اینجا کرمانشاه است، دروازه کربلا. جایی که مردمانش قرنهاست خاک پای زائرین حسین(ع) را توتیای چشم خود کردهاند و امروز در روزی که حسین(ع) و یارانش در مقابل تمام کفر به مسلخ شهادت رفتند، مردم این دیار روایتگر این داغ عظیم شدهاند، داغی که پس از گذشت هزار سال هنوز میجوشد و تازگی دارد.
مردم دروازه کربلا، نام حسین(ع) را با جان خویش گره زدهاند، در خیابانها و کوچههای قدیمی شهر، در قاب فیروزهای تکیه معاون الملک، در تالار آیینهای تکیه بیگلربیگی، در دل مسجد قدیمی حاج شهبازخان و عماد الدوله و در گوشه گوشه این شهر، نام او را فریاد میزنند، گویی که به یکباره زمان از میان برداشته میشود و به ناگاه خود را در صحرای خشک و سوزان کربلا میبینند. در میان فریادهایی العطش العطش کودکان معصوم و زنان داغدیده روی شنهای داغ و سوزناک آن دشت پُربلا، در میانه قتلگاه و سُم اسبانی که روی پیکرهای اربااربا شده به تاخت میروند و شمشیرهای رقصان در هوا که آغشته به خونهای پاک شدهاند و اینگونه بر این مصیبت بیپایان ناله سر میدهند و گریه میکنند.
محرم برای مردم این دیار فقط یک یادواره جانگداز و جانکاه مذهبی یا یک حادثه تاریخی نیست، اینجا محرم و عاشورا بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این مردم است، مردمانی که عشق به حسین(ع) را نسل به نسل در دلهای خود حفظ کردهاند و نگذاشتهاند که ذرهای از این داغ در دلهایشان کمرنگ شود.
محرم در دروازه کربلا، روایتی زنده از عشق، وفاداری و ایثار است. روایتی که در اشکهای پیرمردی که سالهاست خود را خادم الحسین میداند، در دستان کودکی که برای نخستین بار پرچم عزا را در دست گرفته، در آوای جانکاه مور مادران و نوای دردآور چمری پدران، در دستههای عزاداری که از تکایا به حرکت در میآیند و در نذری سادهای که با عشق میان مردم تقسیم میشود، معنا پیدا میکند.
و اما محرم در کرمانشاه، تنها به عزاداریها خلاصه نمیشود، آنچه محرم را در دروازه کربلا از سایر نقاط متمایز کرده، پیوند عمیق سنت و اعتقاد است، سنتهایی که گاها از دل تاریخ برآمدهاند، اما با اعتقادات مذهبی مردم این دیار در آمیختهاند، برای همین یکی از جلوههای باشکوه محرم در کرمانشاه، آیینهایی اینچنینی است که قرنهاست پا برجا ماندهاند.
آیینهای محرم در کرمانشاه علاوه براینکه مراسمات مذهبی هستند، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردمی محسوب میشوند که عشق به اهل بیت(ع) را در تار و پود زندگی خود جای دادهاند. مور، چمری، کتل، تعزیه، نذر و دستههای عزاداری، هر یک برگهایی از کتاب قطور فرهنگ مُحرمی و عاشورایی مردم این دیار هستند، فرهنگی که با وجود گذر زمان همچنان زنده مانده و نسل به نسل منتقل شده است.
مور و چمری، نواهایی که اندوه عاشورا را روایت میکنند
مور و چمری در فرهنگ زاگرس نشینان خصوصا مردم دروازه کربلا، آیینی برای بیان اندوه و سوگ است، آیینی که در محرم جلوهای متفاوت پیدا میکند. نواهایی که از دل تاریخ و فرهنگ این دیار برخاسته و در روزهای عزاداری امام حسین(ع)، با احساسات مذهبی مردم درهم میآمیزند.
در مور و چمری، غم تنها روایت نمیشود، بلکه احساس میشود. بسیاری از پژوهشگران حوزه فرهنگ عامه معتقدند چمری را میتوان یکی از ارزشمندترین جلوههای پیوند میان فرهنگ بومی و آیینهای مذهبی در دامنه زاگرس دانست، پیوندی که همچنان اصالت خود را حفظ کرده است.
یکی از این پژوهشگران عزیز مصطفایی است، پژوهشگری که سالهاست در حوزه میراثهای ناملموس مردم کرمانشاه تحقیق میکند. او درباره آوای مور و چمری و حتی آیین کتل معتقد است که این آیینها در طول تاریخ مردمان این خطه جریان داشتهاند و تا به امروز جلو آمدهاند.
