اصغر مهاجری در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه هویت دانشگاهی و دانشجویی مقولهای پیچیده، چندبعدی و پویاست، اظهار کرد: هویت، اگرچه از ساختارها و نهادهای اجتماعی تأثیر میپذیرد، اما به تعبیر جامعهشناسانی همچون آنتونی گیدنز، پدیدهای سیال، منعطف و دائماً در حال بازتولید است. در جهان امروز نیز با گسترش شبکههای اجتماعی، رسانههای نوین و فضاهای مجازی، هویت بیش از گذشته تحت تأثیر عوامل متعدد قرار گرفته و دیگر نمیتوان آن را صرفاً محصول عملکرد چند نهاد رسمی دانست.
وی با اشاره به تحولات سالهای اخیر تصریح کرد: ظرفیتهایی که فضای مجازی، رسانههای اجتماعی و گروههای مختلف ایجاد کردهاند، بر شکلگیری هویت دانشجویان اثرگذار هستند. در چنین شرایطی متغیرهای متعددی وارد میدان میشوند و فرآیند برساخت هویت را پیچیدهتر میکنند. تعطیلی دانشگاهها، گسترش آموزشهای غیرحضوری و از بین رفتن بسیاری از تعاملات چهرهبهچهره میان استاد و دانشجو، بخشی از این عوامل هستند که فرصت شکلگیری ارتباطات عمیقتر و عاطفیتر را محدود کردهاند.
افزایش نفوذ رسانههای اجتماعی، فرآیند شکلگیری هویت را مبهمتر میکند
این استاد دانشگاه ادامه داد: یکی دیگر از عوامل مؤثر، عملکرد رسانههاست. زمانی که رسانهها به سمت تکصدایی و یکسویه شدن حرکت میکنند، پدیدهای شکل میگیرد که از آن با عنوان «اثر بومرنگی» یاد میشود. در این وضعیت، رسانه تلاش میکند هویت خاصی را القا کند اما بخشی از مخاطبان در برابر آن مقاومت کرده و حتی در جهت عکس حرکت میکنند. از سوی دیگر، کاهش اثرگذاری برخی رسانههای رسمی و افزایش نفوذ رسانههای اجتماعی، فرآیند شکلگیری هویت را مبهمتر و پیچیدهتر کرده است.
مهاجری با تأکید بر اینکه هویت دانشجویی در سالهای اخیر با چالشهای جدی روبهرو شده است، گفت: برآورد من این است که پس از برخی رخدادهای اجتماعی و سیاسی سالهای اخیر و نیز نحوه تعامل با دانشگاهها، هویت دانشگاهی و دانشجویی با نوعی اغتشاش و اختلال کارکردی مواجه شده است. حتی میتوان گفت بازیگرانی خارج از فضای دانشگاه و خارج از چارچوب هویت ملی ما، در شکلدهی به هویت فرهنگی و دانشگاهی دانشجویان نقش پررنگتری پیدا کردهاند.
وی ابراز عقیده کرد: وضعیت موجود از مرحله تنش عبور کرده و به مرز بحران نزدیک شده است؛ اگر نسبت به این موضوع بیتفاوت باشیم، نظام دانشگاهی کشور در آینده با بحران هویت دانشجویی مواجه خواهد شد. البته برای اثبات دقیق این موضوع نیازمند پژوهشهای گستردهتر هستیم، اما شواهد و مطالعات موجود نیز این نگرانی را تأیید میکنند.
این جامعه شناس با اشاره به نتایج مطالعات و پیمایشهای انجامشده درباره دانشجویان تاکید کرد: طی سالهای اخیر پژوهشهایی درباره مشارکت سیاسی، بیگانگی سیاسی، هویت سیاسی و هویت ملی دانشجویان انجام شده است. همچنین در برخی پیمایشهای دانشجویی که در سطح دانشگاهها اجرا شده و خود نیز در فرآیند بررسی و ارزیابی نتایج آنها حضور داشتهام، نشانههای قابل توجهی از تغییر نگرش و کاهش مشارکت دانشجویان مشاهده شده است.
