علیاکبر حلیمی در گفتوگو با ایسنا، درباره نقش عروسک در شکلگیری هویت فرهنگی کودکان اظهار کرد: ارتباط کودک با عروسک، ارتباطی فطری، ذاتی و تا حدی غریزی است. کودک به عروسک جان میبخشد، برای آن شخصیت قائل میشود و با آن ارتباط عاطفی برقرار میکند. این ویژگی تنها به امروز محدود نیست و در گذشته نیز در فرهنگ ایرانی و در میان اقوام مختلف کشور وجود داشته است. حتی در بسیاری از فرهنگهای جهان نیز، با وجود تفاوتهای فرهنگی، این ارتباط میان کودک و عروسک دیده میشود.
وی افزود: عروسک در شکلگیری شخصیت کودک نقش بسیار مهمی دارد، البته باید میان عروسکهای اسباببازی و عروسکهای نمایشی تفاوت قائل شد، زیرا هر یک کارکرد و جایگاه متفاوتی دارند. بدون تردید، نوع عروسکی که در اختیار کودک قرار میگیرد، میتواند بر شکلگیری هویت فرهنگی او اثرگذار باشد. اگر کودک از سنین پایین با عروسکهای وارداتی و شخصیتهای غیرایرانی انس بگیرد، به تدریج از فرهنگ بومی خود فاصله خواهد گرفت. در مقابل، عروسکهایی که بر پایه فرهنگ، هویت و ارزشهای ایرانی طراحی شدهاند، میتوانند در تقویت این هویت نقش مؤثری ایفا کنند.
این کارشناس نمایش عروسکی کودک و نوجوان افزود: امروز اگر به کشورهای اسلامی، ازجمله عراق، عتبات عالیات، مشهد، مکه یا مدینه سفر کنید، مشاهده میکنید که بازارها مملو از عروسکهای وارداتی و شخصیتهای غربی است. عروسکهایی مانند باربی و نمونههای مشابه، سالهاست وارد بازار کشورهای مختلف شدهاند و به باور من، بخشی از مشکلات فرهنگی و اجتماعی که امروز در میان نوجوانان و جوانان مشاهده میکنیم، نتیجه همین سرمایهگذاری بلندمدت فرهنگی است.
حلیمی ادامه داد: کشورهای غربی طی دو تا سه دهه گذشته با صرف هزینههای فراوان و عرضه عروسکها با قیمتهای بسیار پایین، توانستند این محصولات را در بازار کشورهای مختلف رواج دهند. امروز نیز در بسیاری از خانهها، بهویژه در شهرهای بزرگ، عروسکهای وارداتی جای عروسکهای بومی را گرفتهاند. البته هنوز در برخی روستاها و مناطقی که کمتر تحت تأثیر فرهنگ مصرفی قرار گرفتهاند، میتوان عروسکهای دستساز مادربزرگها و خانوادهها را مشاهده کرد؛ عروسکهایی که ریشه در فرهنگ بومی دارند و بهمراتب سالمتر از نمونههای وارداتی هستند، اما هرچه به شهرهای بزرگ نزدیکتر میشویم، سهم عروسکهای مدرن، لوکس و وارداتی بیشتر میشود؛ عروسکهایی که علاوه بر فشار اقتصادی بر خانوادهها، آثار فرهنگی قابلتوجهی نیز بر جای گذاشتهاند.
وی با اشاره به تجربه تولید عروسکهای بومی در ایران اظهار کرد: در سالهای گذشته، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تلاش کرد با طراحی و تولید عروسکهایی مانند «دارا و سارا»، نمونهای از عروسکهای مبتنی بر هویت ایرانی را به کودکان معرفی کند. این اقدام ارزشمند بود، اما برای موفقیت چنین طرحهایی تنها تولید یک عروسک کافی نیست. رهبر شهید نیز درباره عروسکهای «دارا و سارا» نکتهای بسیار دقیق و کارشناسانه مطرح کرده بودند. ایشان با توجه به اشرافی که بر حوزه هنر و ادبیات داشتند، تأکید میکردند که این عروسکها باید به یک داستان متصل باشند، یعنی شخصیت، ماجرا و روایت مشخصی داشته باشند تا کودکان بتوانند با آنها ارتباط عمیقتری برقرار کنند.
این کارشناس نمایش عروسکی کودک و نوجوان افزود: این دیدگاه، نکتهای بسیار مهم و سازنده بود، اما متأسفانه طی سالهای گذشته آنگونه که باید محقق نشد. برای این شخصیتها داستان، فیلم و مجموعهای که بتواند کودکان را با آنها همراه کند، به شکل مؤثر تولید نشد؛ در حالی که این عروسکها از ابتدا دارای هویت ایرانی بودند، نامهای آنها با دقت انتخاب شده بود و ظرفیت تبدیل شدن به شخصیتهای محبوب را داشتند. با وجود این ظرفیتها، هنرمندان و نویسندگان ما نتوانستند آنگونه که شایسته بود، برای این شخصیتها جهان داستانی و روایت جذاب خلق کنند تا کودکان بتوانند با آنها ارتباط مستمر برقرار کنند.