این کارشناس میراث فرهنگی ناملموس استان کرمانشاه در گفت و گو با ایسنا، اظهار کرد: در ماه محرم، آیینهای مختلفی در کرمانشاه به عنوان دروازه عتبات عالیات برگزار میشود و همین آیینها هم به یکی از نقاط قوت این استان در بحث عزدارایهای ماه محرم تبدیل شده است.
وی افزود: ریشه بسیاری از آیینهای کرمانشاه که برای ایام محرم خصوصا عاشورا برگزار میشوند، به دوران تاریخی باز میگردد، چراکه کرمانشاه در طول تاریخ در بحث سوگواری یک ساختار مربوط به خود را داشته است.
مصطفایی با بیان اینکه مور، چمری و کتل از جمله این ساختارهای سنتی سوگواری در منطقه زاگرس بویژه کرمانشاه بودهاند، عنوان کرد: این نواهای حزن انگیز در طول تاریخ این دیار وجود داشتهاند و تا به امروز جلو آمدهاند، زمانی که اسلام وارد این منطقه میشود، فرهنگ اسلامی با فرهنگ سنتی و بومی مردم این منطقه تلفیق میشود و آیینهای سوگواری این منطقه رنگ و بویی دیگر به خود میگیرد.
وی ادامه داد: زمانی که فرهنگ و ساختار سنتی سوگواری مردم این منطقه با واقعه عاشورا تلفیق پیدا میکند، یکی از بینظیرترین نواهای حزن انگیز در سطح دنیا را خلق میکند که همان مور و چمری است.
این کارشناس میراث فرهنگی ناملموس اضافه کرد: از زمانهای قدیم وقتی که یک شخص بزرگ و یا یک جوان در جنگ یا نبردی کشته میشد، مردم این منطقه از آوای مور و نوای چمری برای نشان دادن عمق احساسات و غم خود استفاده میکردند. بعدها مردم این منطقه این آوا و نوا را برای امام حسین(ع) و یارانشان هم به کار بردند، چراکه چه کسی بزرگتر از امام حسین(ع) بود که در راه خدا کشته شود و بتوان برای او مویه سرایی کرد.
وی اضافه کرد: یکی دیگر از نواهای غم انگیز مردم این منطقه، نوای "شیرین شمامه نوبرم" است که به نوایی بسیار معروف تبدیل شده که آن را برای شهادت حضرت علی اصغر(ع) میخوانند. نوایی که در آن اوج غم را برای شهادت مظلومانه یک کودک شش ماهه روایت میکند.
مصطفایی در خصوص پارهای دیگر از آیینهای محرمی در کرمانشاه نیز گفت: در یکی از روستاهای شهرستان صحنه کرمانشاه، هرساله آیینی برگزار میشود که حدود ۲۰۰ سال است قدمت دارد. در این آیین همه اهالی روستا مشارکت میکنند و برای تاسوعای حسینی، حلیم پخت میکنند و پس پخت این حلیم بین اهالی روستا و روستاهای اطراف پخش میشود، این آیین که "هلیسه پزان" روستای کنگر شاه نام دارد، طی سالهای گذشته به ثبت ملی رسیده است.
وی در ادامه با بیان اینکه یکی دیگر از آیینهای مردم این منطقه، برگزاری آیین سوگواری عاشورا در دشت چمچمال منطقه بیستون است، عنوان کرد: در این آیین مردم حدود ۷۰ روستای منطقه در ظهر روز عاشورا به شکل دستههای عزاداری به سمت یکی از امامزادگان منطقه با عنوان امامزاده باباولی الله حرکت میکنند و در آنجا با تشکیل یک اجتماع بزرگ، به عزدارای میپردازند.
این کارشناس میراث فرهنگی ناملموس کرمانشاه به آیین پذیرایی از زوار ابا عبدالله الحسین(ع) مردم کرمانشاه نیز اشاره کرد و گفت: مردم کرمانشاه از دیرباز میزبان زوار حسینی بودهاند، خصوصا در ایام محرم که تعداد زوار بیشتر میشده، آنها درهای خانههای خود را به روی زوار باز میکردند و به نوعی آنها اولین خالقان موکبهای پذیرایی از زائرین بودهاند.
