اگرچه نیروهای مردمی، یگان حفاظت و دیگر دستگاههای مرتبط توانستهاند شعلهها را به موقع مهار کنند، اما حجم خسارات وارده به پوشش گیاهی و زیستگاههای طبیعی، نشان از شدت بالای آسیبها دارد.
در حالی که بارندگیهای فصل گذشته باعث رویش انبوه پوشش گیاهی شده بود، اکنون گرمای شدید تابستان و سهلانگاریهای انسانی، این پوشش گیاهی را به انبارهایی از مواد قابل اشتعال تبدیل کرده است که در برابر شعلههای آتش، بدون هیچ دفاعی قرار دارند. کارشناسان منابع طبیعی و محیطزیست هشدار میدهند که اگر روند فعلی تغییر نکند، نه تنها پوشش گیاهی، بلکه کل زنجیره حیات و زیستگاههای طبیعی منطقه نیز زیر لایهای از خاکستر دفن خواهند شد.
گزارشها حاکی از آن است که بخش بزرگی از این حوادث، ناشی از رفتارهای غیرمسئولانه انسانی است. سهلانگاری در هنگام برپایی آتش، رها کردن ته سیگار و آتش زدن بقایای کشاورزی، از جمله اصلیترین محرکهای این بحران محسوب میشوند. در واقع، ناتوانی در مدیریت رفتارهای انسانی، طبیعت را در برابر شعلهها بیدفاع گذاشته است.
بحران حریق در مراتع استان با گسترش از جنوب به شمال
بر اساس اعلام فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خراسان رضوی، حریقها که پیشتر در مناطق جنوبی و مرکزی استان متمرکز بودند، اکنون به مناطق شمالی سرایت کرده و اکوسیستمهای آسیبپذیر استان را در وضعیت هشدار قرار دادهاند.
سرهنگ حسین زنگنه در گفتوگو با ایسنا همچنین از افزایش حریقها در سال گذشته و وضعیت مستعد این استان برای بروز آتشسوزی در هفتههای آتی خبر داد و افزود: سال گذشته به دلیل بهبود شرایط جوی و تداوم بارشها تا ماه اردیبهشت، پس از توقف بارشها در این ماه، مراتع مستعد حریق شدند.
وی بیان کرد: از اردیبهشت تا آذرماه سال گذشته که دوره گرما و حریق بود، نسبت به چهار سال گذشته افزایش بسیاری داشتیم و محدودهای بالغ بر ۶۰۰ هکتار در قالب ۵۰ مرحله طعمه حریق شد.
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خراسان رضوی، با اشاره به اینکه امسال شرایط آب و هوایی بهتر و دوره بارشها تا خردادماه طولانی شد، تصریح کرد: شهرستانهای منطقه شمالی مانند درگز، کلات، قوچان، چناران و طرقبه و شاندیز در مقایسه با سال قبل، حریقهایشان دیرتر شروع شد و از اردیبهشتماه حریقی نداشتند؛ اما به دلیل وقوع زودتر خشکسالی در نیمه مرکزی به سمت جنوبی، مراتع این مناطق که به دلیل سبزی بیشتر مورد استفاده دامداران بودند، به محض خشک شدن بیشترین حریق را تجربه کردند.
زنگنه با بیان جزئیات حریقهای سال جاری، بیشترین تعداد موارد را در صالحآباد با ۶ مورد، سپس مشهد، طرقبه و شاندیز و چناران با ۳ مورد، سرخس، تربتجام و کلات با ۲ مورد و درگز با ۳ مورد ذکر کرد و افزود: فریمان که شهری سردسیر است یک مورد و قوچان نیز یک مورد حریق داشتند.
وی خاطرنشان کرد: شهرستانهای منطقه شمالی که شرایط آب و هوایی بهتری داشتند، از شروع دوره تابستان شاهد افزایش حریق بودند، در حالی که در ماه اردیبهشت و خرداد وضعیت در این مناطق متوقف و نیمه جنوبی درگیر بود؛ اکنون اما حریق به نیمه شمالی و مناطقی که سال گذشته بیشترین حریق را داشتند، رسیده است.
