و هوا» یعنی دانستن زمان و نحوه نبرد و این، دقیقا کلید بقا و پیروزی است. 

انتهای پیام