مهاجری ادامه داد: بخش مهمی از این مسئله به فقدان بسترهای مشارکت غیردرسی بازمیگردد. دانشجویان امروز عمدتاً فرصتهای کافی برای حضور در فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حتی پژوهشی ندارند. انجمنهای علمی و فرهنگی در بسیاری از موارد یا فعال نیستند یا قدرت جذب همه دانشجویان را ندارند و گاهی نیز رفتارهای سلیقهای و جناحی مانع مشارکت فراگیر میشود.
نگرانیهای مربوط به آینده شغلی، امید اجتماعی دانشجویان را کاهش داده است
این جامعه شناس خاطرنشان کرد: در کنار این مسائل، دغدغههای معیشتی و نگرانیهای مربوط به آینده شغلی نیز بر ذهن دانشجویان سایه انداخته است. بسیاری از دانشجویان نمیدانند پس از فارغالتحصیلی چه جایگاهی در بازار کار خواهند داشت و همین مسئله امید اجتماعی آنان را کاهش داده است. مجموعه این عوامل موجب شده است که دانشجویان بیش از گذشته نسبت به فضای دانشگاه و جامعه احساس فاصله کنند.
مهاجری با اشاره به نتایج مطالعات موجود اظهار کرد: پیامد این شرایط را میتوان در سه حوزه مشاهده کرد. نخست، کاهش محسوس مشارکت اجتماعی و سیاسی دانشجویان؛ دوم، افزایش بیگانگی سیاسی؛ و سوم، شکلگیری تعارضها و پارادوکسهای هویتی. این سه مسئله امروز از مهمترین چالشهای فضای دانشجویی کشور محسوب میشوند.
وی افزود: بررسیها نشان میدهد میزان بیگانگی سیاسی در میان بخشی از دانشجویان در حال افزایش است و در برخی شاخصها به سطوح نگرانکنندهای نزدیک شده است. پژوهشهای مختلفی که توسط محققان دیگر نیز انجام شده، این روند را تأیید میکند. کاهش احساس اثرگذاری، کاهش اعتماد به سازوکارهای رسمی و فاصله گرفتن از مشارکت سیاسی از جمله نشانههای این وضعیت است.
این استاد دانشگاه با اشاره به تعارضهای هویتی موجود در میان دانشجویان گفت: بخشی از دانشجویان بیشتر به ارزشهای ملی گرایش دارند و بخشی دیگر بر ارزشهای مذهبی تأکید میکنند، اما ما نتوانستهایم بستری فراهم کنیم که این دو مؤلفه در کنار یکدیگر به شکل یک هویت منسجم ایرانی و اسلامی بازتولید شوند. نتیجه این وضعیت، شکلگیری دوگانههای هویتی و افزایش مرزبندیهای «خودی» و «غیرخودی» در میان دانشجویان است.
مهاجری ادامه داد: در برخی بررسیها مشاهده شده است دانشجویانی که تعلق بیشتری به مؤلفههای هویت ملی دارند، کمتر به برخی رسانههای داخلی اعتماد میکنند و بیشتر به سمت رسانههای خارجی میروند. از سوی دیگر، گروهی که تأکید بیشتری بر هویت مذهبی دارند، بیشتر در معرض رسانههای یکسویه قرار میگیرند. هر دو روند میتواند به تعمیق شکافهای هویتی منجر شود.
هدف دانشگاهها باید شکلگیری هویتی منسجم و مشترک در میان دانشجویان باشد
وی تصریح کرد: دانشگاه، مدیران فرهنگی و استادان هنوز نتوانستهاند میان این مؤلفههای هویتی پیوندی متوازن ایجاد کنند. در حالی که هدف باید شکلگیری هویتی منسجم و مشترک باشد، در عمل با مجموعهای از تعارضها و چندپارگیهای هویتی روبهرو هستیم که آثار آن در فضای دانشگاه بهخوبی قابل مشاهده است.