زنگنه خاطرنشان کرد: با توجه به نقشههای آب و هوایی امیدواریم بارشهای ماه شهریور متناسب باشد تا دوره حریق کوتاهتر شود، اما در ماههای تیر، مرداد و شهریور شرایط سختی برای حریق در مراتع خواهیم داشت و با توجه به اینکه بالاترین میزان گرما در این هفته رخ میدهد، استان خراسان رضوی مستعد بروز حریق است.
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خراسان رضوی در ادامه با اشاره به نقش عوامل انسانی در بروز آتشسوزیها، از دستگیری یکی از مسببین حریق در صالحآباد خبر داد.
وی با اشاره به حریق روز گذشته در مرز شهرستانهای کلات و درگز اظهار کرد: در این حادثه بالغ بر ۱۰۰ نفر از عوامل مردمی، همیاران طبیعت، همکاران منابع طبیعی و تعدادی از گردشگران در شرایطی سخت خود را به ارتفاعات و محل حریق رساندند و در اطفاء آن کمک کردند. به دلیل عدم امکان تردد ماشینآلات در منطقه، آتش با استفاده از آتشکوب مهار شد.
هر دقیقه سریعتر مهار شدن آتش، منجر به اطفاء زودتر آن میشود و بخش قابل توجهی از خسارات وارده بهسادگی جبرانپذیر نیست، به ویژه اگر حریق در مناطقی با پوشش درختان ارس یا گونههای بسیار حائز اهمیت رخ دهد.
زنگنه با بیان اینکه سازمان منابع طبیعی از پیش با خرید تجهیزات، واگذاری آنها به دهیاریها و ایجاد حساسیت در سطح مدیریت بحران استانداری و فرمانداریها برای این روزها آماده شده است، تصریح کرد: مدیریت بحران استانداری در کمترین زمان در جریان حریقها قرار میگیرند تا حمایت بیشتری صورت گیرد.
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خراسان رضوی، با اشاره به برگزاری مانورهای آمادگی و کمکهای محدود خیرین در شهرستانهای نیشابور و قوچان برای خرید تجهیزات، خاطرنشان کرد: با توجه به سطح حساسیت مدیریت حریق در استان، هر اقدامی کافی نیست و نیاز به آگاهیبخشی بیشتری داریم.
وی از گردشگران خواست به هیچ عنوان در ییلاقات و مراتع، آتش غیرقابل مهار روشن نکنند، زیرا کوچکترین حریق در شیب تند کوه و با وزش باد، به سرعت منطقه وسیعی را درگیر میکند.
زنگنه با تأکید بر اینکه اهمیت طبیعت باید برای همه شهروندان مورد توجه قرار گیرد، بیان کرد: تمامی ظرفیتها فعال است و از سامانه حریق و هشدار استفاده میشود تا هنگام شناسایی مناطق پرخطر از طریق نقشههای ماهوارهای، پیش از وقوع حادثه، آگاهیبخشی و ظرفیتبخشی صورت گیرد.
وی همچنین با اعلام اینکه تاکنون ۶۰۰ همیار طبیعت به صورت بالفعل و ۱۰۰۰ نفر به صورت بالقوه در سطح استان شناسایی شدهاند، گفت: به دلیل اینکه دوره بحرانی حریق تازه شروع شده، تعداد حریقها و مساحت آنها در مقایسه با سال گذشته کاهشی است، اما امکان دارد این آمار در ماههای پیش رو افزایش یابد.
فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خراسان رضوی، با اعلام اینکه ۹۵ درصد حریقها عامل انسانی و عمدتاً به دلیل سهلانگاری است، اشاره کرد: چوپانان محلی، گردشگران، موتورسواران و گروههای طبیعتگرد ناخواسته موجب بروز این حوادث میشوند.