وی درخصوص چرایی پررنگ بودن چنین آیینهایی در کرمانشاه هم گفت: کرمانشاه زمانی یک شاهراه مهم باستانی بود که فلات مرکزی ایران را به بین النهرین متصل میکرد، بعدا در دوره ساسانی با شکل گیری تعدادی اثر تاریخی، این محور باستانی، محور ساسانی نامیده میشود و پس از آن در دوره اسلامی همین محور، محور عتبات عالیات و محل تردد سالانه میلیونها زائر میشود و زائرینی که قصد زیارت کربلا و عتبات عالیات را دارند از این محور عبور میکنند، به همین دلیل مردم کرمانشاه با آن پیشینه تاریخی خود، میزبان زائرین حسینی میشوند و فرهنگ غنی و تاریخی را با اعتقادات دینی خود پیوند میزنند و اینگونه عشق و دلدادگی آنها به امام حسین(ع) دو چندان میشود و این دلدادگی را در قالب آیینهایی تاریخی که با فرهنگ عاشورایی تلفیق شدهاند، به نمایش میگذارند.
تعزیه، بازخوانی حماسهای جاویدان
تعزیه نیز یکی از جلوههای کم نظیر محرم در کرمانشاه است، جایی که تاریخ، هنر و مذهب باهم درآمیخته میشوند و تماشاگران، واقعه کربلا را نه به عنوان یک رویداد دوردست تاریخی، بلکه به عنوان حقیقتی زنده و جاری در برابر چشمان خود به تماشا مینشینند و اشک میریزند.
هرچند که هرساله در ایام محرم، آیین تعزیه در چند نقطه کرمانشاه برپا میشود، اما یکی از معروفترین این تعزیهها، تعزیه روستای فش کنگاور است که هرساله میزبان خیل زیادی از سوگواران و عزاداران حسینی است، بخاطر همین هم در سالهای گذشته در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است.
آنطور که مصطفی عظیمی دهیار روستای فش میگوید، آیین تعزیه این روستا حدود ۵۰۰ سال قدمت دارد و نسل به نسل به امروز رسیده است.
وی در گفت و گو با ایسنا، ادامه داد: روستای فش کنگاور از قدیم الایام تعزیه خوانان بسیار بنامی داشته، تا جایی که برای اجرای تعزیه از نقاط مختلف کشور و استان از آنها دعوت میشد، آنها این هنر دینی را نسل به نسل منتقل کردهاند و اکنون ما میراث دار اجدادمان برای سوگواری امام حسین(ع) هستیم.
عظیمی با بیان اینکه آیین تعزیه روستای فش هرساله در سوم شهادت امام حسین(ع) برگزار میشود، عنوان کرد: سابقاً آیین تعزیه را در یک زمین خالی برگزار میکردیم، اما چندسالی است که یک تکیه روباز را با حمایت مالی خود مردم، برای برگزاری این مراسم احداث کردهایم.
وی تاکید کرد: هرساله برای برگزاری این مراسم از استانها و شهرستانهای اطراف به روستای فش سفر میکنند و تقریبا حدود سه هزار تا پنج هزار نفر تماشاگر این آیین هستند.
دهیار روستای فش ادامه داد: در آن روز تمام اهالی روستا نذری دارند و میهمانانی که برای دیدن تعزیه آمدهاند را به خانههایشان دعوت میکنند.
تکیهها قلب تپنده عزاداریها در کرمانشاه
یکی از آیینهای قدیمی دیگر ایام محرم در کرمانشاه، برگزاری آیینهای سوگواری و عزادارای دسته جمعی در تکایای تاریخی کرمانشاه است، جایی که تاریخ و مذهب باهم پیوند میخورند.
بیش از ۱۲۰ سال است که شور حسینی در تکیه معاون الملک به عنوان گنجینه هنر و تاریخ مردم کرمانشاه بر پا میشود و دلدادگان حسین(ع) در این باشکوهترین تکیه ایران به عزاداری میپردازند.
تکیه معاون الملک بنایی تاریخی است که سال ۱۲۸۲ شمسی توسط یکی از بزرگان شهر کرمانشاه به نام معین الرعایا برای برگزاری مراسمات مذهبی خصوصا عزاداریهای ماه محرم ساخته میشود. هرچند که حدود پنج سال بعد مشروطه خواهان به بهانه برگزاری جلسات مخفیانه مخالفین مشروطه این بنای زیبا را به توپ بستند و بخش زیادی از آن را تخریب کردند، اما برادر معین الرعایا که معروف به معاون الملک بود، آن را نه تنها از نو ساخت، بلکه علاوه بر بازسازی حسینه، بخشهای جدیدی شامل عباسیه و زینبیه را نیز به آن اضافه کرد.
معاون الملک برای ساخت این تکیه از بهترین معماران، نقاشان و کاشیپزان آن زمان استفاده کرد و ماحصل تلاشهایش تکیهای شد که امروزه به عنوان یکی از زیباترین تکیههای ایران شناخته میشود و به واسطه کاشی کاریهای هفت رنگ و بی نظیرش معروف شده است.