این جامعه شناس همچنین با اشاره به وضعیت هویت علمی دانشجویان گفت: مسئله دیگری که کمتر به آن توجه میشود، تضعیف هویت علمی دانشجویان است. گسترش پدیدههایی مانند پایاننامهفروشی، مقالهنویسی سفارشی و خرید پروژههای دانشگاهی باعث شده است بخشی از دانشجویان بدون آنکه درگیر فرآیند واقعی تولید علم شوند، مدارک و امتیازات آموزشی دریافت کنند.
وی افزود: وقتی دانشجو پایاننامه یا مقالهای را که خودش در نگارش آن نقشی نداشته ارائه میدهد، طبیعی است که احساس تعلق علمی و هویت پژوهشی در او شکل نگیرد. این مسئله تنها محدود به یک دانشگاه یا یک رشته خاص نیست و در بسیاری از رشتههای نظری و حتی رشتههای عملی و مهارتی نیز مشاهده میشود.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی نمیتوان انتظار داشت دانشجو نسبت به دانش و دانشگاه احساس تشخص علمی پیدا کند. به اعتقاد من، بحران هویت علمی در میان بخشی از دانشجویان کشور موضوعی جدی و نگرانکننده است که باید مورد توجه مسئولان آموزش عالی قرار گیرد.
وی با انتقاد از کاهش مطالعات ملی درباره وضعیت دانشجویان اظهار کرد: در سالهای گذشته برخی پیمایشهای گسترده دانشجویی در کشور انجام میشد اما بسیاری از این طرحها به دلایل مختلف متوقف شدهاند. دانشگاههای دولتی نیز کمتر به سمت مطالعات منظم و ملی درباره وضعیت فرهنگی و اجتماعی دانشجویان حرکت کردهاند و همین مسئله شناخت دقیق وضعیت موجود را دشوارتر کرده است.
این استاد دانشگاه به کاهش کرسیهای آزاداندیشی اشاره کرد و گفت: طرحهایی که با هدف گفتوگو، تضارب آرا و مشارکت فکری دانشجویان شکل گرفته بودند، امروز یا متوقف شدهاند یا در سطحی محدود و کماثر برگزار میشوند. این در حالی است که چنین برنامههایی میتوانند نقش مهمی در تقویت هویت دانشجویی و افزایش مشارکت ایفا کنند.
فراهم کردن زمینه مشارکت واقعی؛ مهمترین اقدام برای تقویت هویت فرهنگی دانشجویان
مهاجری در پاسخ به این پرسش که مهمترین راهکار برای تقویت هویت فرهنگی و دانشگاهی دانشجویان چیست، گفت: مهمترین اقدام، فراهم کردن زمینه مشارکت واقعی و اصیل دانشجویان است. مشارکتی که از پایین به بالا شکل بگیرد، نه مشارکتی که صرفاً به صورت دستوری و نمادین تعریف شود.
وی تأکید کرد: دانشگاهها باید از نگاههای قطبی، تقسیمبندیهای خودی و غیرخودی و قضاوتهای شتابزده فاصله بگیرند و همه دانشجویان را در فرآیندهای فرهنگی، اجتماعی و علمی سهیم کنند. در وهله نخست باید دانشجویان را از وضعیت بیگانگی و سپس از ناامیدی نجات داد؛ زیرا هر زمان دانشجو به میدان بیاید، دانشگاه نیز به میدان خواهد آمد.
این جامعه شناس یادآور شد: امروز بیش از هر زمان دیگری دانشجویان و دانشگاهیان باید در مرکز توجه سیاستگذاران قرار گیرند. هیچ گروه اجتماعی دیگری به اندازه دانشگاهیان ظرفیت تأثیرگذاری بر مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور را ندارد و بیتوجهی به این ظرفیت میتواند پیامدهای جدی برای آینده جامعه به همراه داشته باشد.
انتهای پیام