وی در همین راستا تصریح کرد: در شهرستان صالحآباد، فردی که موجب حریق شده اما توجهی به اطفاء آن نداشته، بر اساس دستور قضایی دستگیر شده است.
زنگنه خاطرنشان کرد: در کنار مقابله با حریق، وظایف متعددی نظیر رسیدگی به تاغزارها، آبخیزداری، گشت و سرکشی و حضور در ایست و بازرسیها بر عهده این یگان است و با توجه به کمبود نیرو، اگر مردم همکاری کنند، میتوان به جای تمرکز بر اطفاء، عملکرد بهتری در پیشگیری از حریق داشت.
حریق مراتع فاجعهای زیستمحیطی
پیشینه حریق مراتع فاجعهای زیستمحیطی است که علاوه بر تخریب پوشش گیاهی، خطرناکترین تهدید برای اکوسیستمهای حساس کشور محسوب میشود. این حوادث نه تنها باعث از دست رفتن تنوع زیستی و تخریب خاک میشوند، بلکه با افزایش دما و کاهش بارندگی، وضعیت خشکسالی را در مناطق مختلف تشدید کرده و آسیبهای جبرانناپذیری به طبیعت وارد میکنند.
یک فعال حوزه محیطزیست و مسئول موسسه زیست محیطی زاد سرو ترشیز، با اشاره به افزایش چشمگیر پوشش گیاهی به دلیل بارندگیهای اخیر و خشک شدن آن در فصل گرما، نسبت به وقوع فاجعهای زیستمحیطی هشدار داده و عامل انسانی را مقصر اصلی این حوادث دانسته است.
فهیمه رئیسزاده، در گفت و گو با ایسنا بیان کرد: خراسان رضوی امسال شاهد پدیدهای دوگانه بود. از یک سو، بارشهای نسبتاً خوب، منجر به رویش گسترده و چشمگیر پوشش گیاهی در مراتع و دشتهای استان شد. گرچه این رویش، چشماندازهای زیبایی را پدید آورد و امیدها را برای احیای زیستگاههای طبیعی افزایش داد؛ اما اکنون این نعمت به تهدیدی بالقوه تبدیل شده است.
وی ادامه داد: با ورود به فصل تابستان و افزایش دما، این پوشش گیاهی انبوه که تا پیش از این، نماد حیات و سرسبزی بود، به تودههایی عظیم از مواد خشک و قابل اشتعال تبدیل شده است. در واقع، مراتع استان به انبارهای باروتی تبدیل شدهاند که کوچکترین جرقه، توانایی شعلهور کردن آنها را دارد.
رئیسزاده با اشاره به وقوع آتشسوزیهای متعدد در مناطق مختلف استان، بر گستردگی و شدت این حوادث تأکید کرد: متأسفانه، گزارشهای پراکندهای از آتشسوزی در مراتع شهرستانهایی نظیر کلات، تربتجام، درگز و همچنین سایر مناطق استان دریافت کردهایم. این آتشسوزیها که برخی از آنها وسعت قابل توجهی داشتهاند، منجر به نابودی بخش بزرگی از پوشش گیاهی و زیستگاههای طبیعی شدهاند. از بین رفتن این پوشش، تبعات جبرانناپذیری برای تنوع زیستی، فرسایش خاک و چرخه آب در منطقه خواهد داشت.
وی در ادامه به اثرات این حوادث بر حیات وحش اشاره کرد و افزود: آتشسوزی مراتع علاوه بر نابودی پوشش گیاهی، باعث مرگ مستقیم بسیاری از گونههای جانوری میشود. به ویژه خزندگان، حشرات و پستانداران کوچکی که سرعت جابجایی کمی دارند، در این آتشسوزیها تلف میشوند. همچنین تخریب زیستگاهها و از بین رفتن منابع غذایی باعث میشود گونههای بومی و مهاجر منطقه را ترک کنند که این موضوع در بلندمدت، تنوع زیستی استان را کاهش داده و برخی گونههای نادر را در معرض خطر انقراض قرار میدهد.