عروسکهای غربی حاصل سالها سرمایهگذاری فرهنگی هستند
حلیمی با اشاره به غلبه عروسکهای خارجی در بازار نیز گفت: امروز عروسکهای وارداتی تقریباً بازار را در اختیار گرفتهاند، بهویژه در میان خانوادههای طبقه متوسط که توان خرید این محصولات را دارند. اگر به خانههای بسیاری از خانوادهها مراجعه کنید، مشاهده خواهید کرد که اغلب عروسکهای موجود، نمونههای وارداتی هستند. البته بخشی از این عروسکها که در کشورهای آسیایی مانند چین تولید میشوند، از نظر ظاهری تا حدودی با فرهنگ شرقی سازگارتر هستند، اما بسیاری از عروسکهایی که با الگوهای غربی طراحی شدهاند، کاملاً آگاهانه و بر اساس اهداف فرهنگی تولید میشوند.
وی با بیان اینکه آنچه امروز مشاهده میکنیم، محصول نظام سرمایهداری و جریان فرهنگی حاکم بر جهان است، اضافه کرد: جریانی که با هدف تسلط بر اقتصاد و فرهنگ عمومی جوامع، میلیاردها دلار برای طراحی شخصیتها، ساخت فیلمها، تولید اسباببازیها و گسترش سبک زندگی مورد نظر خود هزینه کرده و طبیعی است که چنین سرمایهگذاری گستردهای، نتایج فرهنگی قابل توجهی نیز به همراه داشته باشد.
این کارشناس نمایش عروسکی کودک و نوجوان در ادامه با اشاره به دلایل موفق نبودن عروسکهای بومی در رقابت با نمونههای خارجی اظهار کرد: یکی از مهمترین مشکلات، کمبود طراحان، هنرمندان و ایدهپردازانی است که بتوانند شخصیتهای جذاب و ماندگار خلق کنند. هرچند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در این زمینه اقداماتی انجام داده، اما هنوز فاصله قابل توجهی با تولیدات خارجی وجود دارد.
تولید عروسک ایرانی، نیازمند حمایت و ایدهپردازی
حلیمی با تاکید بر اینکه برای رسیدن به این هدف، علاوه بر حمایت نهادهای فرهنگی، باید از ظرفیت دانشگاهها، رشتههای هنری، طراحی صنعتی، نمایش عروسکی و هنرمندان خلاق نیز بهره گرفت، بیان کرد: عروسکسازی نیازمند سرمایهگذاری، نمونهسازی و حمایت مستمر است و بدون پشتوانه مالی و فرهنگی نمیتوان در این عرصه رقابت کرد. با این حال، ایران از پشتوانه غنی فرهنگی، تمدنی و دینی برخوردار است و میتوان با برنامهریزی مناسب، عروسکهای بومی، محلی، ملی و حتی مذهبی را با شخصیتهایی متناسب با فرهنگ ایرانی تولید و به کودکان معرفی کرد.
وی با اشاره به نقش سیاستگذاری فرهنگی در تقویت تولید عروسکهای بومی اظهار کرد: این حوزه بیش از هر چیز به حمایت مالی، سرمایهگذاری و برنامهریزی فرهنگی نیاز دارد، چراکه کشورهای غربی سالها برای تولید شخصیتهایی مانند «باربی» هزینه کردهاند و این عروسکها تنها یک اسباببازی نیستند، بلکه حامل سبک زندگی و ارزشهای فرهنگی خاصی هستند.
این کارشناس نمایش عروسکی کودک و نوجوان، بخشی از چالشهای فرهنگی امروز را نتیجه سرمایهگذاریهای بلندمدت دانست و افزود: اما جامعه ایران همچنان به پشتوانه فرهنگ و باورهای دینی خود ظرفیت حفظ هویت فرهنگی را دارد و باید از این ظرفیت برای تولید آثار بومی بهره گرفت. هنر، ادبیات، موسیقی و رسانه میتوانند در تقویت هویت ملی اثرگذار باشند؛ همانگونه که در رویدادهای اخیر، فعالان فرهنگی توانستند در حفظ انسجام اجتماعی نقشآفرینی کنند، در حوزه عروسک و محصولات فرهنگی کودک نیز میتوان با برنامهریزی درست به نتایج مؤثری دست یافت.
حلیمی با اشاره به مسئولیت خانوادهها در انتخاب عروسک برای کودکان بیان کرد: هر عروسک، داستان و هویتی را با خود به همراه دارد. در گذشته نیز عروسکهای بومی و محلی ایران علاوه بر سرگرمی، بازتابدهنده آیینها، فرهنگ و سبک زندگی هر منطقه بودند و کودکان از طریق آنها با هویت فرهنگی خود آشنا میشدند.
وی تصریح کرد: خانوادهها هنگام انتخاب عروسک، نباید تنها به ظاهر آن توجه کنند، بلکه باید به شخصیت، پوشش، داستان و پیام فرهنگی آن نیز دقت داشته باشند. البته سلیقه کودک نیز اهمیت دارد، اما والدین میتوانند از میان گزینههای موجود، عروسکی را انتخاب کنند که با فرهنگ و ارزشهای ایرانی و اسلامی همخوانی بیشتری داشته باشد. امروز کودکان از طریق انیمیشنها، بازیها و شخصیتهای رسانهای به سرعت با الگوهای مختلف ارتباط برقرار میکنند. از همین رو انتخاب آگاهانه عروسک میتواند نقش مهمی در شکلگیری هویت فرهنگی و تربیتی آنان داشته باشد.
انتهای پیام
