مریم الهدادیان در گفتوگو با ایسنا درباره جایگاه جنوب در حافظه جمعی و هویت فرهنگی ایرانیان اظهار کرد: جنوب ایران را نمیتوان صرفاً یک جغرافیا دانست. این منطقه از هزاران سال پیش، به واسطه خلیج فارس، بنادر جنوبی و اروندرود، مسیر ارتباطی ایران با جهان بوده است. همین موقعیت سبب شده که تجارت، مهاجرت، موسیقی، فرهنگها و زبانهای مختلف در این منطقه با یکدیگر تلاقی پیدا کنند و به تدریج هویتی متمایز برای جنوب شکل بگیرد.
وی افزود: در ادامه، کشف نفت و توسعه شهرهایی مانند آبادان، جنوب را به قلب اقتصادی ایران تبدیل کرد. پالایشگاه آبادان در مقطعی یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان بود، اما اگر بخواهیم مهمترین نقطه عطف تبدیل شدن جنوب به بخشی از حافظه جمعی ایرانیان را بررسی کنیم، بیتردید باید به جنگ ایران و عراق اشاره کنیم. از سال ۱۳۵۹ به بعد، جنوب دیگر فقط محل زندگی مردم همان منطقه نبود، بلکه به خط مقدم دفاع از ایران تبدیل شد. مردم از سراسر کشور عزیزان خود را راهی جبهههای جنوب میکردند تا از سرزمینشان دفاع کنند. از همین نقطه بود که جنوب وارد حافظه مشترک ایرانیان شد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه تصریح کرد: در مطالعات مربوط به حافظه جمعی، یک مکان زمانی به نماد ملی تبدیل میشود که تجربههای آن میان نسلهای مختلف منتقل شود. جنوب ایران نیز دقیقاً همین مسیر را طی کرده است؛ یعنی از یک جغرافیا فراتر رفته، به خاطرهای مشترک تبدیل شده و در نهایت جایگاه خود را در هویت فرهنگی ایرانیان تثبیت کرده است.
الهدادیان با اشاره به نقش روایتهای فرهنگی در ماندگاری جنوب در حافظه جمعی اظهار کرد: اگر تاریخ روایت نشود، ماندگار نخواهد شد. تاریخ جنوب نیز اگر تنها در قالب اسناد نظامی و گزارشهای رسمی باقی میماند، برای نسلهای بعد صرفاً مجموعهای از آمار و وقایع تاریخی بود، اما روایتهای انسانی سبب شدند این تاریخ در حافظه مردم زنده بماند.
وی افزود: زمانی که خاطرات رزمندگان، امدادگران و مردم عادی در قالب کتاب منتشر میشود، یا فیلمی از زندگی مردم جنوب در روزهای محاصره ساخته میشود و یا تصویری از مادری که در انتظار فرزندش است ثبت میشود، جنگ از یک واقعه صرفاً نظامی به تجربهای انسانی تبدیل میشود.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: ادبیات شفاهی نیز در این میان نقش بسیار مهمی دارد، زیرا احساسات، لهجهها، جزئیات زندگی روزمره و تجربه زیسته مردم را منتقل میکند؛ موضوعی که معمولاً در روایتهای رسمی کمتر دیده میشود. به همین دلیل اگر این روایتها وجود نداشت، جنوب نیز تنها در کتابهای تاریخ باقی میماند و جایگاهی در قلب مردم پیدا نمیکرد.
خرمشهر و شلمچه؛ نامهایی فراتر از یک موقعیت جغرافیایی
الهدادیان درباره ماندگاری نامهایی مانند خرمشهر، آبادان، شلمچه و اروندرود در ذهن ایرانیان گفت: امروز وقتی نام خرمشهر را میشنویم، مقاومت و آزادسازی آن در ذهن تداعی میشود. آبادان دیگر فقط یک شهر یا پالایشگاه نیست، بلکه نماد ایستادگی مردمی است که با وجود محاصره، شهر خود را ترک نکردند.
وی اضافه کرد: شلمچه نیز دیگر صرفاً یک مرز جغرافیایی نیست، بلکه یادآور سختترین نبردها، ایثار شهدا و فدا