وی در خصوص نقش عامل انسانی در وقوع این آتشسوزیها تصریح کرد: در بررسیهای صورت گرفته بیش از ۹۵ درصد آتشسوزیهایی که در مراتع رخ میدهد، ریشه در سهلانگاریها و اقدامات نادرست انسانی دارد. روشن کردن آتش در طبیعت بدون رعایت کامل اصول ایمنی، رها کردن ته سیگار نیمه روشن، استفاده از مشعل برای تهیه غذا در مناطق خشک و پوشیده از گیاه و حتی در برخی موارد، آتش زدن عمدی بقایای مزارع که به مراتع اطراف سرایت میکند، از جمله دلایل اصلی این فجایع هستند.
متأسفانه، فرهنگ حفاظت از طبیعت هنوز در میان همه اقشار جامعه نهادینه نشده است. بسیاری از افراد بدون درک صحیح از عواقب اقدامات خود، دست به رفتارهایی میزنند که میتواند به نابودی بخش وسیعی از سرمایههای طبیعی کشور منجر شود. این بیتوجهی، علاوه بر خسارات مستقیم به پوشش گیاهی و جانوری، باعث فرسایش خاک، تخریب منابع آبی و در نهایت، برهم خوردن تعادل اکولوژیکی منطقه میشود.
این فعال محیطزیست، افزود: با توجه به گستردگی جغرافیایی مراتع استان، نیروهای امدادی با چالشهای فراوانی در زمینه دسترسی به مناطق صعبالعبور و سرعت عمل در اطفای حریق مواجه هستند. در چنین شرایطی، اتکا صرف به توان نیروهای دولتی کافی نیست و نیازمند مشارکت فعال جامعه محلی و داوطلبان محیطزیست هستیم.
رئیسزاده بر لزوم ارائه آموزشهای مستمر به جوامع محلی، روستاییان و عشایر تأکید کرد و گفت: آموزش روشهای صحیح پیشگیری از آتشسوزی، نحوه استفاده از تجهیزات ابتدایی برای مهار شعلههای اولیه و اهمیت گزارشدهی سریع حوادث، میتواند نقش حیاتی در کاهش خسارات ایفا کند. همچنین، برخورد قاطعانه با عاملان آتشسوزیهای عمدی و همچنین سهلانگار، امری ضروری برای ایجاد بازدارندگی است.
راهکار اساسی برای مقابله با این بحران را میتوان در پیشگیری جستجو کرد؛ نصب تابلوهای هشدار دهنده در ورودی مناطق مستعد آتشسوزی، تعیین و تجهیز پایگاههای موقت اطفای حریق در مناطق حساس و استفاده از فناوریهای نوین مانند سامانههای پایش تصویری و ماهوارهای برای شناسایی نقاط داغ، از جمله اقداماتی است که باید به صورت جدی در دستور کار قرار گیرد.
همچنین از عموم مردم و گردشگران درخواست میشود تا با رعایت بالاترین سطح هوشیاری و احتیاط، در حفظ و حراست از منابع طبیعی استان کوشا باشند؛ مراتع، میراثی گرانبها برای نسلهای آینده است. میتوان با رفتار مسئولانه و پرهیز از هرگونه اقدامی که میتواند به شعلهور شدن آتش در طبیعت منجر شود، در حفظ این امانت کوشا باشیم. اطمینان از خاموش کردن کامل آتش پس از استفاده، خودداری از پرتاب ته سیگار و مواد آتشزا و همچنین گزارش سریع هرگونه دود یا آتش مشاهده شده به سامانه ۱۵۰۴ (یگان حفاظت منابع طبیعی)، وظایف همگانی ما در این برهه حساس است.
امیدواریم با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و همکاری همه جانبه، بتوانیم تابستان امسال را بدون تکرار حوادث تلخ گذشته و با حفظ سرمایههای طبیعی ارزشمند خراسان رضوی پشت سر بگذاریم.
انتهای پیام
