به گزارش ایسنا، پس از همهگیری کرونا، توجه به سلامت روان در سراسر جهان بیش از گذشته افزایش یافت. گزارشهای مختلف نشان دادهاند که مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و استرس در میان مردم بیشتر شده است. این مسئله فقط به ناراحتی روانی محدود نمیشود، بلکه میتواند بر روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی و شغلی و حتی سلامت جسمانی افراد هم اثر بگذارد. با این حال، همه کسانی که به خدمات روانشناختی نیاز دارند، لزوماً به این خدمات دسترسی پیدا نمیکنند. هزینههای درمان، انگ اجتماعی مرتبط با مشکلات روانی، نگاه منفی به کمکگرفتن و دشواری صحبتکردن درباره مسائل شخصی، از جمله موانعی هستند که بسیاری از افراد را از مراجعه حضوری بازمیدارند. به همین دلیل، در سالهای اخیر توجه به راهحلهایی که هم در دسترستر باشند و هم بتوان آنها را برای تعداد بیشتری از افراد به کار گرفت، بیشتر شده است.
در همین فضا، گوشیهای هوشمند و اپلیکیشنهای موبایلی به عنوان یکی از گزینههای تازه برای حمایت از سلامت روان مطرح شدهاند. گسترش استفاده از تلفن همراه در جهان و افزایش چشمگیر تعداد برنامههای مرتبط با سلامت، این امکان را فراهم کرده است که بخشی از مراقبتها و آموزشهای روانشناختی به صورت دیجیتال ارائه شود. این اپلیکیشنها میتوانند در شرایطی که فرد تمایل یا امکان مراجعه حضوری ندارد، نقش کمکی داشته باشند. همچنین در سالهای اخیر نگاه به این برنامهها فقط درمانمحور نبوده و از آنها به عنوان ابزاری برای پیشگیری از مشکلات روانی و تقویت سلامت روان مثبت نیز یاد شده است. با وجود این، سرعت تولید و عرضه این برنامهها از سرعت تولید شواهد علمی درباره اثربخشی آنها بیشتر بوده و همین موضوع نیاز به بررسیهای دقیق و بهروز را پررنگ کرده است.
در همین راستا، نوشین خدابخشنژاد، پژوهشگر روانشناسی در دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهرا، به همراه دو همکار همدانشگاهی خود، پژوهشی را درباره نقش برنامههای موبایلی در ارتقای سلامت روان و بهزیستی روانشناختی در جمعیت عمومی انجام دادهاند. این مطالعه به طور مشخص بر شواهدی تمرکز کرده است که نشان میدهند اپلیکیشنهای سلامت روان، فراتر از کاربردهای درمانی برای اختلالات مشخص، چه نقشی در بهبود حال روانی بزرگسالان عادی جامعه دارند و کدام ویژگیها میتوانند اثربخشی این ابزارها را بیشتر کنند.
برای انجام این پژوهش، محققان سراغ روش «مرور نظاممند» رفتند؛ یعنی به جای انجام یک آزمایش تازه، مجموعهای از مطالعات قبلی را با روشی مشخص و علمی جستوجو، انتخاب و ارزیابی کردند. آنها با جستوجوی واژههای مرتبط در پایگاههای علمی پابمد، سایکنت، اسکوپوس و ساینسدیرکت، مطالعات منتشرشده بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ را شناسایی کردند. سپس این مطالعات مورد بررسی قرار گرفتند و نتایج مربوطه از دل آنها استخراج شد.
نتایج این مرور نشان دادند که اپلیکیشنهای سلامت روان میتوانند در کاهش علائم افسردگی، اضطراب و استرس مؤثر باشند. همچنین شواهدی به دست آمد که این برنامهها در بهبود تنظیم هیجان، افزایش تابآوری و تقویت بهزیستی روانی نیز نقش دارند. البته میزان این اثرها در بیشتر موارد کوچک تا متوسط گزارش شده است.
در میان رویکردهای بهکاررفته، اپلیکیشنهایی که بر پایه درمان شناختی-رفتاری و ذهنآگاهی طراحی شده بودند، بیشترین حضور را داشتند. درمان شناختی-رفتاری روشی است که به افراد کمک میکند الگوهای فکری و رفتاری ناسالم را بهتر بشناسند و اصلاح کنند، و ذهنآگاهی نیز بر توجه آگاهانه به لحظه حال و کاهش درگیری ذهنی با افکار آزاردهنده تمرکز دارد.
پژوهش همچنین نشان داد که برخی ویژگیهای طراحی میتوانند در مؤثرتر بودن این برنامهها نقش داشته باشند. اپلیکیشنهایی که از چارچوبهای علمی روشن استفاده کرده بودند، محتوای کاملتر و جذابتری داشتند و از امکاناتی مانند محتوای چندرسانهای، یادآورها، بازخورد شخصیسازیشده یا تعامل بیشتر با کاربر بهره میبردند، معمولاً نتایج بهتری نشان دادند. در عین حال، محققان تأکید کردهاند که ناهمگونی میان مطالعات، نرخ بالای ریزش شرکتکنندگان و نبود پیگیریهای بلندمدت، تعمیمپذیری نتایج را محدود میکند. به بیان ساده، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت این اثرها در همه گروههای جمعیتی، در همه شرایط و در بلندمدت به یک اندازه پایدار هستند.
اهمیت این یافتهها که در «نشریه رویش روانشناسی» متعلق به انجمن روانشناسی بالینی کودک و نوجوان انتشار یافتهاند، در آن است که اپلیکیشنهای سلامت روان میتوانند به عنوان ابزاری کمهزینه، در دسترس و قابل گسترش برای کمک به افراد زیادی به کار روند، بهویژه در شرایطی که دسترسی به خدمات حضوری دشوار است یا فرد به دلیل انگ اجتماعی، هزینه یا مسائل شخصی ترجیح میدهد از راهحلهای غیرحضوری استفاده کند. با این حال، این پژوهش نشان میدهد که صرف دیجیتالبودن یک برنامه به معنای مؤثر بودن آن نیست. کیفیت محتوای علمی، شیوه طراحی، میزان جذابیت و توجه به نیازهای واقعی کاربران، همگی در نتیجه نهایی اثرگذارند.
محققان در انتها به این موضوع اشاره کردهاند که پژوهشهای آینده باید با نمونههای بزرگتر، طراحی دقیقتر و توجه بیشتر به تفاوتهای فرهنگی، اقتصادی و سنی انجام شوند تا روشن شود کدام ویژگیهای اپلیکیشنها بیشترین نقش را در بهبود سلامت روان دارند.
انتهای پیام