از همان زمان که این بنا احداث شد، هرساله مراسم عزاداری ماه محرم به شکل ویژهای در آن برگزار میشد و مردم کرمانشاه آیینهای سوگواری اباعبدالله الحسین(ع) و یارانش را در این بنای تاریخی ارزشمند برگزار میکنند. البته در سالهای اخیر برای محافظت از بنا، بیشتر مراسم شام غریبان را در آن برگزار میکنند.
علیرضا برشاهی مدیر گروه موزهها و اموال منقول اداره کل میراث فرهنگی استان در خصوص برگزاری آیینهای محرم در این بنای تاریخی گفت: تکیه معاون الملک شامل سه بخش حسینیه، زینبیه و عباسیه است که بخش حسینیه اولین بخش ساخته شده در این تکیه بوده که در ابتدا مراسم عزاداری در آن برگزار میشد، بعدا با احداث بخش زینبیه مراسم اصلی عزاداری به این بخش منتقل شده است.
وی در گفت و گو با ایسنا، با بیان اینکه تکیه معاون الملک و بیگلربیگی برای برگزاری مراسمات عزدارای ماه محرم در کرمانشاه در دوره قاجار احداث شدند، اضافه کرد: در آن دوره هنر تعزیه همزمان با سایر تکایای سراسر کشور، در این دو تکیه کرمانشاه هم رونق داشته است.
برشاهی با بیان اینکه یکی از تکایای مهم دوره قاجاریه، تکیه معاون الملک در کرمانشاه است، عنوان کرد: این تکیه از همان ابتدا هم برای برگزاری مراسمات عزدارای ساخته شد، اما نوع معماری و تزئینات و کاشیهای بکار رفته در آن، این بنا را در بین تکایای کشور منحصربفرد کرده است.
وی با تاکید براینکه دور تا دور بخش زینبیه تکیه معاون الملک، کاشیهایی است که حدود ۱۸۷ تابلو را در برمیگرد و تماما تصویرگر صحنههای روز عاشورا هستند، عنوان کرد: نبرد امام حسین(ع)، ظهر روز عاشورا، عصر عاشورا، شهادت شهدای کربلا، ورود اهل بیت به مجلس یزید، سخنرانی حضرت زینب(س) و قیام مختار از جمله صحنههایی هستند که به تصویر کشیده شدهاند.
این کارشناس میراث فرهنگی استان طراحی این تابلوها را به شیوه قهوه خانهای خواند و افزود: در زمان برگزاری مراسم ماه محرم یک نقال از روی این کاشیها وقایع روز عاشورا را برای مردم بازگو میکرد و آنها نیز عزاداری میکردند.
وی ادامه داد: در بخش حسینیه نیز روی کاشیها تصویر نحوه عزاداری مردم کرمانشاه در زمان قاجار تصویر شده و حتی نحوه پوشش عزاداران و چگونگی ورود به تکیه و محل استقرار آنها نیز برای آیندگان ترسیم شده است.
برشاهی در خصوص بخش عباسیه نیز با بیان اینکه این بخش محل برگزاری مراسم تعزیه بوده، عنوان کرد: دور تا دور حیاط این بخش سکوهایی تعبیه شده که عزاداران روی این سکوها مینشستند و مراسم تعزیه در روز تاسوعا و عاشورا در وسط حیاط برگزار میشد.
وی با بیان اینکه مراسم عزاداری ماه محرم هرساله از شروع این ماه تا پایان آن در تکیه معاون الملک برگزار میشد، ادامه داد: اکنون نیز علیرغم گذشت بیش از یک قرن تکیه معاون الملک کماکان محل برگزاری مراسم مذهبی و عزاداریهای مردم کرمانشاه در شبهای محرم است.
اما باید دانست که مهمترین ویژگی آیینهای محرم در کرمانشاه، تداوم و ماندگاری آنها و تلفیق آنها با فرهنگ بومی مردم منطقه است.
در روزگاری که بسیاری از سنتها در معرض فراموشی قرار گرفتهاند، آیینهای عاشورایی در کرمانشاه همچنان توانستهاند جایگاه خود را در میان مردم حفظ کنند. کودکان در کنار والدین خود با این مراسم آشنا میشوند، نوجوانان در هیاتها فعالیت میکنند و جوانان مسئولیت بخش مهمی از برگزاری آیینها را بر عهده میگیرند.
همین انتقال میان نسلها و خاص بودت آیینها سبب شده که محرم در کرمانشاه تنها یک مراسم سالانه نباشد، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم این استان باقی بماند.
انتهای پیام
